Akcja „Burza", powstanie warszawskie i Jałta - Wczoraj i dziś 8

1.Akcja „Burza”

Plan wyzwolenia Polski opracowany przez dowództwo AK pod koniec 1943 r., gdy Armia Czerwona zbliżała się do przedwojennych granic Polski. Zakładał włączenie się oddziałów AK do walki z Niemcami, współpracę z nadciągającą Armią Czerwoną i ujawnienie się polskich władz cywilnych w roli gospodarza wyzwolonych ziem. Akcja rozpoczęła się w styczniu 1944 r.

2.Władze polskie wobec akcji „Burza”

Władze na emigracji nie znały niekorzystnych dla Polski ustaleń konferencji teherańskiej. Uważały, że walka AK będzie elementem udziału Polski w koalicji antyhitlerowskiej i pozwoli utrzymać wschodnią granicę w przedwojennym kształcie.

3.27. Wołyńska Dywizja Piechoty AK

6-tysięczna dywizja AK, która w ramach akcji „Burza” razem z Armią Czerwoną walczyła z UPA i Niemcami, ponosząc duże straty. Sowieci ją zlikwidowali: oficerów uwięzili, żołnierzy wcielili do polskiej armii zorganizowanej u boku Sowietów (armii Berlinga), a opornych rozstrzelali lub zesłali do łagrów.

4.Operacja „Ostra Brama”

Operacja AK z lipca 1944 r., w której polscy żołnierze przy współudziale Armii Czerwonej zdobyli m.in. Wilno. Następnie Sowieci aresztowali polskich oficerów i rozbroili żołnierzy. Podobnie zakończyła się polska akcja we Lwowie.

5.Powstanie warszawskie

Walka z Niemcami w Warszawie od 1 sierpnia do 2 października 1944 r. (63 dni). Jej celem było wyzwolenie stolicy spod okupacji niemieckiej przed wkroczeniem Sowietów. Dowodził gen. Tadeusz Komorowski „Bór”. Powstanie zakończyło się klęską.

6.Przyczyny wybuchu powstania warszawskiego

Dążenie AK do wyzwolenia stolicy przed wkroczeniem Sowietów, klęska planu „Burza” i utrata Kresów Wschodnich, zbliżanie się Armii Czerwonej i ewakuacja Niemców, tworzenie przez Stalina ośrodka władzy komunistycznej zależnego od Moskwy, który zagrażał niepodległości Polski, a także wiara, że Stalin uszanuje polskie władze emigracyjne jako gospodarzy na ziemi polskiej.

7.Polityczny cel powstania warszawskiego

Po wyzwoleniu stolicy miały się w niej ujawnić polskie władze cywilne. Sądzono, że Stalin w Warszawie - inaczej niż w Wilnie i we Lwowie - nie zdecyduje się na rozprawę z AK i będzie zmuszony uznać rząd emigracyjny, co miało uratować niepodległość Polski.

8.Siły AK w Warszawie w 1944 r.

W stolicy było ok. 50 tys. żołnierzy AK, ale tylko 10% z nich miało broń palną. Z wojskowego punktu widzenia AK nie była przygotowana do powstania.

9.Tadeusz Komorowski „Bór”

Generał, Komendant Główny AK. Wydał rozkaz rozpoczęcia powstania warszawskiego 1 sierpnia 1944 r. o godzinie 17.00. Po 63 dniach walki podjął decyzję o kapitulacji.

10.Godzina „W”

Godzina 17.00 1 sierpnia 1944 r. - wyznaczony przez gen. Komorowskiego „Bora” moment rozpoczęcia powstania warszawskiego.

11.Bezpośrednie przyczyny rozkazu o powstaniu

Ewakuacja z Warszawy niemieckiej administracji, nakaz stawienia się 100 tys. mężczyzn do budowy fortyfikacji (dowództwo AK uznało go za możliwy początek masowej eksterminacji Polaków) oraz informacja, jak się później okazało fałszywa, o sowieckich czołgach w prawobrzeżnej Warszawie.

12.Pierwsze dni walk powstańczych

Inicjatywa należała do Polaków: oddziały AK i innych organizacji opanowały znaczną część miasta, m.in. Śródmieście. Niemcy utrzymali silnie ufortyfikowane punkty oporu, mosty i lotniska. Warszawiacy budowali barykady i masowo zgłaszali się do oddziałów, a polskie instytucje po raz pierwszy od początku wojny działały legalnie.

