Ziemie polskie na przełomie XIX i XX wieku - Wczoraj i dziś 7

1.Zniesienie granicy celnej z Rosją (1851 r.)

Wydarzenie, które ożywiło handel i przemysł w Królestwie Polskim. Królestwo rozwijało się najszybciej spośród wszystkich ziem polskich, powstały w nim nowoczesne banki i giełda papierów wartościowych.

2.Okręgi przemysłowe Królestwa Polskiego

Warszawski - produkcja maszynowa i metalowa; łódzki - ogromne zakłady włókiennicze; częstochowsko-sosnowiecki - nowoczesna stalownia, huty i kopalnie węgla kamiennego.

3.Uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim (1864 r.)

Nadanie chłopom na własność ziemi decyzją cara; dawni właściciele, głównie szlachta i duchowieństwo, dostali odszkodowania. Część chłopów przeniosła się do miast i stała się tanią siłą roboczą w fabrykach, co sprzyjało rozwojowi przemysłu.

4.Spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe

Polskie organizacje samopomocy, które ze składek członków udzielały kredytów udziałowcom. Dzięki nim polscy rolnicy, rzemieślnicy i handlowcy mogli rywalizować z zamożniejszymi konkurentami. Najwięcej powstało w Wielkopolsce i na Pomorzu, później także w Galicji.

5.Franciszek Stefczyk

Propagator spółdzielczości i działacz ruchu ludowego. W 1889 r. założył spółdzielnię oszczędnościowo-pożyczkową w Czernichowie pod Krakowem. Po jego śmierci spółki nazwano jego imieniem - kasami Stefczyka.

6.Emigracja zarobkowa z Galicji

Wyjazdy za pracą do Ameryki Północnej albo do pracy sezonowej w Niemczech. Galicja była najbardziej zacofanym regionem dawnej Rzeczypospolitej: małe gospodarstwa dzielono między dzieci, a przeludniona wieś nie miała pracy poza rolnictwem, bo brakowało ośrodków przemysłowych.

7.Ignacy Łukasiewicz

Lwowski aptekarz, wynalazca lampy naftowej, która pozwoliła oświetlać domy. Naftę otrzymywano z ropy naftowej wydobywanej od lat 50. XIX w. w Borysławiu w Galicji.

8.Ziemiaństwo

Właściciele majątków ziemskich, którzy wyodrębnili się ze szlachty średniej. Szlachta jako całość utraciła w drugiej połowie XIX w. dawną pozycję przez represje, konfiskaty majątków i uwłaszczenie chłopów, a jej najuboższa część przeniosła się do miast.

9.Robotnicy

Nowa warstwa społeczna bez własnej ziemi, pracująca w ośrodkach przemysłowych. Tworzyli ją chłopi bez ziemi razem z biedniejszymi mieszkańcami miast, a także zubożała szlachta i dawni rzemieślnicy. Większość była niewykwalifikowana.

10.Burżuazja

Warstwa społeczna, która wyodrębniła się z dawnego stanu mieszczańskiego: właściciele fabryk, bankierzy i bogaci kupcy.

11.Inteligencja

Nowa warstwa ludzi dobrze wykształconych, żyjących z pracy umysłowej, np. pisarze, artyści, dziennikarze, nauczyciele, lekarze, inżynierowie i prawnicy.

12.Asymilacja

Dostosowanie się do otaczającego środowiska i przyswojenie sobie jego cech. W XIX w. część Żydów, głównie z Królestwa Polskiego, przyjmowała polską kulturę i język.

13.Syjonizm

Żydowski ruch narodowy, przeciwny asymilacji. Syjoniści uważali, że Żydzi jako odrębny naród powinni zachować własną kulturę, język i religię oraz utworzyć swoje państwo w Palestynie.

14.Kolej żelazna

Symbol przemian cywilizacyjnych XIX w. Najwięcej linii powstało w zaborze pruskim. W 1848 r. zakończono budowę kolei warszawsko-wiedeńskiej, a w latach 60. XIX w. Warszawa uzyskała połączenie z Berlinem i Petersburgiem, a Kraków - ze Lwowem. Kolej przyczyniła się do rozwoju handlu.

