Kultura międzywojnia i droga ku II wojnie - Wczoraj i dziś 7

1.Powszechny obowiązek szkolny

Obowiązek nauki dla wszystkich dzieci od 7. do 14. roku życia, bez względu na płeć, wprowadzany po I wojnie światowej, aby wychować świadomych obywateli. Polska ustanowiła go od razu po odzyskaniu niepodległości. Dzięki niemu spadł analfabetyzm, czyli brak umiejętności czytania i pisania, i wzrosło czytelnictwo prasy.

2.Rozdzielenie Kościoła od państwa

Zmiana w okresie międzywojennym, która ograniczyła rolę Kościołów. Wcześniej uprzywilejowaną pozycję zapewniały im dynastie panujące w Europie, a po upadku monarchii działalność Kościoła oddzielono od państwa.

3.Mass media

Środki masowego przekazu: prasa, radio, kino, a od końca lat 20. XX w. także telewizja. Wykorzystywano je do kształtowania opinii publicznej. W państwach demokratycznych służyły głównie informacji, edukacji, rozrywce i celom komercyjnym, a w reżimach totalitarnych - indoktrynacji i manipulacji obywatelami, np. przez filmy propagandowe wychwalające ideologię i przywódców.

4.Radio

Medium, które w okresie międzywojennym stało się ulubioną rozrywką milionów odbiorców; pierwsza audycja radiowa odbyła się w 1906 r. Radio upowszechniało kulturę, wspierało rozwój przemysłu muzycznego i pozwoliło artystom jazzowym dotrzeć do szerokiej publiczności.

5.„Szalone lata dwudzieste”

Określenie pierwszej dekady po I wojnie światowej. Ludzie chcieli wtedy żyć szybko i wesoło, czemu w USA sprzyjał dobry stan gospodarki. Był to czas eksperymentów w modzie, twórczości i rozrywce: popularne stały się dynamiczne tańce i swobodne stroje, a gwiazdy estrady i kina otaczano uwielbieniem.

6.Jazz

Gatunek muzyczny, który narodził się pod koniec XIX w. wśród czarnoskórej ludności z południa Stanów Zjednoczonych. W latach 20. XX w. zespoły jazzowe zdobyły ogromną popularność, a w nocnych klubach przy jazzie tańczono szybkie i żywiołowe tańce, np. charlestona i fokstrota.

7.Udźwiękowienie filmów

Rewolucyjna zmiana w kinematografii w latach 20. XX w., czyli dodanie do filmów dźwięku. Zaczęto też rejestrować filmy w kolorze. Oglądanie filmów w kinie, obok słuchania radia, stało się wtedy ulubioną rozrywką milionów odbiorców.

8.Oscary

Nagrody przyznawane przez amerykańską Akademię Filmową. Po raz pierwszy wręczono je w 1929 r.

9.Produkcja taśmowa

Wytwarzanie na taśmie montażowej, dzięki któremu auta produkowano szybciej i taniej. Najwięcej samochodów produkowano w USA - ceny pojazdów znacznie spadły i własne auto mogli kupić Amerykanie o przeciętnych zarobkach.

10.Budowa autostrad

Jeden ze sposobów zwalczania bezrobocia w czasie wielkiego kryzysu: we Włoszech, w Niemczech i w USA zatrudniano bezrobotnych m.in. przy budowie autostrad. W okresie międzywojennym samochody i samoloty stały się konkurencją dla kolei, szczególnie w państwach zachodnich.

11.Modernizm w architekturze

Kierunek rozwijany przede wszystkim w architekturze okresu międzywojennego, który zerwał z nawiązywaniem do stylów historycznych. Cechowały go prostota i funkcjonalność: rezygnowano z dekorowania elewacji, a zamiast ozdobnych kamienic budowano bloki mieszkalne o jednakowym standardzie lokali.

12.Funkcjonalizm

Jeden z nurtów modernizmu w architekturze i sztuce, który na pierwszy plan wysuwał funkcje użytkowe budynków czy dzieł - możliwość ich praktycznego zastosowania i wygodę odbiorców.

13.Budownictwo monumentalne

Styl przeważający w architekturze systemów totalitarnych, czerpiący z klasycyzmu. Olbrzymie gmachy, np. kancelaria III Rzeszy, stadion olimpijski w Berlinie czy socrealistyczne budowle w ZSRS, miały podkreślać potęgę reżimu i promować jego ideologię.

