Opozycja, „Solidarność" i stan wojenny - Wczoraj i dziś 8

1.Czerwiec 1976 r.

Protesty robotnicze po ogłoszeniu 24 czerwca 1976 r. drastycznych podwyżek cen (np. cukier o 100%, mięso o 69%). Następnego dnia zaczęły się strajki i demonstracje, największe w Radomiu, Ursusie i Płocku. Władze odwołały podwyżki, ale uczestników protestów aresztowano, zwalniano z pracy i bito.

2.ZOMO

Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej - jednostki milicji specjalnie przeszkolone do walk z demonstrantami. W czerwcu 1976 r. władze skierowały ZOMO do stłumienia protestów, ale Gierek - w przeciwieństwie do Gomułki - zakazał użycia broni palnej.

3.Komitet Obrony Robotników (KOR)

Niezależna od władz organizacja założona we wrześniu 1976 r. przez 14-osobową grupę ludzi kultury i działaczy demokratycznych, m.in. Jacka Kuronia, Antoniego Macierewicza i Jana Józefa Lipskiego. Cel: pomoc materialna i prawna dla prześladowanych, amnestia dla aresztowanych i przywrócenie zwolnionych do pracy.

4.Metody działania KOR

Jawnie i w granicach prawa. KOR wydawał „Biuletyn Informacyjny KOR”, a potem pismo „Robotnik”. Zapewniał oskarżonym robotnikom pomoc prawną, zbierał pieniądze dla rodzin zwolnionych z pracy i podpisy za uwolnieniem aresztowanych, prowadził głodówki.

5.Stanisław Pyjas

Student polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i współpracownik KOR, zamordowany przez SB w Krakowie w maju 1977 r. Protesty po jego śmierci przyniosły nowe aresztowania. Ostatecznie władze ogłosiły amnestię dla protestujących w czerwcu 1976 r. i po zabójstwie Pyjasa.

6.Drugi obieg

Niezależny od cenzury ruch wydawniczy opozycji. Książki i ulotki drukowano nielegalnie, a potem rozdawano lub sprzedawano wśród znajomych. Największym podziemnym wydawnictwem stała się Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA.

7.Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”

Organizacja opozycyjna założona w 1977 r. jako kontynuacja KOR. Dużą rolę odgrywało w niej małżeństwo Zbigniewa i Zofii Romaszewskich, które rejestrowało przypadki łamania praw człowieka w Polsce i informowało o nich świat.

8.Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO)

Organizacja opozycyjna założona w 1977 r. z inicjatywy Andrzeja Czumy i Leszka Moczulskiego.

9.Wolne Związki Zawodowe (WZZ)

Związki zawodowe niezależne od władz, zakładane od 1978 r. i nielegalne według władz. W Katowicach twórcą WZZ był Kazimierz Świtoń, a na Wybrzeżu działali m.in. Andrzej Gwiazda, Bogdan Borusewicz i Anna Walentynowicz.

10.Konfederacja Polski Niepodległej (KPN)

Organizacja założona w 1979 r. - pierwsza antykomunistyczna partia polityczna w bloku wschodnim. Jej liderem był Leszek Moczulski, a celem - powstanie w pełni suwerennej Rzeczypospolitej.

11.Tajny współpracownik (TW)

Informator pozyskany przez Służbę Bezpieczeństwa, która śledziła opozycję. Część osób zmuszano do współpracy szantażem albo groźbą represji wobec rodziny lub zwolnienia z pracy, innym oferowano pieniądze lub inne korzyści.

12.Jan Paweł II

Imię przyjęte przez kardynała Karola Wojtyłę, metropolitę krakowskiego, wybranego na papieża 16 października 1978 r. Wybór Polaka wywołał entuzjazm katolików i niepokój komunistów. 13 maja 1981 r. papież został ciężko ranny w zamachu na placu św. Piotra w Rzymie.

13.Pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II do Polski

Wizyta papieża w ojczyźnie w czerwcu 1979 r. W spotkaniach z nim wzięło udział ok. 6 mln osób. Telewizja pokazywała głównie małe grupki wiernych, ale wspólne modlitwy pozwoliły Polakom zrozumieć, jak dużą siłę razem stanowią.

14.Strajki sierpniowe 1980 r.

Strajki wywołane pogłębiającym się kryzysem gospodarczym: latem na Lubelszczyźnie, w połowie sierpnia w Szczecinie i Trójmieście. Bezpośrednią przyczyną strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina (od 14 sierpnia 1980 r.) było zwolnienie z pracy Anny Walentynowicz.

15.Anna Walentynowicz

Operatorka suwnicy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, od 1978 r. działaczka WZZ Wybrzeża. Jej zwolnienie z pracy w sierpniu 1980 r. stało się przyczyną strajku stoczniowców. Współtworzyła NSZZ „Solidarność”, w stanie wojennym była internowana.

16.Lech Wałęsa

Elektryk w Stoczni Gdańskiej, działacz WZZ, współpracownik KOR. W sierpniu 1980 r. przewodził strajkowi w stoczni i MKS, potem stanął na czele NSZZ „Solidarność”. W stanie wojennym był ponad rok internowany. W 1983 r. otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

17.Strajk okupacyjny

Strajk, w którym protestujący zajmują np. teren przedsiębiorstwa i blokują jego funkcjonowanie, aby wymusić spełnienie swoich żądań.

18.Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS)

Komitet utworzony w sierpniu 1980 r. przez strajkujące zakłady Trójmiasta, na którego czele stanął Lech Wałęsa. Ogłosił listę 21 postulatów.

