Ład wersalski, faszyzm i ZSRS - Wczoraj i dziś 7

1.Konferencja pokojowa w Paryżu

Obrady zwycięskich państw od stycznia do czerwca 1919 r., na których ustalano warunki pokoju po I wojnie światowej. Uczestniczyło w nich 27 państw, ale ostateczne decyzje podejmowała Wielka Czwórka: premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George, premier Francji Georges Clemenceau, prezydent USA Thomas Woodrow Wilson i premier Włoch Vittorio Orlando. Zwycięzcom zależało na trwałym osłabieniu Niemiec.

2.Traktat wersalski

Traktat kończący wojnę z Niemcami, podpisany 28 czerwca 1919 r. w Wersalu. Niemcy utraciły kolonie i część ziem: Alzacja i Lotaryngia wróciły do Francji, a Polska odzyskała Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. Gdańsk i Kłajpeda stały się wolnymi miastami podległymi Lidze Narodów. Nadrenię zdemilitaryzowano, armię zmniejszono do 100 tys. żołnierzy i pozbawiono większości floty, wojsk pancernych i lotnictwa. Niemcy musiały też wypłacić odszkodowania wojenne.

3.Demilitaryzacja

Ograniczenie lub likwidacja potencjału wojskowego na określonym terytorium. Traktat wersalski nakazał demilitaryzację Nadrenii - pogranicza Niemiec z Francją.

4.Traktaty z pozostałymi państwami centralnymi

Traktaty pokojowe podpisane w latach 1919-1920 z Austrią, Bułgarią, Turcją i Węgrami. Państwa te utraciły znaczną część terytoriów, musiały oddać większość uzbrojenia, ograniczyć liczebność armii i wypłacić odszkodowania wojenne. Austrii zakazano ponadto planów zjednoczenia z Niemcami.

5.Państwo monoetniczne

Państwo, którego większość obywateli to przedstawiciele jednego narodu, a mniejszości narodowe są nieliczne. Idea takiego państwa zyskała dużą popularność po I wojnie światowej, która rozbudziła w społeczeństwach nastroje nacjonalistyczne.

6.Mały traktat wersalski

Dokument, w którym niektóre państwa europejskie, w tym Polska, zobowiązały się przestrzegać praw mniejszości narodowych i wyznaniowych na swoich terytoriach. Nie zażądano go od Niemiec - był to przykład nierównego traktowania nowych państw przez zwycięskie mocarstwa.

7.Nowe państwa w Europie po I wojnie światowej

Po I wojnie światowej zniesiono monarchie w Niemczech, Austrii i Rosji. Na części dawnych terytoriów tych mocarstw powstały m.in. Polska, Czechosłowacja, Litwa, Łotwa, Estonia, Finlandia oraz Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (od 1929 r. Jugosławia). Na zachodzie Europy niepodległość odzyskała Irlandia.

8.Konferencja w Locarno

Międzynarodowa konferencja z 1925 r. W pakcie reńskim Niemcy zapewniły Francję i Belgię o nienaruszalności ich granic, ale odmówiły takich gwarancji Polsce i Czechosłowacji. Francja zawarła z tymi państwami tylko dwustronne umowy o pomocy w razie niemieckiej agresji. Układ pokazał, że mocarstwa zachodnie nie wierzą w trwałość wschodnich granic Niemiec.

9.Krach

Gwałtowny spadek cen akcji na giełdzie papierów wartościowych. Krach na giełdzie nowojorskiej 24 października 1929 r., nazwany „czarnym czwartkiem”, zapoczątkował wielki kryzys gospodarczy.

10.Wielki kryzys gospodarczy

Załamanie gospodarki, które zaczęło się w USA w 1929 r. Wcześniej Amerykanie kupowali na giełdzie akcje, których ceny rosły szybciej niż ich rzeczywista wartość. Po krachu banki ograniczyły kredyty, co wstrzymało inwestycje i spowodowało spadek produkcji. Fabryki zamykano, a ludzie bez pracy kupowali mniej towarów - to jeszcze bardziej zmniejszało produkcję i zwiększało bezrobocie.

