Państwo Podziemne i społeczeństwo pod okupacją - Wczoraj i dziś 8

1.Henryk Dobrzański „Hubal”

Major, twórca jednego z pierwszych polskich oddziałów partyzanckich (ok. 300 żołnierzy), który działał na Kielecczyźnie. Niemcy w odwecie za pomoc partyzantom palili wsie i mordowali ich mieszkańców. Hubal zginął w potyczce koło Anielina pod koniec kwietnia 1940 r.

2.Służba Zwycięstwu Polski (SZP)

Pierwsza ogólnokrajowa organizacja konspiracyjna. Powstała w Warszawie 27 września 1939 r., dzień przed kapitulacją stolicy.

3.Związek Walki Zbrojnej (ZWZ)

Organizacja konspiracyjna powołana w listopadzie 1939 r. przez gen. Władysława Sikorskiego w miejsce SZP. Jej głównym celem było przygotowanie ogólnokrajowego powstania, które miało wybuchnąć, gdy u granic Polski pojawią się armie alianckie. Od czerwca 1940 r. komendantem głównym był gen. Stefan Rowecki „Grot”.

4.Armia Krajowa (AK)

Główna polska siła zbrojna walcząca z niemieckim okupantem, podległa rządowi na uchodźstwie. Powstała 14 lutego 1942 r. z przekształcenia ZWZ i działała w Generalnym Gubernatorstwie oraz na ziemiach wcielonych do III Rzeszy. Latem 1944 r. liczyła ok. 400 tys. żołnierzy (w tym ok. 100 tys. w oddziałach leśnych) i była największą organizacją konspiracyjną w Europie.

5.Stefan Rowecki „Grot”

Generał, komendant główny ZWZ od czerwca 1940 r., a potem AK. W czerwcu 1943 r. w wyniku zdrady aresztowali go Niemcy i wywieźli do Berlina. Odmówił współpracy i został uwięziony w obozie Sachsenhausen, gdzie po wybuchu powstania warszawskiego zamordowano go na rozkaz Himmlera.

6.Tadeusz Komorowski „Bór”

Generał, który po aresztowaniu gen. Stefana Roweckiego w czerwcu 1943 r. przejął funkcję Komendanta Głównego AK.

7.Szare Szeregi

Konspiracyjna nazwa polskiego harcerstwa. Dzieliło się na grupy wiekowe: „Zawiszacy” (12-14 lat) przygotowywali się do służby pomocniczej, „Bojowe Szkoły” (15-17 lat) zajmowały się małym sabotażem, a „Grupy Szturmowe” (od 18 lat) brały udział w działaniach dywersyjnych.

8.Znak Polski Walczącej

Kotwica złożona z połączonych liter P i W. Była symbolem oporu społeczeństwa polskiego przeciw niemieckiemu okupantowi.

9.Formy walki z okupantem

Walka zbrojna: akcje dywersyjne (ataki na pociągi, linie kolejowe, mosty, dworce) i akcje odwetowe (ataki na hitlerowców skazanych przez sądy podziemne za mordowanie Polaków). Walka cywilna: akcje propagandowe (ulotki, audycje radiowe, hasła na murach) i sabotaż (obniżanie wydajności i jakości pracy, uszkadzanie maszyn).

10.Akcje dywersyjne

Zbrojne akcje małych grup ludzi w cywilnych ubraniach, którzy po wykonaniu zadania rozchodzili się do domów. Atakowano m.in. pociągi, linie kolejowe, mosty i dworce.

11.Kedyw

Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej AK, które koordynowało akcje dywersyjne. Dowodził nim płk August Emil Fieldorf. Podlegały mu oddziały szturmowe w miastach i oddziały partyzanckie w terenie.

12.Operacje wywiadowcze podziemia

W ramach operacji wywiadowczych polskie podziemie zbierało informacje o niemieckich transportach kolejowych i zlokalizowało ośrodek badawczo-produkcyjny pocisków V-1 i rakiet V-2 w Peenemünde na wyspie Uznam. Przejęło też niewybuch rakiety V-2, a po jego zbadaniu wysłało go do Wielkiej Brytanii.

13.Cichociemni

Polscy żołnierze wyszkoleni na specjalnych kursach, przerzucani samolotami nad Polskę i zrzucani na spadochronach. Rząd na uchodźstwie wysyłał ich, bo podziemiu brakowało oficerów i specjalistów. W kraju szkolili żołnierzy AK i przeprowadzali akcje dywersyjne. Nazwa pochodzi od działania bez rozgłosu - „po cichu i po ciemku”.

14.Akcja „Wieniec” (7/8 października 1942 r.)

Akcja dywersyjna, której celem było wysadzenie wszystkich linii kolejowych wychodzących z Warszawy. Na kilka godzin sparaliżowała warszawski węzeł kolejowy i zablokowała niemiecki transport na front wschodni.