19.21 postulatów

Żądania strajkujących z sierpnia 1980 r., m.in.: poprawa sytuacji ekonomicznej pracujących, utworzenie niezależnych od władz, legalnych związków zawodowych, wolność słowa i uwolnienie więźniów politycznych. Spisano je ręcznie na drewnianej sklejce, a w 2003 r. wpisano na listę UNESCO „Pamięć świata”.

20.Porozumienia sierpniowe

Porozumienia władz ze strajkującymi. W Gdańsku podpisali je 31 sierpnia 1980 r. Lech Wałęsa i wicepremier Mieczysław Jagielski. Władze zobowiązały się spełnić 21 postulatów. Podobne porozumienia zawarto w Szczecinie i Jastrzębiu-Zdroju. Gierek ustąpił, a zastąpił go Stanisław Kania.

21.NSZZ „Solidarność”

Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” - jedna ogólnokrajowa organizacja związkowa, powołana 17 września 1980 r. w Gdańsku na zebraniu delegatów z całej Polski i zarejestrowana w listopadzie. Wstąpiło do niej prawie 10 mln Polaków. Przewodniczącym został Lech Wałęsa.

22.Karnawał Solidarności

Okres legalnej działalności „Solidarności” (ponad 15 miesięcy), gdy społeczeństwo cieszyło się większą wolnością. Można było bez obawy wyrażać opinie polityczne, powstał „Tygodnik Solidarność”, a w Gdańsku i Poznaniu wzniesiono pomniki Poległych Stoczniowców z 1970 r. i Ofiar Czerwca 1956 r.

23.I Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”

Zjazd związku jesienią 1981 r. w gdańskiej hali „Olivia”. Uchwalono program, który domagał się reform gospodarczych i demokratyzacji państwa, a przewodniczącym wybrano Lecha Wałęsę. Skierowano też odezwę do robotników innych państw komunistycznych.

24.Reakcja ZSRS na „Solidarność”

ZSRS przeprowadzał niezapowiedziane manewry przy polskich granicach i wzmocnił swoje garnizony w Polsce. Leonid Breżniew wykluczył jednak interwencję i nakłaniał polskich komunistów, by sami rozprawili się z „Solidarnością”.

25.Wojciech Jaruzelski

Generał, premier i minister obrony, od października 1981 r. także I sekretarz KC PZPR. Był zwolennikiem siłowej rozprawy z „Solidarnością”. Przewodniczył WRON i ogłosił w telewizji wprowadzenie stanu wojennego.

26.Ekstremista

Osoba o skrajnych poglądach, która opowiada się za ostatecznymi środkami, m.in. przemocą, dla osiągnięcia swoich celów. Tak rządowe media przedstawiały działaczy „Solidarności”.

27.Wprowadzenie stanu wojennego

Decyzja kierownictwa PZPR z nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. Władzę przejęła WRON. Zawieszono związki zawodowe (NSZZ „Solidarność” rozwiązano rok później), zakazano strajków, internowano opozycjonistów, ustawiono posterunki wojskowe, cenzurowano listy i rozmowy telefoniczne, nadawano tylko jeden program telewizji i radia.

28.Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON)

Organ, który przejął władzę w Polsce po wprowadzeniu stanu wojennego. Przewodniczył mu generał Wojciech Jaruzelski.

29.Uzasadnienie stanu wojennego

Gen. Jaruzelski mówił o braku szans na porozumienie z „Solidarnością”, która zapowiadała dalsze strajki. Oskarżano związek o gromadzenie broni i dążenie do konfrontacji. Stan wojenny przedstawiano jako sposób uniknięcia „większego zła” - zbrojnej interwencji ZSRS.

30.Internowanie

Aresztowanie i umieszczenie w ośrodku odosobnienia. W stanie wojennym internowano liderów „Solidarności” i opozycjonistów - do grudnia 1982 r. blisko 10 tys. osób, m.in. Lecha Wałęsę, Andrzeja Gwiazdę i Annę Walentynowicz.

31.Godzina milicyjna

Zakaz opuszczania domów między godziną 22 a 6 rano, obowiązujący w czasie stanu wojennego.

32.Pacyfikacja kopalni „Wujek”

Akcja milicji i wojska 16 grudnia 1981 r. w strajkującej kopalni „Wujek” w Katowicach. Pluton specjalny ZOMO użył broni palnej - zginęło 9 górników. Z powodu tej masakry wstrzymano protesty w kraju.

33.Opór cywilny

Forma walki podziemnej „Solidarności”, do której nakłaniał Zbigniew Bujak: bojkot zarządzeń władz i tworzenie niezależnych instytucji, demonstracje uliczne oraz bojkot telewizji - w porze „Dziennika Telewizyjnego” gaszono światła i wychodzono na spacer.

34.Zniesienie stanu wojennego

Oficjalny koniec stanu wojennego 22 lipca 1983 r. Poprawa była pozorna: zachowano część represyjnych ustaw, a podziemna „Solidarność” nadal była represjonowana. Gospodarka okazała się niereformowalna, kryzys się pogłębiał i wielu Polaków emigrowało.

35.Jerzy Popiełuszko

Ksiądz z warszawskiej parafii św. Stanisława Kostki, kapelan NSZZ „Solidarność”, znany z odprawiania mszy za ojczyznę. Protestował przeciw bezprawiu władz. 19 października 1984 r. został zamordowany przez oficerów SB. Jego śmierć stała się symbolem prześladowań.

36.Pomarańczowa Alternatywa

Antykomunistyczny ruch happeningowy z lat 80., powstały na Uniwersytecie Wrocławskim; jego twórcą był Waldemar Fydrych „Major”. Malował krasnoludki na murach i organizował uliczne happeningi, które zabawnie pokazywały absurdy systemu komunistycznego.