Polska w latach 90., w NATO i Unii Europejskiej - Wczoraj i dziś 8

1.Plan Balcerowicza

Program reform gospodarczych ministra finansów Leszka Balcerowicza (w rządach Tadeusza Mazowieckiego i Jana Krzysztofa Bieleckiego), przedstawiony w grudniu 1989 r. Założenia: transformacja gospodarki, ograniczenie deficytu budżetowego, zmniejszenie inflacji i prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych.

2.Skutki planu Balcerowicza

Reformy wydobyły kraj z zapaści gospodarczej: spadła hiperinflacja, zlikwidowano system kartkowy, powstało wiele firm prywatnych. Przyniosły też wysokie koszty społeczne: upadek wielu zakładów pracy, bezrobocie, ubóstwo i afery gospodarcze.

3.Transformacja gospodarcza

Przestawienie gospodarki z centralnie planowanej (socjalistycznej) na rynkową (kapitalistyczną). Było to główne założenie planu Balcerowicza.

4.Deficyt budżetowy

Sytuacja, w której wydatki państwa są większe niż jego dochody. Plan Balcerowicza zakładał jego ograniczenie.

5.Hiperinflacja

Katastrofalna utrata wartości pieniądza, która powoduje szybki wzrost cen. Wywołują ją załamanie gospodarki i nieograniczony dodruk pieniędzy. Z jej powodu w Polsce używano na co dzień banknotów o wartości miliona, a nawet dwóch milionów złotych.

6.Popiwek

Podatek od wzrostu wynagrodzeń, nałożony na zakłady pracy, aby zmniejszyć hiperinflację. W efekcie hiperinflacja spadła z 586% w 1990 r. do 70% w 1991 r.

7.Likwidacja systemu kartkowego

Ustalono realny kurs złotówki względem dolara, co umożliwiło handel z zagranicą. Import towarów z Zachodu poprawił ich jakość i zaopatrzenie sklepów, a to pozwoliło zlikwidować system kartkowy.

8.Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych

Przekazanie (sprzedaż) przedsiębiorstw należących do państwa prywatnym właścicielom - jedno z założeń planu Balcerowicza. W latach 90. dochodowe zakłady prywatyzowano szybko, często po zaniżonych cenach.

9.Bezrobocie w latach 90.

Pojawiło się po szybkiej prywatyzacji i upadku przestarzałych, nierentownych zakładów i rosło skokowo. Najmocniej dotknęło regiony uprzemysłowione (Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, ziemia łódzka, region świętokrzyski) i tereny po zlikwidowanych Państwowych Gospodarstwach Rolnych - PGR-ach (Warmia, Mazury, Pomorze Zachodnie, ziemia lubuska). Skutki: obniżenie poziomu życia, nasilenie przestępczości zorganizowanej, protesty społeczne.

10.Kuroniówka

Potoczna nazwa zasiłku dla bezrobotnych - od nazwiska ministra pracy i polityki socjalnej Jacka Kuronia. Wiele osób bez pracy mogło liczyć tylko na ten zasiłek.

11.„Wojna na górze”

Proces podziału politycznego w obozie „Solidarności” w 1990 r., rozpoczęty wiosną tego roku przez przewodniczącego związku Lecha Wałęsę. Jego celem było stworzenie systemu wielopartyjnego - w efekcie powstały nowe partie polityczne.

12.Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej (SdRP)

Partia postkomunistów, która powstała na miejsce PZPR rozwiązanej w styczniu 1990 r. Jej przywódcą był Aleksander Kwaśniewski. W wyborach prezydenckich w 1990 r. popierała Włodzimierza Cimoszewicza.

13.Porozumienie Centrum (PC) i ROAD

Partie obozu solidarnościowego w 1990 r. Porozumienie Centrum (przywódca Jarosław Kaczyński) popierało w wyborach prezydenckich Lecha Wałęsę, a Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna (przywódca Zbigniew Bujak) - Tadeusza Mazowieckiego.

