Dekolonizacja, Bliski Wschód i wyścig zbrojeń - Wczoraj i dziś 8

1.Czang Kaj-szek

Dyktator rządzący Chinami, przywódca nacjonalistycznego Kuomintangu (Partii Narodowej). Po II wojnie światowej przegrał wojnę domową z komunistami i w 1949 r. wycofał się na Tajwan.

2.Mao Zedong

Przywódca chińskich komunistów, którzy wygrali wojnę domową z Kuomintangiem. W 1949 r. proklamował Chińską Republikę Ludową i objął w niej całą władzę. Wprowadzał własną odmianę komunizmu, m.in. Wielki Skok i rewolucję kulturalną.

3.Chińska Republika Ludowa (ChRL)

Komunistyczne państwo chińskie proklamowane w Pekinie 1 października 1949 r. po zwycięstwie komunistów w wojnie domowej. Najludniejszy kraj świata stał się komunistyczny i prosowiecki. W 1950 r. wojska ChRL wkroczyły do Tybetu.

4.Wielki Skok

Plan Mao Zedonga z 1958 r., który miał szybko przekształcić rolnicze Chiny w potęgę przemysłową. Utworzono komuny ludowe bez własności prywatnej, a chłopów zmuszono do wytopu stali w przydomowych piecach. Skutkiem była katastrofa gospodarcza i śmierć głodowa dziesiątków milionów ludzi.

5.Rewolucja kulturalna

Akcja wywołana przez Mao Zedonga w 1966 r., aby utrzymać się przy władzy. Młodzież walczyła z jego przeciwnikami politycznymi. Skutki: w czystkach zginęło ok. miliona ludzi, głównie intelektualistów; rozpowszechniono cytaty Mao z tzw. czerwonej książeczki; niszczono zabytki, dzieła sztuki i książki.

6.Republika Chińska na Tajwanie

Państwo na wyspie Tajwan, gdzie w 1949 r. pozostała władza Czang Kaj-szeka. Republika Chińska i ChRL wzajemnie się nie uznają. Od końca lat 80. XX w. Tajwan jest demokratyczny i bardzo bogaty. Pozostaje w politycznej izolacji, ponieważ większość państw uznaje za jedynego reprezentanta Chin rząd w Pekinie.

7.Podział Korei

W 1945 r. wojska sowieckie i amerykańskie podzieliły Koreę na strefę północną (sowiecką) i południową (amerykańską). Po II wojnie powstały dwa państwa: komunistyczna Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna (Korea Północna) i proamerykańska Republika Korei (Korea Południowa).

8.Wojna w Korei

Wojna rozpoczęta 25 czerwca 1950 r. atakiem komunistycznej Korei Północnej, rządzonej przez Kim Ir Sena, na Koreę Południową. Rada Bezpieczeństwa ONZ zezwoliła na użycie siły. Wojska ONZ (głównie Amerykanie) powstrzymały ofensywę komunistów i przeszły do kontrataku. Komunistom pomogli chińscy „ochotnicy”. W lipcu 1953 r. zawarto rozejm w Panmundżomie, ale traktatu pokojowego nie podpisano.

9.Dekolonizacja

Wyzwolenie się ludów Afryki i Azji z zależności od krajów kolonialnych i utworzenie przez nie niepodległych państw. Nastąpiła po II wojnie światowej.

10.Upadek systemu kolonialnego

Przyczyny: osłabienie państw kolonialnych w II wojnie światowej, wysokie koszty utrzymania kolonii, upadek mitu „niezwyciężonego białego człowieka”, potępianie kolonializmu i rywalizacja supermocarstw o kolonie. Skutki: powstanie nowych państw, ruch państw niezaangażowanych i konflikty w nowych państwach.

11.Bitwa pod Dien Bien Phu

Decydująca bitwa z 1954 r. w Indochinach, w której wietnamscy komuniści z Viet Minhu, kierowani przez Ho Si Minha i wspierani przez ChRL, pokonali Francuzów. Francja opuściła Indochiny; w północnym Wietnamie władzę przejęli komuniści, a na południu powstał rząd wspierany przez USA.

12.Mahatma Gandhi

Nieformalny przywódca ruchu niepodległościowego w Indiach, najcenniejszej kolonii brytyjskiej. Propagował bierny opór i był jednym z twórców niepodległych Indii. Zginął z rąk zamachowca w 1948 r. Przydomek Mahatma znaczy „Wielka Dusza”.

