Przyczyny i przebieg I wojny światowej - Wczoraj i dziś 7

1.Nowe mocarstwa przełomu XIX i XX w.

Niemcy - szybki rozwój gospodarki, rywalizacja o kolonie, nowoczesna armia i flota; Stany Zjednoczone - dynamiczny rozwój gospodarki po wojnie secesyjnej; Japonia - po otwarciu na świat i modernizacji ekspansja terytorialna w Azji.

2.Konflikty kolonialne Niemiec

Niemcy chcieli osłabić rywali w walce o kolonie. Gdy w Afryce Południowej Brytyjczycy walczyli z Burami, Niemcy dostarczali Burom nowoczesną broń. Walcząc o wpływy w Maroku, doprowadzili do kryzysu z Francją - rozwiązano go dyplomatycznie, a kontrolę nad Marokiem objęła Francja dzięki poparciu Wielkiej Brytanii.

3.Konflikt francusko-niemiecki

Najbardziej widoczny spór mocarstw przed I wojną światową. Francja chciała odzyskać ziemie utracone w 1871 r. i zmazać hańbę szybkiej kapitulacji w wojnie z Prusami.

4.Rozpad bloku państw zaborczych

Skutek rywalizacji Niemiec i Austro-Węgier z Rosją o wpływy na Bałkanach. Austro-Węgry chciały opanować ziemie, o które przez setki lat walczyły z imperium osmańskim, a Niemcy zyskiwały ogromne wpływy w Turcji.

5.Car jako protektor Słowian

Protektor to obrońca, opiekun. Rosyjska propaganda przedstawiała cara jako protektora bałkańskich prawosławnych i narodów słowiańskich, ale głównym celem Rosji było przejęcie kontroli nad cieśninami łączącymi Morze Czarne z Morzem Śródziemnym. Nie zgadzała się na to Wielka Brytania.

6.Trójprzymierze

Sojusz zawarty w 1882 r. przez Niemcy, Austro-Węgry i Włochy, skierowany głównie przeciwko Rosji. Ze względu na położenie tych krajów na kontynencie nazywano je państwami centralnymi.

7.Trójporozumienie (ententa)

Sojusz Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji. Powstawał etapami: układ Rosji z Francją (1892 r.), porozumienie Francji z Wielką Brytanią (1904 r.) i układ Wielkiej Brytanii z Rosją (1907 r.). Nazwa ententa pochodzi od francuskiego entente cordiale, czyli „serdeczne porozumienie”.

8.Wyścig zbrojeń

Szybka rozbudowa sił zbrojnych przez mocarstwa, wywołana ich konfliktami oraz powstaniem trójprzymierza i trójporozumienia. Na armię przeznaczano coraz więcej pieniędzy, a nauka i przemysł służyły celom wojskowym. Skutkiem były nowe rodzaje broni i wybuch konfliktów zbrojnych.

9.Postawy pacyfistyczne

Postawy antywojenne. Przed I wojną światową piętnowano je, a rozbudzano nastroje nacjonalistyczne. Propaganda przedstawiała siłę militarną jako główne potwierdzenie potęgi państwa.

10.Karabin maszynowy

Automatyczna broń skonstruowana w Wielkiej Brytanii. W czasie I wojny światowej odgrywał ważną rolę w obronie okopów. Obsługiwało go kilku żołnierzy, którzy pomagali celowniczemu przeładowywać broń i dostarczali amunicję.

11.Drednot

Nowy typ okrętu wojennego, wprowadzony przez Brytyjczyków zaniepokojonych rozbudową floty niemieckiej. Przewyższał wszystkie wcześniejsze jednostki wielkością, uzbrojeniem, opancerzeniem i prędkością. Nazwa pochodzi od okrętu HMS Dreadnought („nieustraszony”) z 1906 r.

12.Okręt podwodny

Okręt przystosowany do wielogodzinnej żeglugi w zanurzeniu, wyposażony w wyrzutnie torped, czyli podwodnych pocisków.

13.Wojna rosyjsko-japońska

Wojna z lat 1904-1905 o wpływy na Dalekim Wschodzie - obie strony dążyły do podboju bogatej w surowce Korei. Japonia miała dobrze przygotowaną armię i flotę oraz poparcie Wielkiej Brytanii. Rosja przegrywała na lądzie i na morzu, a w maju 1905 r. jej flota poniosła klęskę w rozstrzygającej bitwie pod Cuszimą.