14.Lech Wałęsa - prezydent RP

W listopadzie 1990 r. wygrał w drugiej turze powszechne wybory prezydenckie, rozpisane po skróceniu kadencji Wojciecha Jaruzelskiego. Urząd objął 22 grudnia 1990 r. i sprawował go w latach 1990-1995.

15.Ryszard Kaczorowski

Ostatni prezydent RP na uchodźstwie. 22 grudnia 1990 r. przekazał Lechowi Wałęsie symbole ciągłości władzy II Rzeczypospolitej, m.in. oryginał konstytucji z 1935 r. i pieczęcie prezydenckie.

16.Pierwsze w pełni demokratyczne wybory parlamentarne

Odbyły się 27 października 1991 r. Do sejmu weszli przedstawiciele aż 29 partii - tak duże rozdrobnienie wynikało z braku progów wyborczych. Większość mandatów zdobyli kandydaci ze środowiska „Solidarności”.

17.Próg wyborczy

Określony minimalny poziom poparcia w wyborach, po którego przekroczeniu partia może wprowadzić swoich kandydatów do parlamentu.

18.Lustracja

Ujawnienie nazwisk polityków, którzy w PRL współpracowali z komunistyczną SB. Spory o lustrację doprowadziły w czerwcu 1992 r. do odwołania prawicowego rządu premiera Jana Olszewskiego.

19.Zmiany władzy w latach 1993-2001

1993 r. - przedterminowe wybory parlamentarne wygrał Sojusz Lewicy Demokratycznej (SLD), który utworzył rząd z PSL; 1995 r. - prezydentem został przewodniczący SLD Aleksander Kwaśniewski (na dwie kadencje); 1997 r. - wygrała koalicja Akcji Wyborczej Solidarność (AWS) i Unii Wolności (UW); 2001 r. - wygrała koalicja z SLD na czele.

20.Reformy z 1999 r.

Cztery reformy rządu koalicji AWS i UW: administracji (16 województw i przywrócone powiaty), szkolnictwa (gimnazja), emerytalna (dodatkowe fundusze, tzw. drugi filar) i służby zdrowia (decentralizacja ubezpieczeń zdrowotnych). Decentralizacja to przekazanie części uprawnień władz centralnych władzom lokalnym i samorządom.

21.Nowela grudniowa

Ustawa z 29 grudnia 1989 r., która tymczasowo była jedynym dokumentem określającym nowy ład w państwie. Wprowadziła ustrój demokratyczny, pluralizm polityczny, zasady sprawiedliwości społecznej i gwarancję swobody działalności gospodarczej.

22.Pluralizm polityczny

Demokratyczna zasada ustrojowa, która gwarantuje istnienie w państwie wielu partii reprezentujących interesy różnych grup społeczeństwa.

23.Mała konstytucja

Ustawa uchwalona 17 października 1992 r. w miejsce tymczasowej noweli grudniowej. Zmieniała zasady działania władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej oraz samorządu terytorialnego i zwiększała uprawnienia władzy wykonawczej.

24.Konstytucja RP

Uchwalona 2 kwietnia 1997 r. przez Zgromadzenie Narodowe i poparta przez większość obywateli w ogólnopolskim referendum. Podpisał ją prezydent Aleksander Kwaśniewski, a w życie weszła 17 października 1997 r.

25.Główne postanowienia Konstytucji RP

Zasada demokratycznego państwa prawa, trójpodział władzy, władza zwierzchnia należy do narodu (wybory parlamentarne, prezydenckie i samorządowe), równość obywateli wobec prawa, wolność sumienia, religii, światopoglądu i zrzeszania się, pluralizm polityczny.

26.Wycofanie wojsk rosyjskich z Polski

Po rozwiązaniu Układu Warszawskiego w 1991 r. polskie władze wynegocjowały wycofanie wojsk. Ostatnie oddziały, stacjonujące w Legnicy, opuściły Polskę 17 września 1993 r. Było to ważne świadectwo odzyskania suwerenności.

