Rozpad bloku wschodniego i początek III RP - Wczoraj i dziś 8

1.Kryzys gospodarczy w ZSRS

Zastój w gospodarce centralnie sterowanej, który w latach 70. i 80. XX w. stopniowo zmieniał się w kryzys. Jego cechy to zła organizacja pracy, korupcja oraz marnotrawstwo surowców i energii. Sowieckie eksperymenty gospodarcze prowadziły do katastrof ekologicznych, a wśród obywateli malała wiara w komunizm.

2.Ronald Reagan

Prezydent USA w latach 1981-1989, zagorzały wróg komunizmu. Za jego rządów USA rozbudowały i unowocześniły armię, rozmieściły w Europie Zachodniej nowoczesne pociski rakietowe, nakłoniły Arabię Saudyjską do zwiększenia wydobycia ropy (spadek jej cen uderzył w ZSRS) i wspierały opozycję w bloku komunistycznym.

3.Mudżahedini

Afgańscy partyzanci, którzy walczyli z armią ZSRS w Afganistanie. Amerykański wywiad szkolił ich i zbroił, a oni skutecznie atakowali sowieckie wojska i bazy.

4.Interwencja ZSRS w Afganistanie

Konflikt, który trwał od 1979 r., gdy do Afganistanu wtargnęła armia ZSRS. Mudżahedini wspierani przez USA zmusili Sowietów w 1989 r. do opuszczenia kraju. Wojna przyniosła tysiące ofiar i była dużym obciążeniem dla sowieckiej gospodarki.

5.Michaił Gorbaczow

Przywódca ZSRS z młodszego pokolenia działaczy partyjnych, od 1985 r. I sekretarz KPZS. Podjął próbę reform (pierestrojka i głasnost) i zmniejszył wydatki na zbrojenia. Nakłaniał przywódców bloku wschodniego do rozmów z opozycją. Sądził, że dopuszczenie jej do władzy pozwoli komunistom zachować rządy w warunkach demokracji.

6.Pierestrojka

„Przebudowa” - reformy Gorbaczowa w gospodarce: wprowadzanie elementów kapitalizmu bez naruszania podstaw ustroju socjalistycznego oraz wymiana kadr, czyli powierzanie wyższych stanowisk młodszym działaczom partyjnym.

7.Głasnost

„Jawność” - polityka Gorbaczowa: ograniczenie cenzury, większa swoboda wypowiedzi prasy oraz demokratyzacja życia politycznego i ustroju państwa. Obnażyła nadużycia urzędników partyjnych.

8.Reformy Gorbaczowa

Próba naprawy ZSRS pogrążonego w kryzysie gospodarczym i politycznym. Aby uniknąć katastrofy gospodarczej, władze zmniejszyły wydatki na zbrojenia: podpisały traktaty rozbrojeniowe z USA i w 1989 r. wycofały wojska z Afganistanu. Naprawa gospodarki bez zmiany jej centralnego zarządzania nie mogła się jednak udać.

9.Spotkanie w Rejkiawiku

Szczyt Michaiła Gorbaczowa i Ronalda Reagana w stolicy Islandii w październiku 1986 r. Doprowadził do stopniowego ograniczania wyścigu zbrojeń między mocarstwami.

10.Katastrofa w Czarnobylu

Awaria w elektrowni atomowej w Czarnobylu na Ukrainie (ZSRS) 26 kwietnia 1986 r. Wybuch reaktora skaził promieniotwórczo ogromny obszar. Władze początkowo ją ukrywały, co pokazało, że partia nadal manipulowała informacjami. Awaria ukazała też katastrofalny stan kraju.

11.Akt końcowy KBWE

Dokument Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie podpisany w 1975 r. Państwa bloku wschodniego zobowiązały się w nim do przestrzegania praw człowieka. Komuniści nie zamierzali go respektować, ale z powodu kryzysu i zależności od pomocy Zachodu nie mogli otwarcie represjonować przeciwników.

12.Karta 77

Czechosłowacka organizacja opozycyjna, która powstała w drugiej połowie lat 70. XX w., podobnie jak polski KOR. Jej działaczem był Václav Havel.

13.Václav Havel

Przywódca opozycji antykomunistycznej w Czechosłowacji, działacz Karty 77. Po aksamitnej rewolucji w 1989 r. został prezydentem Czechosłowacji.