14.Skutki wojny rosyjsko-japońskiej

Rosja utraciła na rzecz Japonii niektóre posiadłości na Dalekim Wschodzie, uznała japońskie wpływy w Korei i prawo Japończyków do połowu ryb u wybrzeży rosyjskich. Porażka osłabiła autorytet cara i wywołała falę wystąpień rewolucyjnych w Rosji.

15.I wojna bałkańska

Wojna z 1912 r., w której popierana przez Rosję koalicja Serbii, Czarnogóry, Bułgarii i Grecji pokonała Turcję. Na mocy traktatu pokojowego z 1913 r. imperium osmańskie utraciło większość europejskich ziem, a powstało nowe państwo - Albania.

16.II wojna bałkańska

Wojna wywołana w czerwcu 1913 r. przez Bułgarię, niezadowoloną z podziału zdobyczy po I wojnie bałkańskiej. Bułgaria walczyła z dotychczasowymi sojusznikami, przegrała i utraciła większość zdobytych ziem.

17.„Kocioł bałkański”

Określenie Półwyspu Bałkańskiego jako regionu wielu napięć na tle narodowościowym i religijnym. Mocarstwa europejskie popierały tam wrogie sobie strony konfliktów, co pogarszało stosunki między nimi.

18.Zamach w Sarajewie

Zabójstwo austriackiego następcy tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga, 28 czerwca 1914 r. w stolicy Bośni i Hercegowiny. Dokonał go serbski nacjonalista Gawriło Princip. Zamach był bezpośrednią przyczyną wybuchu I wojny światowej.

19.Ultimatum

Bezwzględne żądanie spełnienia określonych warunków, poparte groźbą. Po zamachu w Sarajewie Austro-Węgry postawiły je Serbii. Spełnienie warunków oznaczałoby dla Serbów utratę niepodległości, więc przyjęli tylko część z nich.

20.Wybuch I wojny światowej

28 lipca 1914 r. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, a w wyniku zobowiązań sojuszniczych w ciągu kilku tygodni przystąpiły do niej kolejne państwa. Lokalna wojna przerodziła się w konflikt światowy nazywany Wielką Wojną - ostatecznie walczyły 33 państwa wraz z koloniami, w Europie, Azji i Afryce.

21.Państwa centralne i ententa w czasie wojny

Państwa centralne: Niemcy i Austro-Węgry oraz ich sojusznicy Turcja i Bułgaria (Włochy należały do trójprzymierza do 1915 r.). Ententa: Wielka Brytania, Francja i Rosja oraz m.in. Japonia, Włochy (od 1915 r.), Rumunia, Stany Zjednoczone, Serbia i Grecja.

22.Brytyjska blokada morska

Odcięcie państw centralnych od dostaw z zewnątrz przez marynarkę brytyjską po wybuchu wojny. Z czasem państwom centralnym zaczęło brakować surowców potrzebnych przemysłowi zbrojeniowemu.

23.U-booty

Niemieckie okręty podwodne. Niemcy rozbudowali flotę podwodną, gdy zrozumieli, że nie przerwą brytyjskiej blokady. Ataki U-bootów przynosiły duże straty cywilnej flocie ententy, dopóki nie wprowadzono konwojów - grup statków chronionych przez okręty wojenne.

24.Nieograniczona wojna podwodna

Sposób walki ogłoszony przez Niemcy w lutym 1917 r.: od tej chwili U-booty miały atakować wszystkie jednostki pływające po morzach. Wywołał oburzenie międzynarodowej opinii publicznej i stał się jednym z powodów przystąpienia Stanów Zjednoczonych do wojny w kwietniu 1917 r.

25.Plan wojny błyskawicznej

Niemiecki plan szybkiego pokonania Francji, a potem skierowania wojsk przeciwko Rosji. W nocy z 3 na 4 sierpnia 1914 r. armia niemiecka przekroczyła granicę neutralnej Belgii i z jej terytorium zaatakowała Francję. Planu nie udało się zrealizować.