15.Akcja pod Arsenałem (26 marca 1943 r.)

Akcja zbrojna Szarych Szeregów o kryptonimie „Meksyk II”. Grupa Szturmowa „Zośka” odbiła z rąk gestapo transport więźniów, m.in. Jana Bytnara „Rudego”, który mimo pomocy lekarzy zmarł po czterech dniach. W odwecie Niemcy rozstrzelali 140 więźniów Pawiaka.

16.Akcja „Kutschera” (1 lutego 1944 r.)

Udany zamach na Franza Kutscherę, dowódcę SS i policji w dystrykcie warszawskim, nazywanego katem Warszawy. Polskie Państwo Podziemne skazało go na śmierć za masowe mordowanie Polaków. Zamach należał do akcji „Główki” - zamachów na ważnych hitlerowców, najczęściej z SS. W odwecie Niemcy zamordowali kilkuset zakładników.

17.Bataliony Chłopskie (BCh)

Formacja partyzancka związana z przedwojennym Stronnictwem Ludowym. Działała na wsi i broniła ludności chłopskiej przed okupantami. Liczyła 170 tys. żołnierzy i była drugą co do wielkości organizacją konspiracyjną w Polsce.

18.Gwardia Ludowa WRN

Oddziały bojowe utworzone w 1939 r. przez Polską Partię Socjalistyczną (WRN - Wolność, Równość, Niepodległość). Od 1941 r. działały w strukturach ZWZ, a potem AK. Najsilniejszą organizacją dysponowały m.in. na Górnym Śląsku.

19.Narodowe Siły Zbrojne (NSZ)

Organizacja zbrojna narodowców (endecji), która wyłoniła się w 1942 r. Większa część NSZ weszła w skład AK, ale niektóre oddziały nie podporządkowały się Polskiemu Państwu Podziemnemu. Od 1943 r. członkowie NSZ za głównego wroga Polski uważali ZSRS.

20.Gwardia Ludowa (GL) i Armia Ludowa (AL)

Komunistyczne formacje zbrojne całkowicie zależne od Moskwy. GL utworzono w 1942 r., a jej nazwę wybrano celowo tak, by myliła się z Gwardią Ludową WRN - formacją PPS. W styczniu 1944 r. GL została zastąpiona przez Armię Ludową. Obie pozostały poza AK i Polskim Państwem Podziemnym, choć gen. Sikorski we wrześniu 1941 r. nakazał scalić wszystkie podziemne formacje zbrojne.

21.Polskie Państwo Podziemne

Rozbudowane polityczne, administracyjne i wojskowe struktury ruchu oporu, podległe rządowi na uchodźstwie. Obejmowały niemal wszystkie dziedziny życia: organizowały m.in. tajne sądy, nauczanie i obieg prasy oraz utrzymywały stały kontakt z Londynem. Tajne sądy wydawały wyroki na kolaborantach i zdrajcach.

22.Delegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj

Główna cywilna struktura Polskiego Państwa Podziemnego, powołana w grudniu 1940 r. Na jej czele stał Delegat Rządu na Kraj, któremu podlegały departamenty (ministerstwa) i konspiracyjna administracja terenowa. Departament Informacji kierował prasą podziemną, a Departament Oświaty i Kultury - tajnym szkolnictwem.

23.Tajne komplety

System tajnego szkolnictwa średniego i wyższego, stworzony przez Departament Oświaty i Kultury. Zajęcia dla setek tysięcy uczniów odbywały się w prywatnych domach i mieszkaniach. Za udział w nich Niemcy karali zesłaniem do obozu koncentracyjnego.

24.Kurierzy Polskiego Państwa Podziemnego

Ludzie, którzy w trudnych warunkach pokonywali trasę między okupowanym krajem a Wielką Brytanią. Razem z tajnymi radiostacjami zapewniali stały kontakt podziemia z władzami w Londynie. Najsłynniejsi to Jan Karski i Jan Nowak-Jeziorański.

25.Kolaboracja w okupowanej Polsce

Współpraca z okupantem. W części Polski zajętej przez Niemców zdecydowało się na nią niewielu Polaków i nie poparł jej żaden znaczący polski polityk. Kolaborantów sąd podziemny skazywał na karę śmierci.

26.Przejawy oporu Polaków wobec okupanta

M.in. fałszywe zaświadczenia lekarskie o niezdolności do pracy, świadectwa chrztu wypisywane przez księży ukrywającym się Żydom, nielegalne odbiorniki radiowe do słuchania audycji z Zachodu, przekazywanie ulotek i bojkot kin z niemieckimi filmami propagandowymi.

27.Tragedia Zamojszczyzny

Przymusowe wysiedlenia Polaków z Zamojszczyzny - pierwszy etap Generalnego Planu Wschodniego, czyli planu wyniszczenia bądź przesiedlenia Polaków i Żydów oraz osadzenia w ich miejsce niemieckich kolonistów. Skala oporu podziemia zaskoczyła Niemców, którzy na pół roku zaniechali akcji. Do sierpnia 1943 r. wysiedlono ok. 110 tys. Polaków.