14.Jesień Ludów

Fala wydarzeń z 1989 r. w państwach bloku wschodniego (Polsce, na Węgrzech, w NRD, Czechosłowacji, Bułgarii i Rumunii), które wyzwoliły się spod zależności od ZSRS. Doprowadziła do upadku komunizmu; wiele państw odzyskało suwerenność i przyjęło system demokratyczny. Symbolem przemian stała się polska „Solidarność”.

15.Efekt domina

Wpływ przemian w jednych państwach na podobne procesy w kolejnych. W 1989 r. pokazywało go hasło demonstrantów z Pragi: „Polska - 10 lat, Węgry - 10 miesięcy, NRD - 10 tygodni, Czechosłowacja - 10 dni”, które ilustrowało tempo obalania komunizmu.

16.Aksamitna rewolucja

Pokojowe masowe protesty w Czechosłowacji w listopadzie 1989 r., które obaliły rządy komunistów. Nowym prezydentem został działacz opozycji Václav Havel.

17.Podział Czechosłowacji

Pokojowy podział Czechosłowacji w 1993 r. na dwa suwerenne państwa: Czechy i Słowację.

18.Nicolae Ceaușescu

Komunistyczny dyktator Rumunii, który odmawiał przeprowadzenia reform. W grudniu 1989 r. demonstracje uliczne przerodziły się w walki; Ceaușescu został zatrzymany, pośpiesznie osądzony i rozstrzelany.

19.Przemiany na Węgrzech

W 1989 r. węgierscy komuniści zawarli kompromis z opozycją, a w kolejnym roku odbyły się wolne wybory.

20.Przemiany w Bułgarii

Demokratyzacja przebiegała tu dużo wolniej niż w innych krajach bloku. Dochodziło do skandali politycznych, a pierwsze wolne wybory wygrała partia byłych działaczy komunistycznych.

21.Upadek muru berlińskiego

9 listopada 1989 r. władze NRD pod naciskiem antykomunistycznych demonstracji otworzyły granice z RFN. Tysiące ludzi ruszyły wtedy w stronę muru berlińskiego i spontanicznie zaczęły go burzyć. Mur był symbolem zimnej wojny.

22.Zjednoczenie Niemiec

Połączenie państw niemieckich, które formalnie zakończyło się w październiku 1990 r., gdy NRD przystąpiła do RFN.

23.Traktat o ostatecznej regulacji w odniesieniu do Niemiec

Traktat podpisany w 1990 r. w Moskwie przez RFN, NRD, Francję, Wielką Brytanię, ZSRS i USA. Ustalał, że zjednoczone Niemcy obejmą RFN, NRD i cały Berlin, ich granice zewnętrzne będą ostateczne, a Niemcy nie będą wysuwać roszczeń terytorialnych wobec innych państw.

24.Rozwiązanie RWPG i Układu Warszawskiego

Skutek przemian w Europie Środkowo-Wschodniej, której kraje zaczęły współpracować z Zachodem. 28 czerwca 1991 r. w Budapeszcie podpisano protokół rozwiązujący RWPG, a 1 lipca 1991 r. w Pradze - dokument kończący współpracę wojskową w ramach Układu Warszawskiego.

25.Deklaracja niepodległości Litwy

Ogłoszenie niepodległości przez Litwę w 1990 r. Litwa zrobiła to jako pierwsza z republik ZSRS.

26.Pucz Janajewa

Zamach stanu zorganizowany 19 sierpnia 1991 r. przez sowieckich polityków przeciwnych demokratyzacji ZSRS. Puczyści aresztowali Gorbaczowa, ale nie zdołali uwięzić Borysa Jelcyna. Pucz stłumiono po kilku dniach, lecz Gorbaczow stracił autorytet, a nieudany zamach doprowadził do rozpadu ZSRS.

27.Borys Jelcyn

Czołowy zwolennik przemian w ZSRS. Podczas puczu Janajewa przemawiał do mieszkańców Moskwy z czołgu. 8 grudnia 1991 r. wraz z przedstawicielami Ukrainy i Białorusi zdecydował o rozwiązaniu Związku Sowieckiego. Został prezydentem Rosji.