15.Wielki Proletariat

Międzynarodowa Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat - pierwsza polska partia polityczna, założona w 1882 r. w Warszawie z inicjatywy Ludwika Waryńskiego. Działała w konspiracji; władze carskie szybko ją rozbiły, a działaczy uwięziły.

16.Polska Partia Socjalistyczna (PPS)

Partia utworzona w 1892 r. w Paryżu, na której czele stanęli m.in. Józef Piłsudski i Stanisław Wojciechowski. Głównym celem była niepodległa Polska jako republika demokratyczna, z reformami społecznymi i równością obywateli. Stała się największą polską partią lewicową.

17.SDKPiL

Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy - partia internacjonalistyczna, założona w 1893 r. jako SDKP i kierowana przez Różę Luksemburg i Juliana Marchlewskiego. Cele społeczne stawiała wyżej niż narodowe: odrzucała walkę o niepodległość, chciała obalić carat i przygotować rewolucję proletariacką.

18.Narodowa Demokracja (endecja)

Polski ruch narodowy. W 1897 r. w Królestwie Polskim utworzono partię tego ruchu - Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne. Najwyższą wartością był naród, a celem niepodległe państwo narodowe z dominacją Polaków. Głosiła solidaryzm narodowy, za największe zagrożenie uważała germanizację, a od początku XX w. przejawiała postawy antysemickie.

19.Roman Dmowski (1864-1939)

Polityk, główny ideolog i współzałożyciel Narodowej Demokracji. Program ruchu sformułował w pracy „Myśli nowoczesnego Polaka”. W czasie rewolucji 1905-1907 dążył do autonomii Królestwa Polskiego i był lojalny wobec cara. Stał na czele orientacji prorosyjskiej.

20.Ruch ludowy

Ruch powstały pod koniec XIX w. w zaborze austriackim, by poprawić trudną sytuację galicyjskich chłopów. Działacze, m.in. Franciszek Stefczyk, ksiądz Stanisław Stojałowski oraz Maria i Bolesław Wysłouchowie, chcieli uświadomić politycznie mieszkańców wsi i włączyć ich do życia narodowego.

21.Stronnictwo Ludowe (1895 r.)

Pierwsza polska partia chłopska, która wkrótce zmieniła nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe. Domagała się m.in. praw wyborczych dla chłopów. W 1913 r. podzieliła się na PSL-Lewicę, skupiającą biedniejszych chłopów, i PSL-Piast kierowane przez Wincentego Witosa.

22.„Krwawa niedziela” (22 stycznia 1905 r.)

Atak wojska na pokojową demonstrację przed Pałacem Zimowym, siedzibą cara w Petersburgu. Zginęło około tysiąca demonstrantów. Wydarzenie wywołało falę protestów i strajków w całej Rosji, także w Królestwie Polskim.

23.Rewolucja 1905-1907 w Królestwie Polskim

Fala strajków i wystąpień przeciw carowi, głównie w ośrodkach przemysłowych. W październiku 1905 r. polskie fabryki przyłączyły się do strajku powszechnego, a młodzież żądała polonizacji szkół. Skutki: polscy posłowie w Dumie Państwowej, legalne stowarzyszenia, tolerancja religijna i polskie szkoły prywatne.

24.Polska Macierz Szkolna (1906 r.)

Organizacja, której działacze po rewolucji 1905 r. założyli większość polskich szkół prywatnych w Królestwie Polskim. W szkołach publicznych nadal obowiązywał język rosyjski.

25.Rozłam w PPS (1906 r.)

Podział partii na PPS-Frakcję Rewolucyjną, czyli „starych” kierowanych przez Józefa Piłsudskiego, którzy na pierwszym miejscu stawiali niepodległość, oraz PPS-Lewicę, czyli „młodych”, popierających wyłącznie postulaty socjalne.

26.Józef Piłsudski (1867-1935)

Działacz niepodległościowy, żołnierz i polityk. Za działalność konspiracyjną zesłano go na Syberię, potem działał w PPS i kierował „starymi”, czyli PPS-Frakcją Rewolucyjną. Był przywódcą orientacji proaustriackiej. Z jego inicjatywy powstał Związek Walki Czynnej, a w Krakowie stał na czele Towarzystwa „Strzelec”.