14.Socrealizm

Kierunek w sztuce popularyzujący dokonania socjalizmu; w ZSRS w tym stylu wznoszono m.in. monumentalne budowle.

15.Surrealizm, dadaizm i futuryzm

Kierunki w sztukach plastycznych, których twórcy odrzucili dotychczasowe kanony. Surrealiści chcieli wyzwolić sztukę spod wpływu rozumu i odwoływali się do wyobraźni i marzeń sennych. Dadaiści kierowali się nieograniczoną swobodą twórczą. Futuryści podkreślali piękno zdobyczy technicznych, np. samochodów.

16.Emancypacja kobiet

Ruch dążący do całkowitego zrównania kobiet z mężczyznami, m.in. w prawie wyborczym i dostępie do wyższego kształcenia. Zaczął się przed I wojną światową, a wojna go przyspieszyła: gdy mężczyzn powołano do wojska, kobiety przejmowały utrzymanie rodzin i pracowały zawodowo. Po 1918 r. kobiety zaczęły uzyskiwać w Europie prawa wyborcze - w Polsce w 1918 r. Ich niezależność widać było w modzie: krótsze sukienki bez gorsetów, spodnie, krótkie fryzury.

17.Sufrażystki

Działaczki ruchu kobiecego walczące o prawa wyborcze dla kobiet. Ich postulaty równouprawnienia politycznego kobiet stały się realne po I wojnie światowej.

18.Społeczeństwo masowe

Społeczeństwo podatne na manipulację za pomocą reklam i propagandy, w którym zanika indywidualność, a ludzie upodabniają się do siebie. Dał mu początek upowszechniany przez mass media styl życia i sposób spędzania wolnego czasu; ludzie bez względu na pochodzenie kupowali podobne sprzęty, np. lodówki, odkurzacze i pralki.

19.Militaryzacja Niemiec

Przygotowanie III Rzeszy do wojny wbrew traktatowi wersalskiemu. Gospodarkę przestawiono na produkcję zbrojeniową, co zmniejszyło bezrobocie i zapewniło nazistom duże poparcie. W 1935 r. przywrócono powszechną służbę wojskową i rozpoczęto rozbudowę sił zbrojnych.

20.Wehrmacht

Siły zbrojne III Rzeszy, rozbudowywane od 1935 r. Hitler rozwijał zwłaszcza jednostki powietrzne (Luftwaffe) i pancerne; powstawały też zmechanizowane dywizje piechoty. Flotę wojenną - Kriegsmarine - rozbudowywano, inwestując przede wszystkim w okręty podwodne.

21.Remilitaryzacja Nadrenii

Wkroczenie wojsk niemieckich w 1936 r. do graniczącej z Francją Nadrenii, która zgodnie z traktatem wersalskim była zdemilitaryzowana. Państwa zachodnie nie zareagowały na to naruszenie traktatu.

22.Pakt antykominternowski

Porozumienie Niemiec, Włoch i Japonii zawarte w latach 1936-1937. Oficjalnie był to sojusz przeciw „międzynarodowemu komunizmowi”, czyli skierowany przeciwko ZSRS, a w rzeczywistości zakładał współpracę w podboju świata i nowym podziale stref wpływów.

23.Oś Berlin-Rzym-Tokio

Sojusz Niemiec, Włoch i Japonii, który powstał dzięki paktowi antykominternowskiemu. Państwa sprzymierzone z Niemcami nazywano odtąd państwami Osi.

24.Wojna domowa w Hiszpanii

Konflikt zbrojny między obywatelami Hiszpanii w latach 1936-1939. Po zwycięstwie lewicowego Frontu Ludowego w wyborach w 1936 r. plan radykalnych reform przyczynił się do buntu dowódców armii z generałem Francisco Franco na czele. Rebeliantów wsparły zbrojnie m.in. Niemcy i Włochy, a rząd - ZSRS. Państwa totalitarne testowały tam broń. Wojnę wygrali rebelianci Franco; zginęło blisko pół miliona ludzi.

25.Guernica

Hiszpańskie miasteczko zbombardowane w 1937 r. przez niemieckie lotnictwo. Ze względu na skalę zniszczeń stało się symbolem okrucieństwa i bezsensu hiszpańskiej wojny domowej.

