Polska w czasach Gomułki i Gierka - Wczoraj i dziś 8

1.PRL po śmierci Stalina

Po śmierci Józefa Stalina w 1953 r. początkowo utrzymano podstawowe polityczne założenia stalinizmu, ale system stopniowo się zmieniał: osłabł terror władz, a środki zaczęto przeznaczać na rozwój przemysłu lekkiego, który miał wytwarzać produkty pierwszej potrzeby.

2.Referat Chruszczowa

Wystąpienie Nikity Chruszczowa krytykujące stalinizm, wygłoszone w lutym 1956 r. na zjeździe Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego (KPZS). Po nim wzrosło tempo zmian w Polsce.

3.Edward Ochab

Komunista, który objął stanowisko I sekretarza KC PZPR po śmierci Bolesława Bieruta. Bierut zmarł podczas pobytu w Moskwie wkrótce po referacie Chruszczowa. Rządy Ochaba uznawano za przejściowe.

4.Strajk generalny

Przerwanie pracy przez wszystkich pracowników z danego obszaru, np. miasta, regionu lub kraju.

5.Poznański Czerwiec

Strajk generalny i masowe demonstracje w Poznaniu od 28 czerwca 1956 r. (ok. 100 tys. uczestników). Robotnicy żądali poprawy warunków ekonomicznych, a potem także swobód politycznych i religijnych. Władze wysłały przeciwko nim jednostki pancerne. Zginęło ok. 70 osób, a symbolem buntu stał się 13-letni Romek Strzałkowski.

6.Władysław Gomułka

Komunista, od 1942 r. w PPR. Jako zwolennik „polskiej drogi do socjalizmu” w 1948 r. został usunięty z funkcji partyjnych i państwowych, a potem aresztowany. Z więzienia wyszedł w 1954 r. W latach 1956-1970 był I sekretarzem KC PZPR. Po Grudniu 1970 r. odsunięto go od władzy.

7.Wizyta Chruszczowa w Warszawie

Niespodziewany przyjazd przywódcy ZSRS w październiku 1956 r., gdy Gomułce zaproponowano stanowisko I sekretarza KC PZPR. Chruszczow obawiał się zniesienia komunizmu i wystąpienia Polski z Układu Warszawskiego. Gomułka przekonał go, że zmiana sekretarza nie wpłynie na ustrój kraju ani na sojusz z ZSRS.

8.Odwilż październikowa

Odwilż polityczna w pierwszych miesiącach rządów Gomułki. Uwalniano więźniów politycznych, anulowano wyroki dla uczestników poznańskiego Czerwca, zaniechano kolektywizacji rolnictwa, wypuszczono duchownych (m.in. prymasa Wyszyńskiego) i ponownie zezwolono na naukę religii w szkołach.

9.Mała stabilizacja

Okres rządów Władysława Gomułki. Przyniósł odejście od stalinowskich represji: zniknął strach przed bezpodstawnymi aresztowaniami, a państwo wycofało się z masowej indoktrynacji. Sytuacja materialna poprawiła się w niewielkim stopniu, ale ustrój się nie zmienił, a kraj nadal zależał od ZSRS.

10.Międzynarodowa pozycja Polski za Gomułki

Za rządów Gomułki została wzmocniona: zawarto porozumienie z ZSRS (m.in. o zasadach stacjonowania wojsk sowieckich w Polsce), rozwijano kontakty z krajami komunistycznymi i poprawiono relacje z innymi państwami. Ułatwiło to eksport polskich towarów i uzyskanie korzystniejszych kredytów.

11.Walka z Kościołem od 1958 r.

Walka wznowiona przez Gomułkę. Jej celem była ateizacja społeczeństwa, a Gomułka chciał też sam przewodzić narodowi, w czym przeszkadzał mu Kościół i prymas Wyszyński. Zlikwidowano lekcje religii, utrudniano budowę i remont kościołów, a oficerom wojska i milicji oraz urzędnikom partyjnym zakazano udziału w nabożeństwach.

