Rewolucje w Rosji i sprawa polska w I wojnie - Wczoraj i dziś 7

1.Kryzys w Rosji w czasie I wojny światowej

Początkowy entuzjazm szybko minął: zginęły setki tysięcy żołnierzy, a kraj utracił najbardziej rozwinięte gospodarczo tereny. Zapanował kryzys polityczny, społeczny i gospodarczy - źle działały przemysł i rolnictwo, a mieszkańcom miast groził głód. Coraz częściej krytykowano rządy cara Mikołaja II.

2.Grigorij Rasputin

Podający się za mnicha najbliższy doradca carowej Aleksandry, żony Mikołaja II. Miał duży wpływ na decyzje cara.

3.Rewolucja lutowa

Wydarzenia z 1917 r. w Piotrogrodzie (tak w czasie wojny nazwano Petersburg). 8 marca protest kobiet z powodu braku chleba przerodził się w masowe demonstracje robotników, do których dołączyli żołnierze. Przeciwko carowi wystąpiła też Duma. Mikołaj II musiał abdykować, a 15 marca 1917 r. Rząd Tymczasowy ogłosił obalenie caratu. Nazwa pochodzi od kalendarza juliańskiego, wg którego był to luty.

4.Abdykacja

Dobrowolne lub przymusowe zrzeczenie się przez monarchę tronu. W 1917 r. do abdykacji został zmuszony przebywający na froncie car Mikołaj II.

5.Rząd Tymczasowy

Rząd, który po abdykacji cara ogłosił obalenie caratu i przejął władzę w Rosji; kierował nim Aleksander Kiereński z partii eserowców. Zniósł przywileje stanowe, zagwarantował wolności obywatelskie i ogłosił autonomię dla narodów Rosji. Nie odważył się jednak na radykalne rozwiązanie kwestii chłopskiej ani na wycofanie kraju z wojny, co dało popularność bolszewikom.

6.Dwuwładza

Okres po obaleniu caratu, gdy w Rosji istniały dwa ośrodki władzy: oficjalny Rząd Tymczasowy oraz Tymczasowy Komitet Wykonawczy, który reprezentował Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich Piotrogrodu.

7.Bolszewicy

Najradykalniejszy odłam rosyjskich socjalistów, kierowany przez Włodzimierza Lenina. Zamierzali przejąć władzę w wyniku zamachu zbrojnego, czego dokonali w 1917 r. Ich nazwa pochodzi od słowa oznaczającego „większość”, choć do zdobycia władzy byli mniejszością w ruchu robotniczym.

8.Mienszewicy

Umiarkowany odłam rosyjskich socjaldemokratów, który odrzucał ideę rewolucji proletariatu (robotników) i chciał wprowadzać reformy stopniowo i pokojowo. Nazwa pochodzi od słowa „mniejszość”. Po przejęciu władzy przez bolszewików ugrupowanie zlikwidowano.

9.Eserowcy

Członkowie Partii Socjalistów-Rewolucjonistów (SR), którzy chcieli rozwiązać problemy społeczne przez zreformowanie systemu kapitalistycznego. Po rewolucji lutowej na kilka miesięcy przejęli władzę; bolszewicy rozwiązali ich stronnictwo.

10.Włodzimierz Lenin

Rosyjski polityk (1870-1924), przywódca bolszewików. Po rewolucji 1905 r. przebywał na emigracji, a w 1917 r. wrócił do Rosji dzięki pomocy Niemców. Doprowadził do przejęcia władzy przez bolszewików i stanął na czele Rosji sowieckiej. Zawarł pokój z Niemcami i przyczynił się do powstania ZSRS.

11.Tezy kwietniowe

Program społeczno-polityczny bolszewików ogłoszony przez Lenina w kwietniu 1917 r.: szybkie wycofanie wojsk rosyjskich z frontu, przekazanie ziemi chłopom, obalenie Rządu Tymczasowego i przejęcie władzy.

12.Rewolucja październikowa (przewrót bolszewicki)

Zbrojne przejęcie władzy przez bolszewików w nocy z 6 na 7 listopada 1917 r. (z 24 na 25 października wg kalendarza juliańskiego). Sygnałem był wystrzał z okrętu Aurora. Bolszewicy opanowali Piotrogród, zdobyli Pałac Zimowy - siedzibę Rządu Tymczasowego - i utworzyli Radę Komisarzy Ludowych z Leninem na czele.

