Europa po rozpadzie ZSRS i konflikty po 1989 r. - Wczoraj i dziś 8

1.Integracja Europy Środkowo-Wschodniej z Zachodem

Po upadku ZSRS państwa dawnego bloku wschodniego uwolniły się spod władzy Moskwy i zaczęły polityczną, gospodarczą i wojskową integrację z Europą Zachodnią. Etapami przyjmowano je do NATO i do Unii Europejskiej.

2.Unia Europejska

Organizacja państw europejskich istniejąca od 1993 r., po przyjęciu przez państwa Europy Zachodniej traktatu w Maastricht. W kolejnych latach Unię poszerzano o państwa byłego bloku wschodniego.

3.Rozszerzenie NATO o państwa byłego Układu Warszawskiego

Rozszerzenie sojuszu zapowiedział w 1995 r. prezydent USA Bill Clinton. 12 marca 1999 r. do NATO, głównego gwaranta pokoju w Europie, przyjęto trzy państwa z byłego Układu Warszawskiego: Polskę, Czechy i Węgry. Akt przystąpienia Polski podpisał minister spraw zagranicznych Bronisław Geremek.

4.Federacja Rosyjska

Państwo, które po upadku ZSRS w 1991 r. przejęło jego tradycje. Pogrążone w kryzysie gospodarczym miało niewielki wpływ na politykę międzynarodową. W latach 1991-1999 prezydentem był Borys Jelcyn; Rosja dążyła wtedy do utrzymania dominacji na obszarze byłego ZSRS.

5.Wspólnota Niepodległych Państw (WNP)

Organizacja utworzona w grudniu 1991 r. przez Rosję i większość krajów postsowieckich. Oficjalnie miała służyć współpracy byłych republik, a w rzeczywistości pozwalała Rosji wpływać na nie.

6.Oligarcha

Przedstawiciel oligarchii, czyli grupy najbogatszych osób o szczególnych wpływach politycznych w państwie. W Rosji lat 90. XX w. oligarchowie zdobywali fortuny, często nieuczciwie, przejmując majątek państwowy.

7.Władimir Putin

Były funkcjonariusz KGB, od 2000 r. prezydent Rosji. Pod jego rządami Rosja nawiązała dobre relacje z Zachodem, co pozwoliło jej pozyskać zagranicznych inwestorów i nowoczesne technologie. Zdobyte fundusze i technologie przeznaczyła na zwiększenie wydobycia ropy i gazu, a sprzedaż surowców wykorzystywała do nacisku na sąsiadów.

8.Aleksander Łukaszenka

Od 1994 r. przywódca Białorusi - jedynego kraju, który podjął ścisłą współpracę z Rosją. Efektem prób integracji obu państw był powołany w 1997 r. Związek Białorusi i Rosji.

9.Kraje postsowieckie

Państwa powstałe z dawnych republik sowieckich, które zmagały się z problemami społecznymi i gospodarczymi. Najszybciej demokratyczne zmiany i gospodarkę rynkową wprowadziły Litwa, Łotwa i Estonia. Ukraina zachowywała równowagę między Rosją a Zachodem, ale szerzyła się w niej korupcja, a społeczeństwo ubożało.

10.Gruzja po uzyskaniu niepodległości

Gruzja przeciwstawiała się wpływom Rosji. W latach 1989-1992 toczyły się walki o Abchazję z separatystami wspieranymi przez Rosję. Od 1992 r. Eduard Szewardnadze zacieśniał współpracę z USA i opierał politykę na partnerstwie z NATO i UE, ale Gruzja straciła kontrolę nad Abchazją i Osetią Południową.

11.Rewolucja róż

Masowe protesty w Gruzji w 2003 r. po fałszerstwach rządu w wyborach parlamentarnych. Prezydent Eduard Szewardnadze ustąpił, a władzę przejął Micheil Saakaszwili, który został prezydentem Gruzji.

12.Wojny czeczeńskie

W 1991 r. Czeczenia ogłosiła niepodległość, a prezydentem został Dżochar Dudajew. I wojna (1994-1996): wojska rosyjskie wkroczyły do Czeczenii, walczono m.in. o Grozny; po rozejmie Czeczenia formalnie została w Rosji, ale Moskwa nie miała nad nią kontroli. II wojna zaczęła się w 1999 r.; Rosja zniszczyła Grozny i popełniała zbrodnie na cywilach.

13.Terroryzm czeczeński

Ataki terrorystyczne części czeczeńskich bojowników w Rosji, m.in. zajęcie szpitala w Budionnowsku przez oddział Szamila Basajewa (1995 r.) i teatru na Dubrowce w Moskwie (2002 r.). Zamachy potępiono na świecie, a władze Rosji wykorzystały je jako pretekst do zaostrzenia represji w Czeczenii.

14.Jugosławia

Związek sześciu republik zamieszkanych przez różne narody (m.in. Serbów, Chorwatów, Słoweńców, Bośniaków, Albańczyków). Największe wpływy mieli Serbowie, ale za rządów Josipa Broza-Tity szanowano prawa innych grup. Po śmierci Tity w 1980 r. rosły napięcia między republikami.

15.Rozpad Jugosławii

W czerwcu 1991 r. niepodległość ogłosiły Chorwacja i Słowenia, potem Macedonia, a w 1992 r. Bośnia i Hercegowina. Niepodległości Bośni sprzeciwiła się Serbia, bo prawie połowę ludności tego kraju stanowili Serbowie. Rozpad doprowadził do krwawej wojny domowej.

