Komuniści u władzy i stalinizm w Polsce - Wczoraj i dziś 8

1.Straty Polski w II wojnie światowej

Zginęło ok. 6 mln polskich obywateli, w tym ok. 3 mln narodowości żydowskiej; wymordowano znaczną część inteligencji. Kraj był zniszczony i ograbiony z dóbr kultury. W 1945 r. Polska liczyła zaledwie 24 mln mieszkańców.

2.Zmiany granic Polski po II wojnie światowej

Terytorium Polski zmniejszyło się o 20% w stosunku do 1939 r. Polska utraciła na rzecz ZSRS Kresy Wschodnie z Wilnem, Grodnem i Lwowem, a zyskała Śląsk, Pomorze z Gdańskiem oraz Warmię i Mazury. Czechosłowacji zwrócono Zaolzie.

3.Ziemie Odzyskane

Nazwa ziem poniemieckich przyłączonych do Polski w 1945 r.: Śląska, całego Pomorza z Gdańskiem oraz Warmii i Mazur. Komuniści nawiązywali nią do czasów piastowskich, gdy Śląsk i Pomorze należały do Polski. Granicę z Niemcami oparto na Odrze i Nysie Łużyckiej.

4.Przesiedlenia ludności po II wojnie światowej

Skutek zmian granic i dążenia komunistów i Stalina do państwa jednolitego narodowościowo. Do Niemiec wysiedlono ok. 3 mln Niemców, a do ZSRS przesiedlono ok. 550 tys. Ukraińców, Białorusinów i Litwinów. Z Kresów Wschodnich na Ziemie Odzyskane przesiedlono ok. 1,5 mln Polaków, a ok. 2 mln osób wróciło z Zachodu.

5.Akcja „Wisła”

Wysiedlenie ludności ukraińskiej z południowo-wschodniej Polski w 1947 r. - części do ZSRS, części na Ziemie Odzyskane. Miało pozbawić wsparcia Ukraińską Powstańczą Armię (UPA), która walczyła o własne państwo i napadała na posterunki wojska i milicji.

6.Polska Partia Robotnicza (PPR)

Partia polskich komunistów, której liderem był Władysław Gomułka. Zyskiwała zwolenników wśród chłopów, robotników i lewicowej inteligencji, bo zapowiadała m.in. bezpłatne szkolnictwo i opiekę medyczną oraz likwidację bezrobocia i analfabetyzmu.

7.Stanisław Mikołajczyk

Przywódca Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL), czyli legalnej opozycji. W latach 1943-1944 premier rządu na uchodźstwie, od 1945 r. wicepremier w rządzie tworzonym z komunistami. Chciał zwycięstwem w wyborach utrzymać suwerenność kraju i demokrację. W 1947 r. wyjechał z kraju (uciekł przed aresztowaniem).

8.Referendum ludowe (1946 r.)

Głosowanie zorganizowane przez komunistów 30 czerwca 1946 r., bo obawiali się porażki w wyborach i odwlekali ich termin. Pytania dotyczyły likwidacji senatu, zatwierdzenia reform społeczno-gospodarczych i granic na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej. Propaganda wzywała do głosowania „3 × tak”. Wyniki sfałszowano.

9.Urząd Bezpieczeństwa (UB)

Komunistyczna policja polityczna, część aparatu terroru. Podlegała Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego; miała ok. 70 tys. funkcjonariuszy i sieć informatorów, tzw. tajnych współpracowników. Zajmowała się m.in. rozbijaniem podziemia niepodległościowego.

10.Cenzura prewencyjna

Kontrola informacji przed ich publikacją: bez zgody cenzora (urzędnika) nie mogła się w Polsce ukazać żadna informacja. Komuniści wprowadzili ją, przygotowując się do wyborów w 1947 r.

11.Wybory do sejmu ustawodawczego (1947 r.)

Wybory przeprowadzone 19 stycznia 1947 r. i sfałszowane przez komunistów. Przed nimi rozbudowano UB, uwięziono dziesiątki tysięcy działaczy PSL, wprowadzono cenzurę prewencyjną i prowadzono propagandę przeciw Mikołajczykowi. Skutki: ustrój komunistyczny, brak legalnej opozycji, uzależnienie Polski od ZSRS.