13.Dekret o pokoju i Dekret o ziemi

Dokumenty wydane przez bolszewików po przejęciu władzy, ważne dla ich propagandy. Zapowiadały wycofanie się Rosji z wojny i nadanie ziemi chłopom. Dekret o pokoju wzywał wszystkie walczące narody do rokowań o natychmiastowy pokój bez aneksji i bez kontrybucji.

14.Kontrybucja

Wysoka danina pieniężna płacona zwycięzcy przez pokonane państwo.

15.Zgromadzenie Konstytucyjne

Parlament wybrany w całej Rosji pod koniec listopada 1917 r. Wybory przegrali bolszewicy, więc w styczniu 1918 r., po pierwszym posiedzeniu, rozpędzili posłów z pomocą wojska. W lipcu 1918 r. nowa konstytucja utworzyła Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Sowiecką.

16.Biała Gwardia

Potoczne określenie antybolszewickich sił wojskowych podczas wojny domowej w Rosji. Tworzyły je wojska dawnych carskich generałów, które kontrolowały znaczne obszary kraju.

17.Armia Czerwona

Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona - wojsko utworzone przez bolszewików, kierowane przez Lwa Trockiego. Początkowo ponosiła klęski, ale po reorganizacji pokonała Białą Gwardię. Ważną rolę odgrywały w niej oddziały konne.

18.Wojna domowa w Rosji

Wojna domowa to konflikt zbrojny, w którym walczą obywatele jednego państwa. W Rosji przeciwnicy bolszewików, nazywani kontrrewolucjonistami, utworzyli Białą Gwardię, a państwa ententy zorganizowały interwencję zbrojną. Obie strony dopuszczały się wielu okrucieństw. Wojnę wygrała Armia Czerwona.

19.ZSRS

Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich - państwo ogłoszone w grudniu 1922 r., gdy bolszewicy wygrali wojnę domową i umocnili swoją władzę.

20.Czeka

Ogólnorosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, powołana przez bolszewików do walki z wrogami nowego ustroju. Na jej czele stanął polski komunista Feliks Dzierżyński. Główną metodą działania Czeki był terror.

21.Swobody obywatelskie w Rosji sowieckiej

Bolszewicy znieśli większość swobód obywatelskich: legalnie mogła działać tylko ich partia, a robotników pozbawiono prawa do strajku, nadanego jeszcze za rządów cara. Nadal trwały prześladowania, aresztowania i zabójstwa.

22.Kompania Kadrowa

Oddział utworzony w Galicji z inicjatywy Józefa Piłsudskiego, za zgodą rządu austriackiego. 6 sierpnia 1914 r. jego żołnierze przekroczyli granicę Królestwa Polskiego, aby wzniecić antyrosyjskie powstanie, i doszli do Kielc. Ludność nie poparła tych planów, więc oddział wrócił do Krakowa, a Austriacy zażądali jego rozwiązania.

23.Legiony Polskie

Polskie oddziały formowane od końca 1914 r. u boku armii austriackiej; nazwą nawiązywały do Legionów generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Miały trzy brygady i liczyły w sumie około 20 tys. żołnierzy. Walczyły z Rosjanami, m.in. pod Opatowcem, Łowczówkiem i Rokitną.

24.Kryzys przysięgowy

Odmowa złożenia przez Piłsudskiego i większość legionistów nowej przysięgi na wierność cesarzom Niemiec i Austro-Węgier w lipcu 1917 r. Piłsudski uznał, że walka przeciwko entencie przestała służyć polskim interesom. Skutkiem było rozwiązanie I i III Brygady Legionów i uwięzienie Piłsudskiego w twierdzy w Magdeburgu.

25.Legion Puławski

Polski oddział utworzony w 1914 r. u boku Rosji, który walczył z Niemcami na terenie Królestwa Polskiego. Latem 1915 r. Królestwo zajęły wojska niemieckie i oddział musiał wycofać się na wschód.

26.Korpusy Polskie w Rosji

Trzy polskie korpusy utworzone w Rosji w 1917 r., po obaleniu caratu. W skład II Korpusu weszła dawna II Brygada Legionów Józefa Hallera. Gdy po pokoju bolszewików z Niemcami korpusy miały zostać zlikwidowane, II Korpus stoczył bój z Niemcami pod Kaniowem i złożył broń dopiero z braku amunicji.

27.Józef Haller

Polski generał (1873-1960). Od 1916 r. dowodził II Brygadą Legionów, która pozostała wierna państwom centralnym do 1918 r., a w lutym 1918 r. wypowiedziała im posłuszeństwo i dołączyła do polskich jednostek w Rosji. Po bitwie pod Kaniowem przedostał się do Francji, gdzie objął dowództwo armii polskiej - Błękitnej Armii.