28.Rozwiązanie Związku Sowieckiego

Decyzja podjęta 8 grudnia 1991 r. w Puszczy Białowieskiej przez Borysa Jelcyna i przedstawicieli Ukrainy i Białorusi. Republiki związkowe stały się niepodległymi państwami, a Gorbaczow jako prezydent nieistniejącego państwa podał się do dymisji.

29.Strajki w 1988 r.

Fala strajków w maju i sierpniu 1988 r., wywołana pogarszającą się sytuacją gospodarczą Polski. Protestujący żądali podniesienia płac i ponownej legalizacji NSZZ „Solidarność”. Strajki i zmiany w ZSRS zmusiły komunistów do rozmów z opozycją.

30.Obrady Okrągłego Stołu

Rozmowy władz komunistycznych z opozycją od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. w Warszawie. Stronie rządowej przewodniczył gen. Czesław Kiszczak, a opozycji - Lech Wałęsa; mediatorem był Kościół katolicki. Najważniejsze ustalenia zapadły na poufnych naradach w Magdalence pod Warszawą.

31.Ustalenia Okrągłego Stołu

Przywrócenie urzędu prezydenta; częściowo wolne wybory do sejmu i całkowicie wolne do przywróconego senatu; 65% miejsc w sejmie dla strony rządowej; ponowna legalizacja NSZZ „Solidarność”. Komuniści liczyli, że zachowają realną władzę.

32.„Gazeta Wyborcza”

Pierwsza gazeta opozycyjna w oficjalnym obiegu, ukazująca się od maja 1989 r. Jej tytuł nawiązywał do planowanych wyborów. Wkrótce znów zaczęto też wydawać „Tygodnik Solidarność”.

33.Wybory czerwcowe

Częściowo wolne wybory parlamentarne z 4 czerwca 1989 r., wygrane przez „Solidarność” przy frekwencji 62%. W sejmie zdobyła ona maksymalną uzgodnioną z komunistami liczbę 35% miejsc, a w senacie 99 ze 100 miejsc.

34.Obywatelski Klub Parlamentarny (OKP)

Klub posłów i senatorów wybranych w 1989 r. z listy Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Jego przewodniczącym został Bronisław Geremek.

35.„Wasz prezydent, nasz premier”

Tytuł artykułu z „Gazety Wyborczej” z 1989 r.: prezydentem miał zostać komunista, a premierem - ktoś z opozycji. Prezydentem PRL został gen. Wojciech Jaruzelski. Doradcy Wałęsy przekonali ZSL i SD do koalicji z opozycją. Gen. Kiszczak nie uzyskał poparcia większości w sejmie i nie utworzył rządu, a premierem został Tadeusz Mazowiecki.

36.Tadeusz Mazowiecki

Pierwszy niekomunistyczny premier, który stanął na czele rządu w 1989 r.; jego kandydaturę wysunął Lech Wałęsa. Wcześniej był ekspertem doradzającym Wałęsie w sierpniu 1980 r., w stanie wojennym internowano go, a w 1989 r. brał udział w obradach Okrągłego Stołu.

37.Exposé

Przemówienie programowe szefa rządu na forum parlamentu. W exposé 12 września 1989 r. Mazowiecki zapowiedział powrót do gospodarki rynkowej i rządy prawa.

38.„Gruba linia”

Określenie Mazowieckiego z exposé: jego rząd nie będzie odpowiadał za szkody wyrządzone w gospodarce przez komunistów. Krytycy zniekształcili je na „gruba kreska” i uznali za symbol braku woli rozliczenia zbrodni komunistów.

39.Rząd Tadeusza Mazowieckiego

Rząd koalicyjny polityków OKP, ZSL, SD i PZPR. Komuniści zachowali resorty siłowe (obrony i spraw wewnętrznych), co pozwoliło im niszczyć akta służb bezpieczeństwa. Opozycja przejęła gospodarkę i dyplomację: ministrem finansów został Leszek Balcerowicz, a spraw zagranicznych - Krzysztof Skubiszewski.

40.III Rzeczpospolita

Nazwa państwa polskiego odbudowywanego po rządach komunistów. Zmiany: 29 grudnia 1989 r. przyjęto nazwę Rzeczpospolita Polska, przywrócono orła w koronie w godle, Milicję Obywatelską zastąpiła policja, zlikwidowano cenzurę, przywrócono święta 3 maja i 15 sierpnia, a zniesiono komunistyczne, m.in. 22 lipca.