11.Wielki kryzys w Europie

Kryzys dotarł do Europy, gdy ponoszący straty Amerykanie zaczęli wycofywać kapitał zainwestowany w europejskich przedsiębiorstwach. Największe załamanie nastąpiło w Niemczech, ale kryzys dotknął też m.in. Francję, Wielką Brytanię, Polskę i Czechosłowację. Politycznym skutkiem był upadek demokracji w Niemczech i dojście do władzy Hitlera. W Europie Środkowej skutki kryzysu odczuwano do 1935 r.

12.Liga Narodów

Organizacja międzynarodowa powołana w 1920 r. na mocy traktatu wersalskiego, aby zapobiegać kolejnym wojnom. Siedzibą była Genewa w Szwajcarii, na czele stał sekretarz generalny, a najważniejsze sprawy omawiało zbierające się raz w roku Zgromadzenie Ogólne. Liga nie osiągnęła celu, m.in. z powodu nieobecności USA. W latach 30. nie zapobiegła podbojom Japonii, Włoch i Niemiec, a w 1946 r. została rozwiązana.

13.Faszyzm

Zespół poglądów politycznych łączący elementy nacjonalizmu, militaryzmu i antykomunizmu. Był przeciwny liberalizmowi i demokracji parlamentarnej, a za najbardziej wrogą ideologię uznawał komunizm. Po I wojnie światowej faszyści przejęli władzę we Włoszech - Narodową Partią Faszystowską kierował Benito Mussolini, nazywany Duce (wódz).

14.Marsz na Rzym

Zamach stanu we Włoszech w październiku 1922 r. Benito Mussolini zmobilizował oddziały „czarnych koszul” - zbrojne bojówki faszystów - które ruszyły tysiącami w kierunku Rzymu. Skłonił tym króla do powierzenia mu urzędu premiera. Monarchii nie zniesiono, ale król utracił wpływ na rządy.

15.Nazizm (narodowy socjalizm)

Ideologia przedstawiona przez Adolfa Hitlera w latach 20. XX w. w książce „Mein Kampf” („Moja walka”). Główne założenia: Niemcy to rasa panów (nadludzie), która powinna zdobyć przestrzeń życiową na wschodzie Europy; kult wodza - Führera; komunizm jako największe zagrożenie; antysemityzm; niechęć do chrześcijaństwa.

16.Antysemityzm

Niechęć i wrogość wobec Żydów oraz osób pochodzenia żydowskiego, która prowadzi do ich prześladowań i dyskryminacji. Hitler obwiniał Żydów m.in. za klęskę Niemiec w I wojnie światowej, a naziści uważali Żydów i Romów za podludzi.

17.Adolf Hitler

Niemiecki polityk austriackiego pochodzenia (1889-1945), przywódca nazistów i kanclerz III Rzeszy. Od 1921 r. stał na czele NSDAP, w 1923 r. przeprowadził nieudany pucz w Monachium, a w więzieniu napisał „Mein Kampf”. W 1933 r. został kanclerzem Niemiec i wkrótce zdobył pełnię władzy. Prześladował Żydów, Romów i przeciwników politycznych, rozpętał II wojnę światową. W kwietniu 1945 r. popełnił samobójstwo.

18.NSDAP

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza - partia nazistów, na której czele od 1921 r. stał Adolf Hitler. Chętnie wstępowali do niej rozgoryczeni weterani I wojny światowej. W listopadzie 1923 r. naziści przeprowadzili nieudany pucz w Monachium, czyli próbę przejęcia rządów. W kolejnych latach NSDAP stała się najpotężniejszą partią w Niemczech, czemu sprzyjał wielki kryzys gospodarczy.

19.SA (oddziały szturmowe)

Samodzielna formacja partii hitlerowskiej, która rozbijała wiece przeciwników politycznych i toczyła walki uliczne z bojówkami innych partii. Hitler korzystał z niej w walce o władzę.