26.Rzesza Wielkoniemiecka

Planowane przez Hitlera państwo z ziem zamieszkanych przez Niemców. Pod koniec 1937 r. zbrojenia doprowadziły gospodarkę Niemiec na skraj bankructwa, a podboje miały dać pieniądze i surowce. Pierwszym celem stały się obszary zasiedlone przez ludność niemiecką - Hitler uznał, że ich zajęcie łatwo będzie usprawiedliwić na forum międzynarodowym.

27.Anschluss

Przyłączenie Austrii do III Rzeszy w marcu 1938 r. Wojska niemieckie wkroczyły do Austrii za zgodą większości jej społeczeństwa, a państwa zachodnie nie zareagowały mimo naruszenia traktatu wersalskiego. Austria pozostała częścią Niemiec do 1945 r.

28.Sudety

Obszar Czechosłowacji zamieszkany przez blisko 3 mln Niemców, czyli ponad 20% mieszkańców państwa. Z inspiracji Berlina Niemcy sudeccy zażądali autonomii, a po jej uzyskaniu - przyłączenia do Niemiec. Czechosłowacja ogłosiła mobilizację i otrzymała poparcie ZSRS.

29.Układ monachijski

Układ zawarty 30 września 1938 r. na konferencji w Monachium przez premierów Wielkiej Brytanii i Francji oraz przywódców Włoch i Niemiec - Mussoliniego i Hitlera. Włączał obszar Sudetów do Niemiec. Władz Czechosłowacji nie zaproszono na obrady, a musiały się podporządkować tym postanowieniom.

30.Polityka ustępstw wobec Hitlera

Postawa państw zachodnich, które ze strachu przed kolejną wojną nie reagowały na łamanie traktatu wersalskiego i zgodziły się na oddanie Niemcom Sudetów. Brytyjski premier Neville Chamberlain po powrocie z Monachium ogłosił rodakom, że przywozi pokój, a jego przeciwnik polityczny Winston Churchill nazwał tę postawę hańbą.

31.Zaolzie

Ziemie Czechosłowacji zamieszkane przez Polaków, które Polska przyłączyła w 1938 r., wykorzystując po układzie monachijskim trudną sytuację Czechosłowacji. Węgry zajęły wtedy południową Słowację, zamieszkaną przez Węgrów.

32.Protektorat Czech i Moraw

Uzależnione od Niemiec terytorium, które Hitler utworzył w marcu 1939 r. na czeskich ziemiach Czechosłowacji. Wtedy też nacjonaliści słowaccy z księdzem Józefem Tiso, przy poparciu III Rzeszy, ogłosili niepodległość Słowacji, a Ruś Zakarpacką zajęli Węgrzy. Państwo czechosłowackie przestało istnieć.

33.Podboje Hitlera bez walk

Zdobycze terytorialne III Rzeszy z lat 1938-1939, uzyskane bez wojny: Anschluss Austrii (marzec 1938 r.), Sudety (wrzesień 1938 r.), Protektorat Czech i Moraw (marzec 1939 r.) oraz Okręg Kłajpedy, oderwany od Litwy i przyłączony do Rzeszy w marcu 1939 r.

34.Ekspansja Japonii

Podboje Japonii na Dalekim Wschodzie, rozpoczęte w 1931 r. atakiem na Chiny. Szybko rozwijająca się Japonia uzależniała się od importu żywności i surowców dla przemysłu, których prawie nie miała. Wzrosły nastroje nacjonalistyczne i roszczenia do sąsiednich ziem bogatych w surowce, a władze rozbudowały armię, by utworzyć samowystarczalne imperium.

35.Mandżukuo

Marionetkowe, czyli niesamodzielne, państwo utworzone przez Japończyków w zasobnej w surowce Mandżurii, którą opanowali po ataku na Chiny w 1931 r.

36.Masakra w Nankinie

W 1937 r. Japonia ponownie zaatakowała osłabione wojną domową Chiny i zajęła znaczną część kraju. Na przełomie 1937 i 1938 r. wojska japońskie po wkroczeniu do Nankinu, ówczesnej stolicy Chin, wymordowały kilkaset tysięcy mieszkańców. Japończycy popełniali masowe zbrodnie wojenne na ludności cywilnej.