Powstanie styczniowe i jego skutki - Wczoraj i dziś 7

1.Ziemianie

Posiadacze wielkich majątków ziemskich. W Wielkopolsce to właśnie ziemianie zapoczątkowali pracę organiczną.

2.Praca organiczna

Kierunek działalności publicznej, którego głównym założeniem było postrzeganie narodu jako jednego organizmu i potrzeba wspólnej, systematycznej pracy wszystkich Polaków dla dobra ogółu. Zapoczątkowali ją w Wielkopolsce Dezydery Chłapowski, Karol Marcinkowski i Hipolit Cegielski.

3.Odwilż posewastopolska

Okres reform w Rosji po klęsce w wojnie krymskiej (1853-1856). Car Aleksander II zniósł wtedy w Królestwie Polskim stan wojenny i złagodził represje, w Warszawie otwarto Akademię Medyko-Chirurgiczną i utworzono Towarzystwo Rolnicze.

4.Towarzystwo Rolnicze

Organizacja utworzona w Królestwie Polskim w czasie odwilży posewastopolskiej. Stała się nieoficjalnym przedstawicielstwem polskiego społeczeństwa. Rozwiązano ją w kwietniu 1861 r. z inicjatywy Aleksandra Wielopolskiego.

5.Agenor Gołuchowski

Konserwatywny polski arystokrata, który w 1849 r. został namiestnikiem Galicji. Zapoczątkowało to polonizację urzędów - stanowiska w urzędach zaczęli obejmować Polacy.

6.Czerwoni

Ugrupowanie działające w połowie XIX w., które nawoływało do powstania przeciw zaborcom i głosiło radykalny program społeczny, w tym uwłaszczenie chłopów. Od 1861 r. tworzyli organizacje spiskowe i szerzyli swoje poglądy wśród wszystkich grup społecznych. Do ich najważniejszych działaczy należał Jarosław Dąbrowski.

7.Biali

Ugrupowanie ziemian, mieszczan i inteligencji o umiarkowanym programie. Uważali, że do powstania trzeba się dokładnie przygotować, a jego wybuch uzależniali od poparcia Wielkiej Brytanii i Francji. Planowali uwłaszczenie chłopów po wypłaceniu odszkodowań właścicielom ziemskim. Na ich czele stali Andrzej Zamoyski i Leopold Kronenberg.

8.„Rewolucja moralna”

Wzrost nastrojów patriotycznych wśród Polaków na początku lat 60. XIX w. W kościołach śpiewano pieśni o miłości do ojczyzny i organizowano manifestacje patriotyczne. Pierwsza odbyła się w 1860 r. podczas pogrzebu wdowy po generale Józefie Sowińskim.

9.Manifestacja na placu Zamkowym (8 kwietnia 1861 r.)

Pokojowa demonstracja warszawian po rozwiązaniu Towarzystwa Rolniczego. Wojsko rosyjskie otworzyło ogień i zginęło ponad 100 demonstrantów. Władze przywróciły potem w Królestwie stan wojenny i zakazały zgromadzeń.

10.Aleksander Wielopolski

Polak, przeciwnik konspiracji, zwolennik ugody z Rosją i współpracy z carem - uważał, że tylko tak można odzyskać autonomię. W 1862 r. został naczelnikiem rządu Królestwa Polskiego. Zamienił chłopom pańszczyznę na czynsz, wprowadził równouprawnienie Żydów i założył Szkołę Główną Warszawską. Z jego inicjatywy zarządzono brankę.

11.Branka

Nadzwyczajny pobór polskich rekrutów do armii rosyjskiej, głównie spośród młodzieży patriotycznej. Zaplanowano ją na styczeń 1863 r. Spiskowcy dowiedzieli się o niej wcześniej, więc Czerwoni przyspieszyli wybuch powstania.

12.Powstanie styczniowe (1863-1864)

Powstanie przeciw Rosji, które wybuchło 22 stycznia 1863 r. Przyczyny: wzrost nastrojów patriotycznych i dążenie do większej autonomii, a bezpośrednio - ogłoszenie branki. Skutki: m.in. zniesienie autonomii Królestwa Polskiego i zesłanie tysięcy Polaków na Syberię.