20.Dojście Hitlera do władzy

W styczniu 1933 r. Adolf Hitler został kanclerzem Niemiec. Sprzyjały temu niezadowolenie Niemców z traktatu wersalskiego, wielki kryzys gospodarczy, obawa przed komunizmem i rosnąca popularność nazizmu. Po pożarze parlamentu - Reichstagu - zdelegalizowano Komunistyczną Partię Niemiec, a potem pozostałe partie. Niemcy stały się państwem jednopartyjnym, nazywanym III Rzeszą. Po śmierci prezydenta Paula von Hindenburga Hitler połączył funkcje kanclerza i prezydenta.

21.„Noc długich noży”

Wymordowanie w 1934 r. przez SS, z inicjatywy Hitlera, jego rywali z SA - potencjalnych przeciwników wewnątrz partii hitlerowskiej.

22.SS

Skrót od niem. Schutzstaffel - Sztafety Ochronne NSDAP, czyli oddziały policji partyjnej, ślepo posłuszne Hitlerowi. Kierował nimi Heinrich Himmler.

23.Gestapo

Tajna policja polityczna w III Rzeszy, na której czele od 1934 r. stał Heinrich Himmler. Ścigała, aresztowała i przesłuchiwała - często z użyciem tortur - wszystkich, którzy nie zgadzali się z działaniami hitlerowców.

24.Indoktrynacja

Systematyczne i natarczywe wpajanie społeczeństwu jakichś idei. W III Rzeszy najwięcej uwagi poświęcano indoktrynacji dzieci i młodzieży, m.in. w organizacji Hitlerjugend, która wychowywała w duchu nienawiści do innych narodów, zwłaszcza do Żydów.

25.Propaganda

Rozpowszechnianie specjalnie przygotowanych informacji, by manipulować poglądami ludzi. W III Rzeszy poglądy nazistów upowszechniało, m.in. za pomocą filmów, radia i gazet, ministerstwo propagandy kierowane przez Josefa Goebbelsa.

26.Obóz koncentracyjny

Rodzaj ciężkiego więzienia, w którym więźniowie ginęli z powodu niewolniczej pracy ponad siły, niedożywienia, chorób i przemocy strażników. W Niemczech obozy zaczęły powstawać od 1933 r.; bez wyroku sądu trafiali do nich przeciwnicy władzy, m.in. politycy opozycyjni, działacze związkowi i duchowni.

27.Ustawy norymberskie

Rasistowskie ustawy uchwalone w 1935 r. w Norymberdze, które pozbawiły Żydów i osoby pochodzenia żydowskiego większości praw obywatelskich. Zakazały m.in. zawierania małżeństw między Żydami a Niemcami.

28.„Noc kryształowa”

Pogrom niemieckich Żydów dokonany przez nazistów w nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. Spalono wtedy wiele synagog i zamordowano wielu Żydów, a około 20 tys. z nich trafiło do obozów koncentracyjnych.

29.ZSRS (Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich)

Państwo utworzone przez komunistów 30 grudnia 1922 r. w Moskwie, m.in. z Rosji, Ukrainy i Białorusi. Propaganda przedstawiała je jako federację niezależnych, demokratycznych republik, a w rzeczywistości było najbardziej scentralizowanym państwem na świecie - wszystkie kluczowe decyzje zapadały w Moskwie. Pilnie strzeżone granice miały uniemożliwić ucieczkę i przekazanie informacji o zbrodniach reżimu.

30.Józef Stalin

Sowiecki dyktator (1879-1953), właściwie Josif Dżugaszwili, pochodzący z Gruzji. Po śmierci Lenina w 1924 r. wygrał walkę o władzę: za pomocą intryg usuwał z partii znanych działaczy, a największego wroga, Lwa Trockiego, w 1929 r. zmusił do emigracji. Jako sekretarz generalny Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) - WKP(b) - wprowadził kult jednostki i krwawy terror.

31.Kult jednostki

Kult własnej osoby wprowadzony przez Stalina. Stawiano mu pomniki, jego imieniem nazywano m.in. miasta i góry, a propaganda przedstawiała go jako geniusza wojskowego i politycznego oraz troskliwego ojca narodów ZSRS.