16.Wojna domowa w byłej Jugosławii

Wojna w Bośni i Hercegowinie w latach 1992-1995: Serbowie, wspierani przez władze Jugosławii, walczyli z Bośniakami, a do walk włączyli się też Chorwaci. Dopuszczano się czystek etnicznych i aktów ludobójstwa.

17.Masakra w Srebrenicy

Zbrodnia z lipca 1995 r.: Serbowie zajęli Srebrenicę, ogłoszoną przez ONZ strefą bezpieczeństwa, i dokonali masowych egzekucji ponad 7 tys. muzułmańskich mężczyzn i chłopców. Uważa się ją za największe ludobójstwo w Europie po II wojnie światowej.

18.Porozumienie w Dayton

Porozumienie pokojowe podpisane 21 listopada 1995 r. w Dayton w USA, po bombardowaniach pozycji Serbów bośniackich przez NATO. Bośnią i Hercegowiną rządzi odtąd trzyosobowa rada, w której zasiadają Serb, Bośniak i Chorwat.

19.Rozwój gospodarczy Chin

Intensywny rozwój chińskiej gospodarki od lat 80. XX w., gdy USA nadały Chinom status najwyższego uprzywilejowania ekonomicznego. Dzięki amerykańskiemu wsparciu finansowemu i zagranicznym inwestorom zmodernizowano całą gospodarkę. Dziś Chiny są drugą po USA gospodarką świata.

20.Masakra na placu Tiananmen

Wiosną 1989 r. chińscy studenci protestowali na placu Tiananmen w Pekinie, domagając się reform politycznych, demokratyzacji i walki z korupcją. Nocą z 3 na 4 czerwca 1989 r. armia z bronią maszynową i czołgami dokonała masakry demonstrantów.

21.Problemy państw afrykańskich

W latach 90. XX w. państwa Afryki zmagały się m.in. z kryzysami gospodarczymi, klęskami głodu, epidemiami (w tym AIDS), brakiem wody pitnej, dewastacją środowiska, rządami dyktatorów, neokolonializmem oraz wojnami domowymi i konfliktami etnicznymi.

22.Neokolonializm

Niekontrolowane wykorzystywanie gospodarcze terenów dawnych kolonii, np. w Afryce, przez państwa rozwinięte.

23.Ludobójstwo w Rwandzie

Najkrwawsze walki o podłożu etnicznym w Afryce w latach 90.: w 1994 r. członkowie plemienia Hutu w ciągu 100 dni wymordowali ok. miliona osób z plemienia Tutsi. Wojska ONZ temu nie zapobiegły. Ludobójstwo ustało po przejęciu władzy przez rząd złożony głównie z Tutsi.

24.Apartheid

Rasistowski system polityczny w Republice Południowej Afryki (RPA), który segregował obywateli według koloru skóry i dyskryminował czarnoskórą ludność. Biała mniejszość miała całą władzę i ograniczała prawa czarnej większości. Obowiązywał do 1994 r.

25.Nelson Mandela

Czarnoskóry przywódca walki z apartheidem w RPA, prawnik związany z Afrykańskim Kongresem Narodowym. Skazany na dożywotnie więzienie, został uwolniony w 1990 r. pod naciskiem międzynarodowej opinii publicznej. W 1993 r. otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla, a w 1994 r. został prezydentem RPA.

26.Autonomia Palestyńska

Terytorium utworzone po porozumieniu izraelsko-palestyńskim z 1993 r., które podpisali przywódca OWP Jasir Arafat i premier Izraela Icchak Rabin. Konflikt trwa nadal: Izraelczycy rozbudowują osady na terenach palestyńskich, a radykalne ugrupowania Hamas i Hezbollah przeprowadzają zamachy bombowe w Izraelu.

27.Jasir Arafat

Przywódca Organizacji Wyzwolenia Palestyny (OWP), który podpisał porozumienie z premierem Izraela Icchakiem Rabinem. W 1996 r. został prezydentem Autonomii Palestyńskiej. Wraz z Rabinem i Szimonem Peresem otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

28.Atak na World Trade Center

Zamach z 11 września 2001 r.: terroryści z Al-Kaidy przejęli cztery samoloty pasażerskie i skierowali je na cele w USA. Zniszczyli dwa wieżowce World Trade Center w Nowym Jorku i część budynku Pentagonu; zginęło prawie 3 tys. osób. USA rozpoczęły wtedy walkę z terroryzmem na całym świecie.

29.Al-Kaida

Islamska organizacja terrorystyczna, której przewodził Osama bin Laden. Jej bazy szkoleniowe znajdowały się w Afganistanie. Jej zamachowcy przeprowadzili atak na World Trade Center.

30.Talibowie

Ugrupowanie islamskie rygorystycznie przestrzegające zasad Koranu. Rządzili w Afganistanie i gościli Osamę bin Ladena. Po ataku na World Trade Center wojska USA po kilkumiesięcznych walkach obaliły ich reżim.

31.Wojna z terroryzmem w Afganistanie i Iraku

Działania USA po ataku na World Trade Center, który prezydent George W. Bush potraktował jako wypowiedzenie wojny. Wojska USA obaliły talibów w Afganistanie, a w Iraku rozbiły wojska dyktatora Saddama Husajna, oskarżanego o produkcję broni chemicznej i biologicznej oraz wspieranie terrorystów. Tej broni nie znaleziono, a w Iraku zapanował chaos.