13.Manifest Komitetu Centralnego Narodowego

Odezwa władz powstania wydana 22 stycznia 1863 r., wzywająca do walki. Ogłaszała wszystkich mieszkańców kraju, bez względu na wiarę, pochodzenie i stan, wolnymi i równymi obywatelami. Ziemia uprawiana przez chłopów miała stać się ich własnością, a właściciele mieli otrzymać odszkodowanie od państwa.

14.Ludwik Mierosławski

Pierwszy dyktator powstania styczniowego.

15.Konspiracyjne państwo polskie

Tajne państwo powstańców, na czele którego stał Rząd Narodowy w Warszawie. Miało własną pocztę, służbę dyplomatyczną i instytucje finansowe, wydawało gazety i ulotki o przebiegu walk.

16.Marian Langiewicz

Przedstawiciel Białych, dyktator powstania od marca 1863 r. Już tydzień później, w obawie przed aresztowaniem, przekroczył granicę zaboru austriackiego i złożył broń.

17.Wojna partyzancka

Wojna polegająca na nieregularnych działaniach partyzantów przy poparciu ludności, skierowana przeciw okupantowi lub zaborcy. Taki charakter miały walki w powstaniu styczniowym: powstańcy odnosili sukcesy w mniejszych potyczkach, ale nie opanowali żadnego dużego miasta.

18.Romuald Traugutt (1826-1864)

Generał, były oficer armii rosyjskiej, ostatni dyktator powstania styczniowego (od października 1863 r.). Liczył na wojnę rosyjsko-francuską, więc starał się, by oddziały przetrwały zimę. Chciał wprowadzić w życie dekret o uwłaszczeniu chłopów. W kwietniu 1864 r. został aresztowany, a kilka miesięcy później stracony na stoku warszawskiej Cytadeli.

19.Ukaz o uwłaszczeniu chłopów (2 marca 1864 r.)

Akt prawny cara Aleksandra II, który nadał chłopom w Królestwie Polskim na własność użytkowaną przez nich ziemię. Ostatecznie przekreślił szanse na udział chłopów w powstaniu.

20.Ksiądz Stanisław Brzóska

Dowódca oddziału powstańczego, który walczył najdłużej - na Podlasiu aż do wiosny 1865 r.

21.Przyczyny upadku powstania styczniowego

Powstańcy byli osłabieni branką, brakowało im broni, a Rosja miała około 100-tysięczną, dobrze uzbrojoną armię. Nie było szans na pomoc innych państw, chłopi nie przyłączyli się do walki, a Rosjanie rozbili siatkę konspiracyjną. Po aresztowaniu i straceniu Traugutta powstanie powoli gasło.

22.Represje popowstaniowe

Wobec powstańców: egzekucje, więzienie, zesłania w głąb Rosji, konfiskaty majątków. Wobec Królestwa: likwidacja jego odrębności, nazwa Kraj Przywiślański, stan wojenny, rosyjska administracja. Wobec Kościoła: podporządkowanie Kolegium Duchownemu w Petersburgu, likwidacja klasztorów i Kościoła unickiego. W obawie przed prześladowaniami około 10 tys. powstańców wyemigrowało.

23.Katorga

Rodzaj kary: ciężka praca przy wyrębie drzew w tajdze lub w kopalniach. Po powstaniu styczniowym skazywano na nią wielu zesłańców, często bez prawa powrotu. Do miejsc zesłania jechali kibitkami (wozami konnymi) albo szli pieszo.

24.Amnestia

Darowanie lub złagodzenie wyroku. Dzięki niej część zesłańców mogła wrócić do domu.

25.Kraj Przywiślański

Nazwa nadana Królestwu Polskiemu po powstaniu styczniowym. Królestwo włączono bezpośrednio do Rosji, zniesiono centralne władze w Warszawie i wprowadzono rosyjską administrację, sądy i prawo. Miejsce namiestnika zajął generał-gubernator o szerokiej władzy cywilnej i wojskowej.

26.Rusyfikacja

Stopniowe niszczenie świadomości narodowej Polaków przez narzucanie im kultury i języka rosyjskiego. Zamykano polskie instytucje kulturalne i naukowe, usunięto polski z urzędów, szkół i życia publicznego, zwalniano polskich nauczycieli i pomniejszano osiągnięcia polskiej kultury.

27.Pozytywizm warszawski

Ruch w zaborze rosyjskim upowszechniający idee pracy organicznej i potrzebę kształcenia ubogich warstw społeczeństwa. Pozytywiści chcieli, by Polacy stali się nowoczesnym narodem, a walkę o niepodległość odkładali na bardziej sprzyjający czas.