13.Bierny opór

Walka pokojowymi metodami, np. przez demonstracje, strajki i bojkot angielskich towarów. Propagował ją w Indiach Mahatma Gandhi.

14.Powstanie Indii i Pakistanu

W 1947 r. Brytyjczycy wycofali się z Indii. Z powodu krwawego konfliktu religijnego powstały dwa państwa: zdominowane przez hindusów Indie i muzułmański Pakistan. Wkrótce popadły w konflikt o Kaszmir, który trwa do dziś.

15.Rok Afryki

1960 r., w którym niepodległość ogłosiło 17 państw afrykańskich. Był symbolem upadku kolonializmu. Granice nowych państw wytyczono w czasach kolonialnych, dlatego rzadko odzwierciedlały podziały plemienne. Skutkiem były liczne krwawe konflikty między nowymi państwami.

16.Trzeci Świat

Państwa, w tym byłe kolonie, które w czasie zimnej wojny nie opowiedziały się ani po stronie krajów zachodnich (Pierwszy Świat), ani komunistycznych (Drugi Świat). Mimo to zostały wciągnięte w rywalizację mocarstw.

17.Neokolonializm

Kontrolowanie dawnych kolonii, już niepodległych państw, przez mocarstwa lub międzynarodowe koncerny.

18.Syjonizm

Ruch powstały pod koniec XIX w., który głosił potrzebę utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie.

19.Proklamacja państwa Izrael

W 1947 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ postanowiło podzielić Palestynę na część arabską i żydowską, a Jerozolimę oddać pod kontrolę międzynarodową. 14 maja 1948 r. w Tel Awiwie Dawid Ben Gurion ogłosił powstanie państwa Izrael i został jego pierwszym premierem.

20.Wojna o niepodległość Izraela

Walki z lat 1948-1949, gdy sąsiednie państwa arabskie zaatakowały nowe państwo żydowskie. Izrael obronił swoje terytorium i powiększył je o ziemie przyznane Arabom. Wojna skończyła się tylko rozejmem. Blisko milion Palestyńczyków musiało opuścić domy i zamieszkać w obozach uchodźców.

21.Kryzys sueski

Wojna z października 1956 r.: po nacjonalizacji Kanału Sueskiego przez przywódcę Egiptu Gamala Abdela Nasera Izrael, Francja i Wielka Brytania zaatakowały Egipt. USA i ZSRS potępiły atak, a prezydent USA Dwight Eisenhower zmusił napastników do wycofania wojsk pod nadzorem sił ONZ.

22.Wojna sześciodniowa

Wojna z 1967 r. Wywiad izraelski wykrył plany ataku państw arabskich, więc Izrael zaatakował pierwszy (atak wyprzedzający). W ciągu 6 dni rozbił armie Egiptu, Syrii i Jordanii. Zajął syryjskie wzgórza Golan, jordański Zachodni Brzeg z Jerozolimą i egipski półwysep Synaj.

23.Wojna Jom Kippur

Wojna z 1973 r. Państwa arabskie, uzbrojone przez ZSRS, niespodziewanie zaatakowały Izrael w święto Jom Kippur (Dzień Pojednania), by odzyskać ziemie utracone w 1967 r. Dzięki dostawom broni z USA Izrael przetrwał i odparł atak.

24.Układ w Camp David

Porozumienie egipsko-izraelskie z 1978 r., zawarte dzięki mediacji (pośrednictwu) USA. Rok później zawarto pokój izraelsko-egipski, a Egipt odzyskał półwysep Synaj.

25.Organizacja Wyzwolenia Palestyny (OWP)

Organizacja założona w 1964 r., walcząca o niepodległość Palestyny, głównie metodami terrorystycznymi. Jej przywódcą był Jasir Arafat.

26.Intifada

Strajki i demonstracje Palestyńczyków, podczas których dochodziło do walk ulicznych z wojskiem izraelskim. W ten sposób OWP zmieniła taktykę walki.

27.Porozumienie w Oslo

Porozumienie izraelsko-palestyńskie z 1993 r., zawarte przy mediacji USA. Izrael miał przekazać Autonomii Palestyńskiej Zachodni Brzeg Jordanu i Strefę Gazy. Nigdy w całości nie weszło w życie: radykalni islamiści kontynuowali ataki, a izraelski fanatyk zabił premiera Icchaka Rabina.

28.Rewolucja islamska w Iranie

Rewolucja z 1979 r., która zmusiła do ucieczki szacha (króla) Mohammada Rezę Pahlawiego. Władzę przejęli muzułmańscy fundamentaliści, ściśle przestrzegający zasad religijnych. Ich lider Ruhollah Chomejni został religijnym przywódcą kraju - ajatollahem - i w praktyce kierował państwem.