28.Ludność okupowanej Warszawy

Niemcy mieli status ludności pierwszej kategorii: mieszkali w zagrabionych rezydencjach i jeździli autami odebranymi Polakom. Polakom groziły łapanki i egzekucje w odwecie za akcje podziemia, nie wolno im było kierować autami. Żydów sprowadzono do najniższej kategorii, pozbawiono praw, a w 1940 r. zamknięto w getcie.

29.Getto

Ogrodzona dzielnica przeznaczona dla Żydów, do której przesiedlali ich Niemcy. Z głodu, chorób i w wyniku terroru zmarło w gettach ok. 20% polskich Żydów. W getcie warszawskim na ok. 3 km² stłoczono blisko pół miliona osób.

30.Holokaust

Zagłada narodu żydowskiego, o której hitlerowcy zdecydowali w 1942 r. Ludność gett wywożono do obozów zagłady. Zginęło ok. 3 mln obywateli II Rzeczypospolitej pochodzenia żydowskiego, a okupację przeżyło jedynie ok. 350 tys. polskich Żydów.

31.Powstanie w getcie warszawskim

Największe żydowskie powstanie (19 kwietnia - 16 maja 1943 r.). Wybuchło, gdy oddziały SS wkroczyły do getta, by je zlikwidować. Walczyła Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) z Mordechajem Anielewiczem na czele - ok. 1000 osób bez szans na zwycięstwo. Przeżyli nieliczni, m.in. ostatni dowódca powstania Marek Edelman. Symbolem zdławienia zrywu było wysadzenie Wielkiej Synagogi 16 maja 1943 r.

32.Rada Pomocy Żydom „Żegota”

Organizacja w okupowanym kraju, która ratowała Żydów, choć za pomoc im groziła kara śmierci. Jej członkowie dostarczali mieszkańcom getta żywność, ubrania i lekarstwa, organizowali ucieczki, przygotowywali kryjówki i fałszywe dokumenty.

33.Irena Sendlerowa

Działaczka społeczna z PPS, współpracowniczka „Żegoty”. Jako pielęgniarka wyprowadzała dzieci z getta i znajdowała im schronienie w sierocińcach sióstr zakonnych lub w polskich rodzinach - wydostała z getta ok. 2500 dzieci. W 1943 r. aresztowana przez gestapo, mimo tortur nic nie ujawniła. W 1965 r. otrzymała odznaczenie Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

34.Rodzina Ulmów

Józef i Wiktoria Ulmowie z Markowej w Rzeszowskiem ukrywali ośmioro Żydów. 24 marca 1944 r. Niemcy rozstrzelali rodziców i ich sześcioro małych dzieci. Ulmowie pośmiertnie otrzymali tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata i są symbolem poświęcenia Polaków ratujących Żydów.

35.Witold Pilecki

Działacz Polskiego Państwa Podziemnego, który dał się schwytać Niemcom, by sprawdzić sytuację w Auschwitz. W obozie zorganizował siatkę konspiracyjną, która przekazywała na zewnątrz informacje o warunkach w obozie. Po ucieczce opisał zbrodnie niemieckie w raportach.

36.Jan Karski

Kurier Polskiego Państwa Podziemnego. Dwukrotnie przedostał się do getta warszawskiego, a potem powiadomił o sytuacji polskich Żydów władze Wielkiej Brytanii i USA. Z powodu braku odzewu alianckich polityków jego raporty, podobnie jak raporty Pileckiego, nie wpłynęły na losy Żydów.

37.Szmalcownicy

Osoby współpracujące z okupantem, które wydawały ukrywających się Żydów albo wymuszały od nich opłaty za milczenie. Polskie Państwo Podziemne surowo je karało, nawet śmiercią.

38.Banderowcy

Członkowie Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) - formacji ukraińskich nacjonalistów założonej pod koniec 1942 r. Nazwa pochodzi od nazwiska ich przywódcy, Stepana Bandery. Celem UPA było niepodległe państwo ukraińskie i pozbycie się innych narodowości z terenów uznawanych przez nią za ukraińskie.

39.Czystki etniczne

Zbrodnia obejmująca masowe morderstwa oraz wypędzanie z domów mieszkańców danego terenu w celu zniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej.

40.Rzeź wołyńska

Ludobójstwo Polaków dokonane w latach 1943-1944 przez UPA i podburzoną ludność ukraińską na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Kulminacją była krwawa niedziela 11 lipca 1943 r., gdy wymordowano ludność ok. 100 polskich wsi. Zginęło ok. 100 tys. Polaków, a ok. 300 tys. zmuszono do ucieczki. Do walki z banderowcami powstały polskie oddziały samoobrony.