28.Błękitna Armia

Armia polska utworzona na terytorium Francji za zgodą, którą prezydent Francji wydał w 1917 r.; miała status samodzielnej i sprzymierzonej jednostki. Duże zasługi w jej formowaniu miał Komitet Narodowy Polski, a dzięki Paderewskiemu wstępowali do niej ochotnicy zza oceanu. Od końca 1918 r. dowodził nią gen. Józef Haller. Nazwa pochodzi od koloru francuskich mundurów; wiosną 1919 r. armię przewieziono do Polski.

29.Polskie formacje wojskowe w I wojnie światowej

U boku państw centralnych - Kompania Kadrowa i Legiony Polskie; u boku Rosji (ententy) - Legion Puławski i trzy Korpusy Polskie; we Francji - Błękitna Armia gen. Józefa Hallera.

30.Propaganda

Rozpowszechnianie specjalnie przygotowanych informacji, by manipulować poglądami ludzi. Na początku I wojny światowej zaborcy podejmowali w sprawie polskiej tylko działania propagandowe - w odezwach odwoływali się do historii, aby zdobyć poparcie Polaków.

31.Akt 5 listopada (manifest dwóch cesarzy)

Manifest wydany 5 listopada 1916 r. przez cesarzy Niemiec i Austro-Węgier, aby zachęcić Polaków do walki po ich stronie. Gwarantował powstanie Królestwa Polskiego jako dziedzicznej monarchii konstytucyjnej, zapowiadał polskie wojsko pod dowództwem niemieckim i austriackim, a sprawę granic zostawiał na przyszłość. Wywołał zainteresowanie innych państw sprawą polską.

32.Rada Regencyjna

Polski organ władzy powołany we wrześniu 1917 r. w następstwie Aktu 5 listopada; zastąpił Tymczasową Radę Stanu i powołał polski rząd. Zasiedli w niej arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski, prezydent Warszawy Zdzisław Lubomirski i przywódca konserwatystów Józef Ostrowski.

33.Rosja wobec sprawy polskiej

W grudniu 1916 r. car Mikołaj II zapowiedział utworzenie państwa polskiego z ziem trzech zaborów. Rząd Tymczasowy zgodził się na państwo polskie połączone sojuszem wojskowym z Rosją. Bolszewicy głosili prawo do samostanowienia - narody podległe Rosji miały same decydować o swojej przyszłości.

34.Orędzie prezydenta Wilsona

Program pokojowy prezydenta USA Thomasa Woodrowa Wilsona, wygłoszony w Kongresie 8 stycznia 1918 r. W 14 punktach przedstawił zasady powojennego porządku świata. Punkt trzynasty zapowiadał niepodległe państwo polskie na ziemiach zamieszkałych przez ludność niezaprzeczalnie polską, z wolnym dostępem do morza i gwarancją międzynarodową.

35.Ignacy Jan Paderewski

Wybitny polski pianista, kompozytor i polityk (1860-1941). Podczas I wojny światowej wykorzystał swoją sławę, by propagować za granicą, zwłaszcza w USA, ideę niepodległości Polski, i przyczynił się do poruszenia sprawy polskiej przez Wilsona. W 1919 r. stanął na czele polskiego rządu i wraz z Romanem Dmowskim reprezentował Polskę na konferencji paryskiej.

36.Komitet Narodowy Polski (KNP)

Polska organizacja założona przez Romana Dmowskiego, działająca od 1917 r. w szwajcarskiej Lozannie. Państwa ententy uznawały ją za reprezentację narodu polskiego. Miała duże zasługi w formowaniu polskiego wojska we Francji.

37.Polska delegacja na konferencji paryskiej

Reprezentacja Polski na konferencji pokojowej w Paryżu (1919-1920): premier i minister spraw zagranicznych Ignacy Jan Paderewski, Roman Dmowski z Komitetu Narodowego Polskiego oraz ekonomista Władysław Grabski, który dołączył w kwietniu 1919 r. Delegaci przedstawiali polskie stanowisko w sprawie granic i bronili go.

38.Traktat wersalski a sprawa polska

Polska otrzymała Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie; Gdańsk z przyległymi terenami stał się wolnym miastem pod kontrolą międzynarodową; o przynależności Górnego Śląska, Warmii, Mazur i Powiśla miały przesądzić plebiscyty. Polscy delegaci podpisali traktat 28 czerwca 1919 r.