12.Stefan Wyszyński

Prymas Polski, w czasie wojny kapelan AK. W latach 1953-1956 był internowany przez władze PRL. Należał do inicjatorów listu biskupów polskich do biskupów niemieckich. W kazaniach bronił praw i wolności obywatelskich. Nazywany jest Prymasem Tysiąclecia.

13.List biskupów polskich do biskupów niemieckich

List z 1965 r. wzywający do pojednania narodów polskiego i niemieckiego: biskupi polscy przebaczali i prosili o przebaczenie. Propaganda PRL uznała go za zdradę interesów narodowych i zaatakowała w mediach prymasa Wyszyńskiego i Kościół.

14.Tysiąclecie Chrztu Polski

Kościelne obchody w 1966 r., którym władze przeciwstawiły konkurencyjne obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego. Polakom utrudniano udział w uroczystościach kościelnych. Wyrazem fatalnych stosunków państwa z Kościołem była odmowa wpuszczenia do Polski papieża Pawła VI.

15.Dziady w Teatrze Narodowym

Przedstawienie dramatu Adama Mickiewicza w Warszawie w 1968 r. Widzowie oklaskiwali fragmenty potępiające rosyjskie rządy, bo odbierali je jako aktualne w PRL. Władze zakazały wystawiania sztuki, co doprowadziło do protestów.

16.Marzec 1968 r.

Wystąpienia studentów przeciwko cenzurze. 8 marca 1968 r. brutalnie rozpędzono demonstrację studentów w Warszawie. Władze aresztowały protestujących, oczerniały ich w prasie, radiu i telewizji, a z Uniwersytetu Warszawskiego usunięto kilkudziesięciu studentów.

17.Antysemicka kampania władz

Kampania z 1968 r., w której władze przedstawiały wydarzenia marcowe jako spisek dzieci odsuniętych przywódców partyjnych pochodzenia żydowskiego, niekiedy też jako działanie w interesie Izraela. W jej wyniku kilkanaście tysięcy polskich Żydów zmuszono do wyjazdu z Polski.

18.Polska szkoła filmowa

Nurt w polskim kinie, który za rządów Gomułki odnosił sukcesy na świecie. Jego głównymi przedstawicielami byli reżyserzy Andrzej Wajda, Andrzej Munk i Wojciech Jerzy Has. Klasyką kina stały się m.in. filmy Kanał i Popiół i diament.

19.Wydarzenia grudniowe na Wybrzeżu

Protesty robotnicze na Wybrzeżu (14-21 grudnia 1970 r.) po ogłoszeniu 12 grudnia podwyżek cen żywności. Strajk zaczął się w Stoczni Gdańskiej, protestowano też m.in. w Gdyni, Elblągu, Słupsku i Szczecinie. Wojsko i milicja stłumiły protesty, zginęło 45 osób.

20.Grudzień 1970 r.

Przyczyny: podwyżki cen żywności i brak dialogu władz ze społeczeństwem. Skutki: ofiary zabite przez wojsko i milicję, odsunięcie Gomułki od władzy, a za rządów Gierka - cofnięcie podwyżek.

21.Leonid Breżniew

Sekretarz generalny KPZS, przywódca ZSRS. W grudniu 1970 r. nakazał odsunięcie Gomułki od władzy. Później zgodził się, by Gierek rozwijał współpracę gospodarczą z Zachodem i zaciągał tam kredyty.

22.Normalizacja stosunków PRL z RFN

Najważniejszy cel polityki zagranicznej Gomułki. 7 grudnia 1970 r. w Warszawie, gdy kanclerzem RFN był Willy Brandt, podpisano dokumenty o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych i o nienaruszalności polskiej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

23.Edward Gierek

Urodził się w rodzinie górniczej, w młodości pracował jako górnik we Francji. Od 1957 r. I sekretarz KW PZPR w Katowicach, zwany dobrym gospodarzem. W latach 1970-1980 I sekretarz KC PZPR. Musiał ustąpić po strajkach w sierpniu 1980 r.

24.Początek rządów Gierka

Gdy znów wybuchły strajki w Szczecinie, Gierek nie wysłał wojska i milicji, tylko sam spotkał się z robotnikami. Władze złagodziły cenzurę, zdecydowały o odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie i nawiązały poprawne stosunki z Kościołem, m.in. zgodziły się na budowę nowych kościołów. Dzięki temu Gierek zdobył zaufanie Polaków.