13.Rozkaz Hitlera wobec Warszawy

Po wybuchu powstania Hitler rozkazał zniszczyć polską stolicę i wymordować jej mieszkańców. Ściągnięto ponad 50 tys. żołnierzy SS i policji z czołgami, wsparciem lotnictwa i artylerii. Gdy Niemcy użyli czołgów i samolotów, wyparli powstańców z zajmowanych pozycji.

14.Życie w powstańczej Warszawie

W dzielnicach odzyskanych przez Polaków działała namiastka niepodległego państwa: władze państwowe, poczta powstańcza, ponad 100 tytułów prasowych, kino, rozgłośnia radiowa „Błyskawica”, a nawet teatrzyk kukiełkowy dla dzieci „Pod barykadą”.

15.Poczta powstańczej Warszawy

Poczta działająca w powstańczej Warszawie, która wydawała własne znaczki. Listy roznosili młodzi harcerze - dostarczyli ponad 100 tys. przesyłek. List mógł mieć najwyżej 25 słów, a jego treść podlegała kontroli.

16.„Biuletyn Informacyjny”

Pismo Armii Krajowej, najważniejsze i wydawane w największym nakładzie spośród pism polskiego podziemia. Ukazywało się jako tygodnik, a podczas powstania warszawskiego - jako dziennik.

17.Kanały

W powstaniu warszawskim - podziemne korytarze, którymi przerzucano ludzi i sprzęt między odciętymi od siebie dzielnicami. Były też drogą odwrotu dla oddziałów opuszczających tereny zajęte przez Niemców.

18.Łącznicy

Młodzi uczestnicy powstania, często dzieci, którzy dostarczali walczącym rozkazy i amunicję. Młodzi powstańcy byli też sanitariuszami pomagającymi przy transportowaniu rannych.

19.Postawa ZSRS wobec powstańców

ZSRS nie wsparł powstania, ponieważ według planu Sowietów w Polsce miały rządzić podporządkowane im władze komunistyczne. Wkrótce po wybuchu powstania Stalin wstrzymał natarcie swoich wojsk, czym umożliwił Niemcom przeciwdziałanie. Początkowo nie pozwalał też lądować samolotom RAF na zajętych przez siebie lotniskach.

20.Zachodni alianci wobec powstania

USA oczekiwały przystąpienia ZSRS do wojny z Japonią, dlatego nie naciskały na Stalina w sprawie powstania. Wielka Brytania dopiero po prośbach gen. Sosnkowskiego zorganizowała lotnicze zrzuty zaopatrzenia, m.in. samolotami B-24 Liberator. Broń ze zrzutów stanowiła tylko część uzbrojenia powstańców.

21.Zakończenie powstania warszawskiego

Po 63 dniach walki, wobec braku realnej pomocy aliantów i wyczerpania amunicji, żywności i leków, gen. Komorowski podjął decyzję o kapitulacji. 2 października 1944 r. podpisano układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie. Zachodni alianci uznawali AK za armię sojuszniczą, dlatego Niemcy musieli potraktować powstańców jako jeńców wojennych.

22.Straty w powstaniu warszawskim

Powstańcy: 18 tys. zabitych i 25 tys. rannych. Ludność cywilna Warszawy: ok. 150 tys. zabitych. Niemcy: 16 tys. zabitych i 9 tys. rannych. Zniszczeniu uległo 80% zabudowy miasta.

23.Niszczenie Warszawy po powstaniu

Po klęsce powstania Niemcy wysiedlili ludność cywilną z części miasta na lewym brzegu Wisły. Następnie na rozkaz Hitlera specjalne oddziały niszczyły miotaczami ognia ocalałe budynki.

24.Klęska powstania warszawskiego

Powstanie zakończyło się polityczną i wojskową klęską. Polskie władze liczyły, że skróci ono czas potrzebny Armii Czerwonej do zajęcia Warszawy, ale Stalin nie miał korzyści ze wsparcia walczących, a walki polsko-niemieckie sprzyjały jego planom. Powstanie przyniosło ogromne straty wśród ludności i zniszczenie miasta, ale pamięć o bohaterstwie powstańców pomogła po wojnie podtrzymać niepodległościowe dążenia Polaków.

25.Krajowa Rada Narodowa (KRN)

Utworzona 1 stycznia 1944 r. w Warszawie, z Bolesławem Bierutem - sowieckim agentem - na czele. Była namiastką przyszłego parlamentu i sama przyznała sobie uprawnienia ustawodawcze. Zasiedli w niej głównie przedstawiciele stronnictw lewicowych, w większości powiązani z komunistami.

26.Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN)

Ośrodek władzy utworzony w Moskwie przez polskich komunistów, z Edwardem Osóbką-Morawskim jako przewodniczącym. Uznał się za jedyny legalny rząd w Polsce, choć był całkowicie podległy Stalinowi. Jego siedzibą stał się Lublin, a zarządzane przez niego tereny nazwano Polską Lubelską.