27.Orientacja proaustriacka

Program działaczy PPS-Frakcji Rewolucyjnej z Józefem Piłsudskim na czele. Szansę na niepodległość widzieli we współpracy z Niemcami, a przede wszystkim z Austro-Węgrami; za największego wroga uznawali Rosję.

28.Orientacja prorosyjska

Program endecji pod przywództwem Romana Dmowskiego. Endecja wiązała nadzieje na autonomię z Rosją i jej sojusznikami, bo Dmowski uważał, że w zbliżającej się wojnie zwyciężą Francja, Wielka Brytania i Rosja.

29.Związek Walki Czynnej (1908 r.)

Tajna organizacja założona we Lwowie z inicjatywy Józefa Piłsudskiego, kierowana przez Kazimierza Sosnkowskiego. Miała wyszkolić polską kadrę dowódczą i przygotować powstanie w zaborze rosyjskim. Jej działacze zakładali w Galicji legalne organizacje strzeleckie: Związek Strzelecki we Lwowie i Towarzystwo „Strzelec” w Krakowie.

30.Akademia Umiejętności

Instytucja otwarta w 1873 r. w Krakowie, skupiająca wybitnych polskich naukowców. Powstała w Galicji, gdzie dzięki autonomii działały polskie szkoły, uczelnie (Uniwersytet Jagielloński i Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie), teatry i prasa.

31.Pozytywizm

Nurt, którego zwolennicy uważali, że tylko wiedza naukowa ukazuje prawdę o świecie. Na ziemiach polskich zainicjowała go po powstaniu styczniowym warszawska inteligencja. Pozytywiści krytykowali idee romantyczne, sprzeciwiali się konspiracji, a za najważniejszy cel uznali rozwój gospodarczo-społeczny Polski. Wybitni pisarze: Eliza Orzeszkowa i Bolesław Prus. Ważną rolę odgrywała literatura postyczniowa, nawiązująca do wydarzeń powstańczych.

32.Praca u podstaw

Kierunek działalności publicznej, którego zadaniem było rozbudzenie świadomości narodowej i edukacja ludu - najliczniejszej warstwy społeczeństwa, stanowiącej jego podstawę. Obok pracy organicznej było to jedno z dwóch haseł pozytywistów.

33.Henryk Sienkiewicz

Autor powieści historycznych pisanych ku pokrzepieniu serc, aby podtrzymywać Polaków na duchu w okresie zaborów: „Trylogii” („Ogniem i mieczem”, „Potop”, „Pan Wołodyjowski”) i „Krzyżaków”. W 1905 r. otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za całokształt twórczości.

34.Bolesław Prus

Pisarz pozytywizmu, który w utworach poruszał problemy społeczne. Jego najwybitniejsza powieść to „Lalka” - obraz społeczeństwa polskiego końca XIX w. z nawiązaniem do powstania styczniowego.

35.Jan Matejko

Główny przedstawiciel malarstwa historycznego w drugiej połowie XIX w. Malował wydarzenia z dziejów Rzeczypospolitej, m.in. „Bitwę pod Grunwaldem” i „Hołd pruski” (1882), aby przypominać Polakom czasy świetności ojczyzny.

36.Stanisław Wyspiański

Dramatopisarz i malarz. Napisał dramaty historyczne „Warszawianka” i „Noc listopadowa” oraz „Wesele”, uznawane za jeden z najważniejszych polskich dramatów XX w.

37.Maria Konopnicka

Poetka, autorka nowel (np. „Nasza szkapa”) i bajek dla dzieci, poruszająca tematykę patriotyczną i społeczną. Pod wpływem germanizacji w zaborze pruskim napisała pieśń „Rota”.

38.Kultura masowa (popularna)

Kultura skierowana do ogółu społeczeństwa, a nie tylko do elity. Powstała pod koniec XIX w. w Europie Zachodniej i USA, a jej odbiorcami byli głównie mieszkańcy miast. Obejmowała popularne czasopisma i książki, imprezy sportowe, teatry ogródkowe i kino - filmy wyświetlano w kinematografach, które udoskonalił Kazimierz Prószyński.

39.Skauting

Ruch, który przez sport i czynny wypoczynek kształtował miłość do ojczyzny i regionu; w Polsce nazywany harcerstwem. Twórcą polskiego ruchu harcerskiego był Andrzej Małkowski, który dodał do idei skautingu wątki patriotyczne.