25.Plan „drugiej Polski”

Plan Edwarda Gierka unowocześnienia PRL. Za kredyty zaciągnięte na Zachodzie (za zgodą Breżniewa) miano kupić nowoczesne technologie zachodnie, a wyprodukowane dzięki nim towary eksportować. Dochody miały pozwolić spłacić pożyczki i uczynić Polskę krajem wysoko rozwiniętym.

26.Najważniejsze inwestycje epoki Gierka

Przemysł: huta „Katowice” w Dąbrowie Górniczej, Port Północny i rafineria w Gdańsku, kopalnia węgla brunatnego w Bełchatowie, fabryki samochodów w Bielsku-Białej i Tychach. Infrastruktura: Dworzec Centralny i Trasa Łazienkowska w Warszawie, trasa Warszawa-Katowice („gierkówka”).

27.Życie na kredyt

Poprawa poziomu życia w latach 70. wynikała głównie z zagranicznych kredytów, a nie z dochodów gospodarki. Od zakupu licencji do uruchomienia produkcji mijało kilka lat. Wtedy towary nie były już nowoczesne i nie znajdowały nabywców na Zachodzie. Aby spłacać pożyczki, władze zaciągały kolejne kredyty.

28.Wielka płyta

Betonowe płyty z fabryk, z których za rządów Gierka szybko budowano bloki mieszkalne. Jakość budynków była niska, ale do 1980 r. oddano do użytku ok. 2,5 mln lokali mieszkalnych.

29.Fiat 126p

Niedrogi samochód, popularnie zwany maluchem, produkowany od 1973 r. na włoskiej licencji w Bielsku-Białej. Według Gierka miał być autem rodzinnym przeciętnego Polaka i stał się dostępny dla tysięcy ludzi.

30.Peweks

Sklep w PRL, w którym za zachodnie waluty można było kupić zagraniczne artykuły.

31.Ukryte bezrobocie

Sytuacja w PRL, w której oficjalnie bezrobocie było bardzo niskie, bo państwowe przedsiębiorstwa zatrudniały więcej ludzi, niż potrzebowały. Prowadziło to do spadku wydajności pracy.

32.Kartki

Dokumenty uprawniające do zakupu tylko określonej ilości danego produktu. Władze wprowadziły je, by zapewnić równy dostęp do niezbędnych artykułów, ale ludzie nadal mieli problem z kupnem m.in. mięsa, cukru czy benzyny.

33.Propaganda sukcesu

Zakłamywanie rzeczywistości przez media PRL w latach 70.: mimo kryzysu Polskę przedstawiano jako kraj dobrze rozwinięty gospodarczo. Głównym medium była telewizja („Dziennik Telewizyjny”), a o sukcesach pisała też „Trybuna Ludu” - organ prasowy PZPR.

34.Nowelizacja Konstytucji PRL

Zmiana konstytucji z 1952 r. przyjęta przez sejm w 1976 r. mimo krytyki episkopatu i intelektualistów. Zapisano, że Polska jest krajem socjalistycznym, PZPR - przewodnią siłą narodu, a przyjaźń z ZSRS - nierozerwalna. Protesty przeciw zmianom przyczyniły się do kształtowania nowej opozycji.

35.Kino moralnego niepokoju

Nurt w polskim kinie, którego nazwy pierwszy użył Janusz Kijowski. Filmy podejmowały aktualne problemy społeczno-polityczne i ukazywały porażkę bohatera w starciu z aparatem władzy, np. Barwy ochronne i Człowiek z marmuru. Kres nurtowi położył stan wojenny w 1981 r.

36.Sukcesy sportowe epoki Gierka

Piłkarze trenera Kazimierza Górskiego zdobyli złoto olimpijskie w Monachium (1972 r.) i trzecie miejsce na mistrzostwach świata (1974 r.). Siatkarze Huberta Wagnera wywalczyli mistrzostwo świata w Meksyku (1974 r.), a dwa lata później - złoto olimpijskie w Montrealu. Władze wykorzystywały te sukcesy w propagandzie.