27.Manifest PKWN

Ogłoszony 22 lipca 1944 r. dokument, w którym PKWN poinformował Polaków o swoim istnieniu. Rozpowszechniano go na terenach zajętych przez Armię Czerwoną. Komuniści starali się nie zniechęcić Polaków do nowej władzy i zachować pozory niezależności od ZSRS.

28.Wielka Trójka

Józef Stalin, Winston Churchill i Franklin Delano Roosevelt. O terytorium i ustroju powojennej Polski rozmawiali na konferencjach w Teheranie (1943 r.) i w Jałcie (1945 r.). W obu przypadkach decydujący głos miał Stalin.

29.Konferencja w Teheranie (1943 r.)

Konferencja Wielkiej Trójki (28 listopada - 1 grudnia 1943 r.). Ustalono, że granice Polski zostaną przesunięte na zachód, między linię Curzona a Odrę, i że Polska znajdzie się w sowieckiej strefie wpływów. Ustalenia trzymano w tajemnicy: Roosevelt potrzebował głosów Polonii w wyborach, a Churchillowi zależało na lojalności Polskich Sił Zbrojnych.

30.Konferencja w Jałcie (1945 r.)

Konferencja Wielkiej Trójki na Krymie (4-11 lutego 1945 r.). Postanowiono, że w Polsce powstanie Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (TRJN) z komunistów i przedstawicieli emigracji, odbędą się demokratyczne wybory, ale bez międzynarodowej kontroli, a granica wschodnia oprze się na linii Curzona; na północy i zachodzie Polska miała zyskać nowe ziemie. Decyzje ogłoszono publicznie, a rząd na uchodźstwie uznał je za zdradę ze strony zachodnich aliantów.

31.Rozwiązanie Armii Krajowej

19 stycznia 1945 r. Komendant Główny AK gen. Leopold Okulicki rozwiązał Armię Krajową, uznając jej dalsze funkcjonowanie za bezzasadne. Chciał w ten sposób uchronić żołnierzy podziemia przed represjami ze strony nowych okupantów.

32.Proces szesnastu

Pokazowy proces 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego przed sowieckim sądem wojskowym w czerwcu 1945 r. Aresztowano ich i wywieziono do Moskwy, gdy pod naciskiem Brytyjczyków udali się na rozmowy z komunistami. Oskarżono ich o szpiegostwo, dywersję i działalność przeciw ZSRS. Proces rozbił siły podziemia, a mocarstwa zachodnie nie zareagowały.

33.Represje wobec żołnierzy AK

Od 1944 r. byłych żołnierzy AK aresztowano i wywożono do sowieckich obozów - do maja 1945 r. ponad 30 tys. osób. W latach 1945-1955 Urząd Bezpieczeństwa osadził w polskich więzieniach ok. 40 tys. osób.

34.Organizacja „NIE”

Tajna organizacja Niepodległość, powołana w 1943 r. przez Komendanta Głównego AK z obawy przed wrogimi działaniami ZSRS. Tworzył ją August Emil Fieldorf „Nil”. Jej członkowie nie brali udziału w akcji „Burza” i mieli kontynuować walkę o niepodległość, gdyby plan „Burza” się nie powiódł, a władzę przejęli komuniści.

35.Testament Polski Walczącej

Zakończenie manifestu Rady Jedności Narodowej - politycznej reprezentacji Polskiego Państwa Podziemnego - z 1 lipca 1945 r., uznawanego za ostatni akt Państwa Podziemnego. Postulaty obejmowały m.in. opuszczenie Polski przez wojska sowieckie, zaprzestanie prześladowań politycznych i udział wszystkich stronnictw demokratycznych w wyborach.

36.Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (TRJN)

Rząd, którego skład ustalono w czerwcu 1945 r. w Moskwie. Premierem został Edward Osóbka-Morawski, a wicepremierami - Władysław Gomułka i Stanisław Mikołajczyk. Większość państw świata, w tym ZSRS, USA i Wielka Brytania, uznała TRJN za jedyne legalne polskie władze, co oznaczało delegalizację rządu na uchodźstwie.

37.Stanisław Mikołajczyk

Premier rządu na uchodźstwie i zwolennik kompromisu z polskimi komunistami; w końcu 1944 r. złożył dymisję. W czerwcu 1945 r. został wicepremierem TRJN. Jako przywódca ruchu ludowego po Wincentym Witosie miał uwiarygodniać władze narzucone Polsce przez Stalina.