12.Bolesław Bierut

Komunista wybrany w 1947 r. przez sejm ustawodawczy na prezydenta jako jedyny kandydat. Formalnie bezpartyjny, w rzeczywistości członek PPR i sowiecki agent. Stanął na czele PZPR jako sekretarz generalny KC PZPR. Propaganda otaczała go kultem jednostki.

13.Mała konstytucja

Ustawa uchwalona przez sejm ustawodawczy 19 lutego 1947 r. Określała ustrój państwa jako demokrację ludową.

14.Podziemie niepodległościowe

Polacy, głównie dawni członkowie Armii Krajowej, którzy po wojnie pozostali w konspiracji i stawiali opór wprowadzaniu rządów komunistów. Liczyli na pomoc państw Zachodu. Komuniści wspierani przez Sowietów prowadzili z nimi brutalną walkę.

15.Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN)

Najliczniejsza organizacja podziemia niepodległościowego, założona w 1945 r. Jej przywódcy unikali walki zbrojnej, która prowadziła do krwawych represji, i skupiali się na działalności wywiadowczej i propagandowej.

16.Żołnierze niezłomni (wyklęci)

Dzisiejsze określenie żołnierzy podziemia antykomunistycznego, którzy stawiali opór sowietyzacji Polski. Najsłynniejszymi oddziałami dowodzili m.in. mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” i por. Franciszek Jaskulski „Zagończyk”. Za ostatniego z nich uważa się sierżanta Józefa Franczaka ps. „Laluś”, zabitego w 1963 r.

17.Danuta Siedzikówna „Inka”

Sanitariuszka AK, aresztowana przez UB w Gdańsku. W śledztwie odmówiła zeznań. Podporządkowany komunistom sąd skazał 18-letnią Inkę na karę śmierci; wyrok wykonano 28 sierpnia 1946 r.

18.Witold Pilecki

Rotmistrz, bohater II wojny światowej. W 1940 r. dał się schwytać w łapance, aby trafić do Auschwitz, gdzie organizował ruch oporu; w 1943 r. uciekł. Po wojnie zbierał informacje o działaniach nowych władz. Za działalność niepodległościową komuniści skazali go na śmierć i zamordowali w 1948 r.

19.Reforma rolna

Reforma ogłoszona przez komunistów w 1944 r. Ziemianom posiadającym ponad 50 ha odebrano ziemię i domy, a majątki rozparcelowano, czyli podzielono między biednych chłopów. Komuniści chcieli w ten sposób zyskać poparcie chłopów; skutkiem była likwidacja ziemiaństwa jako klasy społecznej.

20.Nacjonalizacja przemysłu

Przejmowanie przedsiębiorstw na własność państwa, prowadzone przez komunistów od stycznia 1946 r.

21.Bitwa o handel

Przejmowanie handlu przez komunistów: likwidowano prywatne sklepy pod pozorem walki ze spekulacją cenami.

22.Konferencja w Szklarskiej Porębie (1947 r.)

Konferencja przywódców komunistycznych we wrześniu 1947 r. Władysław Gomułka opowiedział się na niej za inną drogą do komunizmu niż w ZSRS i przeciw szybkiej kolektywizacji. Pod naciskiem Sowietów jego poglądy uznano za błędne i odsunięto go od władzy. Zdecydowano też o likwidacji systemu wielopartyjnego.

23.Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR)

Partia komunistyczna utworzona 15 grudnia 1948 r. na kongresie zjednoczeniowym, głównie z członków PPR i PPS (Polskiej Partii Socjalistycznej). Sekretarzem generalnym jej Komitetu Centralnego został Bolesław Bierut.

24.System monopartyjny

System, w którym władzę sprawuje tylko jedna partia. Występował we wszystkich państwach komunistycznych; w Polsce była to PZPR.