27.Trójkąt Weimarski

Organizacja utworzona w 1991 r., która zapoczątkowała współpracę Polski, Francji i Niemiec.

28.Grupa Wyszehradzka

Organizacja współpracy państw Europy Środkowej, utworzona w 1991 r. przez Polskę, Węgry i Czechosłowację (od 1993 r. - Czechy i Słowację).

29.CEFTA

Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu, podpisane w grudniu 1992 r. Jego celem było zniesienie ceł i usprawnienie wymiany handlowej po rozwiązaniu RWPG.

30.Artykuł 5. traktatu waszyngtońskiego

Najważniejszy zapis traktatu, na mocy którego działa NATO: sojusznicy zobowiązują się do wzajemnej pomocy w przypadku zbrojnej napaści na któregokolwiek z członków sojuszu.

31.Etapy akcesji Polski do NATO

1990 r. - stosunki dyplomatyczne z NATO; 1993 r. - zgoda prezydenta Rosji Borysa Jelcyna na starania Polski o członkostwo; 1994 r. - program Partnerstwo dla Pokoju (zasady współpracy z kandydatami); 1997 r. - zaproszenie Polski, Czech i Węgier przez prezydenta USA Billa Clintona; 12 marca 1999 r. - przystąpienie Polski do NATO.

32.Przystąpienie Polski do NATO

12 marca 1999 r. minister spraw zagranicznych Bronisław Geremek podpisał dokumenty przystąpienia. Przyczyny: rozpad Układu Warszawskiego, potrzeba zapewnienia bezpieczeństwa, zbliżenie z USA i krajami UE. Skutki: poczucie bezpieczeństwa, rozwój i modernizacja armii, udział Polski w misjach NATO.

33.Etapy integracji Polski z UE

Grudzień 1991 r. - umowa stowarzyszeniowa z EWG; 1994 r. - wniosek o przyjęcie do UE i początek negocjacji; 2000 r. - traktat nicejski (umożliwił przyjęcie nowych państw); 2002 r. - koniec negocjacji; 7-8 czerwca 2003 r. - referendum akcesyjne; 1 maja 2004 r. - Polska członkiem UE.

34.Referendum akcesyjne

Głosowanie przeprowadzone w Polsce 7-8 czerwca 2003 r. w sprawie przystąpienia do UE. Zdecydowana większość głosujących opowiedziała się za wejściem do Unii.

35.Akcesja

Przystąpienie do organizacji, np. do Unii Europejskiej.

36.Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej

1 maja 2004 r. Polska wraz z dziewięcioma innymi krajami została państwem członkowskim UE. Przyczyny: dążenie do integracji z Europą Zachodnią i chęć zdobycia funduszy na rozwój kraju. Skutki: środki z funduszy europejskich i szersza współpraca z innymi krajami w gospodarce, ochronie środowiska i kulturze.

37.Euroentuzjaści

Zwolennicy wejścia Polski do UE. Widzieli w nim szansę na szybszy rozwój gospodarczy, unowocześnienie infrastruktury, wyrównanie poziomu życia z krajami UE, ułatwienia w podróżowaniu i legalną pracę w innych krajach Unii.

38.Eurosceptycy

Przeciwnicy wejścia Polski do UE - ok. 20% głosujących w referendum akcesyjnym. Obawiali się m.in. utraty niepodległości, wykupu polskich firm i ziemi przez zagraniczne korporacje, szkód dla rolnictwa i utraty polskich tradycji.

39.Globalizacja

Zacieśnianie się pod koniec XX w. współpracy gospodarczej, politycznej i kulturowej między krajami z całego świata, które z czasem zamieniło się we współzależność państw. Rozwój technologii, m.in. telewizji i internetu, przyspieszał ten proces.

40.Rewolucja informacyjna

Rozwój technologii pod koniec XX w., który zmienił sposób porozumiewania się ludzi i przyspieszył przepływ informacji (internet, a potem smartfony). Masowe media elektroniczne tak zbliżyły ludzi, że świat nazywa się „globalną wioską”.