26.Bitwa nad Marną

Bitwa z początku września 1914 r., w której zatrzymano natarcie wojsk niemieckich na Paryż. Niemieckiego planu wojny błyskawicznej nie udało się zrealizować.

27.Wojna pozycyjna na zachodzie

Wojna, podczas której obie walczące strony zajmują silnie umocnione pozycje. Na zachodzie Europy trwała od końca 1914 r. wzdłuż ciągłej linii frontu od Morza Północnego do granic Szwajcarii. Umocnienia tworzyły okopy, schrony i zasieki z drutu kolczastego, a próby przełamania frontu zwykle kończyły się olbrzymimi stratami.

28.Ziemia niczyja

Teren między liniami okopów, który rozdzielał walczące strony. Nacierające oddziały musiały go przebyć pod silnym ostrzałem, aby dotrzeć do pozycji przeciwnika.

29.Bitwa pod Verdun

Bitwa z 1916 r. na froncie zachodnim, jedna z największych i najbardziej krwawych bitew I wojny światowej.

30.Bitwa pod Tannenbergiem

Bitwa z sierpnia 1914 r. w Prusach Wschodnich, w której armia niemiecka okrążyła i rozgromiła oddziały rosyjskie. Wcześniej Rosjanie szybko zaatakowali Prusy Wschodnie i Galicję. W tej sytuacji Niemcy musieli przerzucić część sił z frontu zachodniego.

31.Bitwa pod Gorlicami

Bitwa z 1915 r. wygrana przez wojska Austro-Węgier wspierane przez Niemców. Po niej rozpoczęła się ofensywa, w której wyniku Rosjan zepchnięto na wschód, a państwa centralne zajęły Królestwo Kongresowe, Litwę oraz część Wołynia i Białorusi.

32.Wojna manewrowa na wschodzie

Wojna, w której walki nie toczą się na ciągłej linii frontu, ale przez manewry - wojska często się przemieszczają, aby jak najlepiej zaatakować przeciwnika. Tak walczono na froncie wschodnim, biegnącym od Zatoki Ryskiej do Morza Czarnego.

33.Czołgi

Pojazdy pancerne na gąsienicach, używane do przerywania linii obrony wroga: skutecznie zwalczały karabiny maszynowe, osłaniały nacierającą piechotę, a zasieki nie były dla nich przeszkodą. Brytyjczycy użyli ich w walce po raz pierwszy w 1916 r. w bitwie nad Sommą.

34.Samoloty

W czasie I wojny światowej początkowo służyły głównie do zadań obserwacyjnych i wywiadowczych. Z czasem zaczęto z nich zrzucać bomby na pozycje przeciwnika i skonstruowano myśliwce do zwalczania samolotów wroga.

35.Gazy bojowe

Trujące gazy - jeden z nowych wynalazków, po które sięgnięto, aby przełamać linie przeciwnika. Początkowo żołnierze nie mieli przed nimi ochrony; po bitwie pod Ypres w 1915 r. wszystkie jednostki wyposażono w maski przeciwgazowe.

36.Bitwa o Gallipoli

Walki rozpoczęte w 1915 r., w których siły ententy próbowały opanować cieśniny czarnomorskie - Dardanele i Bosfor, ważne dla łączności morskiej z Rosją. Krwawe walki na półwyspie Gallipoli zakończyły się zwycięstwem Turków.

37.Traktat brzeski

Pokój między Rosją a państwami centralnymi, zawarty 3 marca 1918 r. w Brześciu nad Bugiem przez nowe władze Rosji po rewolucji październikowej. Rosja zrzekła się zajmowanych ziem polskich, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii, Białorusi i Ukrainy, a Niemcy i Austro-Węgry mogły skupić się na walkach na zachodzie.

38.Rozejm w Compiègne

Rozejm na froncie zachodnim podpisany 11 listopada 1918 r. w Compiègne pod Paryżem, kończący działania wojenne. Poprzedziły go kapitulacja Austro-Węgier i abdykacja cesarza Wilhelma II w Niemczech. Wojska niemieckie musiały wycofać się na wschodni brzeg Renu.

39.Skutki I wojny światowej

Śmierć i kalectwo milionów osób oraz zniszczenia gospodarcze; upadek monarchii w Niemczech, Rosji i Austrii; rozpad Austro-Węgier i powstanie nowych państw w Europie.