32.Wielka czystka

Szczytowa faza stalinowskiego terroru w latach 1936-1938, wymierzona w potencjalną opozycję. NKWD - tajna policja polityczna - przeprowadziło ją wśród dawnych przywódców bolszewickich i dowództwa Armii Czerwonej. W wyniku masowych egzekucji i zsyłek do obozów pracy życie straciło wiele milionów obywateli ZSRS.

33.Komunizm wojenny

System ustanowiony przez bolszewików w czasie rewolucji październikowej i wojny domowej. Państwo przejęło większość gałęzi gospodarki, m.in. przemysł, handel i transport, i wprowadziło obowiązkowe dostawy żywności ze wsi do miast. Bunty chłopów krwawo tłumiono, a kraj popadł w całkowitą ruinę gospodarczą.

34.NEP (Nowa Ekonomiczna Polityka)

Polityka gospodarcza wprowadzona przez Lenina w 1921 r., gdy komunizm wojenny doprowadził kraj do ruiny. Chłopi mogli sprzedawać nadwyżki żywności, a w miastach odrodził się drobny prywatny handel, przemysł i usługi. W 1928 r. Stalin ogłosił zakończenie NEP-u.

35.Kolektywizacja rolnictwa

Łączenie gruntów chłopskich w gospodarstwa, które stawały się własnością grupową; w ZSRS rozpoczęła się w 1928 r. Produkcja rolna odbywała się odtąd w wielkich gospodarstwach: państwowych (sowchozach) lub spółdzielczych (kołchozach). Chłopów pozbawiano ziemi albo zmuszano do przyłączenia jej do kołchozów, a represje spotykały zwłaszcza bogatych chłopów - kułaków. Kolektywizacja doprowadziła do śmierci ponad 10 mln ludzi.

36.Gospodarka planowa

Rozwój gospodarki ZSRS na podstawie planów 5-letnich ustalanych w Moskwie, związany z ponownym upaństwowieniem przemysłu i handlu. Szczególne znaczenie miał rozwój przemysłu ciężkiego, wydobywczego i zbrojeniowego - komuniści przygotowywali się do wojny. Cenę płacili zwykli ludzie: miliony więźniów zginęły przy pracy na gigantycznych budowach i w kopalniach.

37.Łagier

Ciężki obóz pracy przymusowej w ZSRS. Łagrami zarządzał Gułag - Główny Zarząd Obozów. Trafiano do nich za błahe przewinienia, często na podstawie fałszywego donosu. Łagry powstawały w rejonach o trudnym klimacie, np. na Syberii, gdzie więźniowie masowo umierali z powodu pracy ponad siły i niskich racji żywnościowych.

38.Wielki głód na Ukrainie

Klęska głodu w latach 1932-1933. Mimo nieurodzaju Stalin zwiększył przymusowe dostawy produktów rolnych dla państwa - plony w całości konfiskowano, a chłopom nie zostawiano nawet ziarna na zasiew. Z głodu zmarło na Ukrainie kilka milionów ludzi, a Stalin próbował ukryć ten fakt przed opinią publiczną.

39.Traktat w Rapallo

Traktat o współpracy niemiecko-rosyjskiej podpisany w kwietniu 1922 r. Z Niemiec do Rosji Sowieckiej, a potem ZSRS trafiały technologie, uzbrojenie, kredyty oraz eksperci gospodarczy i wojskowi, a Sowieci potajemnie udostępniali armii niemieckiej poligony i eksportowali do Niemiec surowce. Współpracę zerwano po dojściu Hitlera do władzy w 1933 r.

40.Pakt Ribbentrop-Mołotow

Układ między Niemcami a ZSRS podpisany 23 sierpnia 1939 r., który dotyczył podziału stref wpływu w Europie Środkowej. Stalin dążył do odbudowania bliskich kontaktów z Niemcami i - podobnie jak Hitler - chciał zmian terytorialnych w Europie.