25.Konstanty Rokossowski

Sowiecki dowódca z czasów II wojny światowej, pochodzący z polskiej rodziny. W 1949 r. stanął na czele Ludowego Wojska Polskiego jako minister obrony narodowej i marszałek. Zwiększył liczbę sowieckich oficerów i doradców, a ok. 10 tys. polskich oficerów zwolniono ze służby.

26.System centralnego sterowania gospodarką

System wprowadzony na wzór sowiecki: władze centralnie ustalały wielkość produkcji, ceny i zasady podziału wytworzonych dóbr. W ten sposób zlikwidowano zasady wolnego rynku.

27.Plan sześcioletni (1950-1955)

Plan gospodarczy, który zgodnie z wolą Stalina stawiał na rozwój przemysłu ciężkiego, głównie zbrojeniowego. Nie został w pełni zrealizowany. Skutki pozytywne: Polska stała się krajem zindustrializowanym, ludność migrowała ze wsi do miast, kobiety podjęły pracę. Skutki negatywne: mały wzrost produkcji żywności i braki w zaopatrzeniu.

28.Przodownik pracy

Robotnik, który w „wyścigu pracy” przekraczał normy wydajności i dostawał za to nagrody i pochwały od partii. Wyścig pracy służył władzom do podnoszenia norm dla pozostałych pracowników. Pierwszym przodownikiem wykreowanym przez propagandę był górnik Wincenty Pstrowski.

29.Kolektywizacja rolnictwa

Łączenie gruntów chłopskich w gospodarstwa będące własnością grupową, spółdzielczą. W Polsce zaczęto ją w 1948 r. na wzór sowiecki: nakłaniano do zakładania spółdzielni, wychwalano PGR-y, a wobec kułaków (właścicieli dużych gospodarstw) stosowano restrykcje i aresztowania. Z powodu oporu wsi skolektywizowano tylko ok. 10% gruntów ornych.

30.Okres stalinowski (stalinizm)

Lata 1948-1956 w Polsce, w których pod naciskiem Stalina polscy komuniści wprowadzali rozwiązania sowieckie: terror wobec przeciwników politycznych, pełną kontrolę społeczeństwa, kult Stalina, wychowanie młodzieży w duchu komunizmu i walkę z Kościołem katolickim.

31.Związek Młodzieży Polskiej (ZMP)

Komunistyczna organizacja młodzieżowa okresu stalinizmu, do której zmuszano młodych ludzi. Na szkoleniach politycznych wpajano jej członkom przekonania zgodne z wytycznymi partii.

32.Socrealizm

Realizm socjalistyczny - obowiązkowy w czasach stalinizmu kierunek w kulturze i sztuce. Dzieła miały propagować kult pracy i prostego człowieka oraz wyższość komunizmu, a twórców odbiegających od tych zasad zwalczano. Symbolem socrealizmu stał się obraz „Podaj cegłę” Aleksandra Kobzdeja.

33.Kult jednostki

Otaczanie przywódcy uwielbieniem i przedstawianie go jako opiekuna narodu. Polscy komuniści wprowadzili go na wzór ZSRS: czczono Józefa Stalina i Bolesława Bieruta.

34.Konstytucja stalinowska z 1952 r.

Konstytucja uchwalona 22 lipca 1952 r., wzorowana na sowieckiej i poprawiona przez Stalina. Zmieniła nazwę państwa na Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL), a urząd prezydenta zastąpiła 15-osobowa Rada Państwa. Rzeczywistą władzę sprawował jednak I sekretarz PZPR.

35.Walka z Kościołem katolickim

Działania komunistów, które miały ograniczyć wpływ Kościoła: ataki na duchownych w prasie i radiu, wpływ na wybór biskupów, powoływanie kleryków do wojska, cenzura wydawnictw kościelnych, uniemożliwianie pielgrzymek. W 1951 r. aresztowano biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka.

36.Stefan Wyszyński

Prymas Polski i kardynał. We wrześniu 1953 r. komuniści go uwięzili (internowali) i przez trzy lata przetrzymywali w odosobnieniu.

37.Episkopat

Zgromadzenie biskupów, np. z danego kraju. W grudniu 1953 r. władze zmusiły polski episkopat, a potem resztę duchowieństwa, do ślubowania na wierność PRL.