28.Tajne komplety

Inaczej tajne nauczanie: młodzież w ukryciu przed zaborcą uczyła się historii, geografii i literatury polskiej. Prowadzono je na wszystkich etapach edukacji, także na ziemiach zabranych, gdzie najważniejszym ośrodkiem było Wilno.

29.Germanizacja

Zmuszanie Polaków do przyjmowania kultury i języka niemieckiego. Nasiliła się po zjednoczeniu Niemiec w 1871 r. W 1876 r. niemiecki stał się jedynym językiem urzędowym w Wielkopolsce, zmieniano polskie nazwy i nazwiska, a polski usuwano ze szkół. Zgodną z prawem, długotrwałą walkę Wielkopolan o polskość nazywa się niekiedy „najdłuższą wojną nowoczesnej Europy”.

30.Kulturkampf

Dosłownie „walka o kulturę” - polityka kanclerza Ottona von Bismarcka, który chciał ograniczyć rolę Kościoła katolickiego i podporządkować go państwu. Polscy księża w Wielkopolsce się nie podporządkowali i spotkały ich kary. Na ziemiach polskich kulturkampf zakończył się niepowodzeniem i zwiększył opór wobec zaborcy.

31.Rugi pruskie

Rozpoczęta w 1885 r. akcja wysiedlania Polaków przebywających nielegalnie w państwie niemieckim. W ciągu dwóch lat usunięto prawie 26 tys. osób, głównie robotników rolnych z Galicji i Królestwa Polskiego.

32.Komisja Kolonizacyjna (1886 r.)

Niemiecka instytucja, która wspierała osadnictwo niemieckie na ziemiach polskich. W ciągu kolejnych 30 lat przesiedlono do Wielkopolski ponad 20 tys. niemieckich rodzin. Aby walczyć z jej działalnością, Polacy tworzyli własne banki i spółdzielnie. Wybitnym działaczem Związku Spółek Zarobkowych był ksiądz Piotr Wawrzyniak.

33.Nowela osadnicza

Ustawa wprowadzona przez Niemców w 1904 r., która zabraniała stawiania budynków bez zgody władz. Urzędnicy mogli udzielać takiej zgody tylko Niemcom.

34.Ustawa kagańcowa

Niemiecka ustawa zabraniająca używania języka polskiego na spotkaniach publicznych, jeśli Polacy stanowili mniej niż 60% mieszkańców powiatu.

35.Strajk dzieci we Wrześni (1901 r.)

Protest polskich dzieci ze szkoły we Wrześni koło Poznania, które odmówiły modlenia się i odpowiadania po niemiecku na lekcjach religii. Nauczyciele bili uczniów, a rodziców, którzy stanęli w ich obronie, skazano na grzywny, a nawet więzienie. Strajk odbił się echem we wszystkich zaborach.

36.Strajk szkolny w Wielkopolsce (1906 r.)

Protest polskich uczniów w szkołach Wielkopolski, w którym wzięło udział ok. 70 tys. dzieci. Do strajków szkolnych nawiązuje pieśń patriotyczna „Rota” Marii Konopnickiej.

37.Michał Drzymała

Chłop z Wielkopolski, symbol walki z antypolską polityką Prus. Nie dostał zgody na budowę domu, więc zamieszkał w wozie cyrkowym i codziennie go przesuwał, bo wóz stojący w miejscu ponad 24 godziny uznawano za dom. W końcu musiał sprzedać działkę.

38.Autonomia galicyjska

Samodzielność Galicji, z której mieszkańcy korzystali od 1861 r. Władzę przejęli niemal w całości Polacy, a język polski obowiązywał w urzędach i szkołach. Najważniejszą instytucją był Sejm Krajowy we Lwowie, władzę wykonawczą miał Wydział Krajowy, a edukacją kierowała Rada Szkolna Krajowa. Galicja stała się głównym ośrodkiem polskości.

39.Trójlojalizm

Postawa części Polaków po upadku powstania styczniowego: rezygnacja z dążeń niepodległościowych i posłuszeństwo władzom we wszystkich trzech zaborach. Program ten zapoczątkowano w Galicji. W zaborze rosyjskim odnoszono się do niego wrogo, bo oznaczałby zgodę na represje i wynarodowienie.