29.Wojna iracko-irańska

Wojna z lat 1980-1988. Dyktator Iraku Saddam Husajn zaatakował pogranicze Iranu, aby przejąć znajdujące się tam złoża ropy. Po długich walkach żadna ze stron nie zwyciężyła.

30.I wojna w Zatoce Perskiej

2 sierpnia 1990 r. armia iracka Saddama Husajna opanowała Kuwejt. Gdy Irak nie wycofał się na wezwanie ONZ, koalicja głównie USA i Wielkiej Brytanii rozpoczęła operację „Pustynna burza”, rozbiła armię iracką i wyzwoliła Kuwejt. Na Irak nałożono sankcje gospodarcze.

31.„Sputnik”

Pierwszy sztuczny satelita Ziemi, umieszczony na orbicie przez ZSRS 4 października 1957 r. Pokazał, że sowieckie rakiety mogą przenieść ładunki jądrowe także na kontynent amerykański.

32.Fidel Castro

Kubański przywódca, który razem z Ernestem Che Guevarą obalił rządy dyktatora Batisty. Po objęciu władzy wprowadził reżim komunistyczny, związał Kubę z ZSRS i rządził przez 49 lat.

33.Kryzys kubański

Konflikt USA i ZSRS z października 1962 r., który omal nie doprowadził do III wojny światowej. Sowieci potajemnie umieszczali na Kubie wyrzutnie rakiet z ładunkami jądrowymi. USA ogłosiły blokadę morską Kuby. Chruszczow zawrócił okręty i usunął rakiety, a Kennedy dał gwarancje bezpieczeństwa Kubie.

34.Wojna w Wietnamie

Komunistyczny Wietnam Północny wspierał na południu partyzantkę Vietcong, a Wietnam Południowy poprosił o pomoc USA, które wysłały wojska. Amerykanie nie pokonali komunistów, a wojnę potępiło społeczeństwo USA. Wojska USA wyszły w 1973 r., a w 1975 r. komuniści zajęli cały kraj. Wojna osłabiła pozycję USA na świecie.

35.Czerwoni Khmerzy

Komuniści, którzy przejęli władzę w Kambodży. Ich przywódca Pol Pot wprowadził okrutne rządy totalitarne na wzór chińskiej rewolucji kulturalnej. W latach 1975-1979 wymordowali ok. 2 mln mieszkańców kraju. Ich rządy zakończyła interwencja wojsk wietnamskich.

36.Rywalizacja w kosmosie

Wyścig ZSRS i USA w podboju kosmosu. Po „Sputniku” Eisenhower powołał NASA. ZSRS: 1957 r. pierwszy satelita, 1961 r. pierwszy lot człowieka w kosmos (Jurij Gagarin), 1965 r. pierwszy spacer w kosmosie. USA: 1969 r. lądowanie ludzi na Księżycu, 1981 r. wahadłowiec „Columbia”. W czasie odprężenia połączono na orbicie statki „Apollo” i „Sojuz”.

37.Leonid Breżniew

Przywódca ZSRS od 1964 r., po odsunięciu Chruszczowa. W latach 70. nastąpiło odprężenie: RFN uznała w 1970 r. polską granicę zachodnią, zawarto porozumienia rozbrojeniowe (m.in. zakaz broni chemicznej i biologicznej) i podjęto współpracę w badaniach kosmosu.

38.Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE)

Konferencja zwołana w 1973 r. w Helsinkach z udziałem USA, Kanady i 33 państw europejskich. W akcie końcowym z 1975 r. kraje komunistyczne w zamian za wsparcie ekonomiczne Zachodu zobowiązały się do pokojowego rozstrzygania sporów i przestrzegania praw człowieka.

39.Praska Wiosna

Próba demokratyzacji komunizmu w Czechosłowacji w 1968 r., nazywana budową „socjalizmu z ludzką twarzą”. Kierował nią I sekretarz partii komunistycznej Alexander Dubček. Odsunięto od władzy stalinistów, zniesiono cenzurę, a wolna prasa krytykowała komunizm.

40.Interwencja w Czechosłowacji

W nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 r. wojska ZSRS, Bułgarii, Polski i Węgier wkroczyły do Czechosłowacji pod pretekstem obrony socjalizmu. Władze apelowały, by nie stawiać oporu. Przywódców Praskiej Wiosny wywieziono do Moskwy, a nowe władze zrezygnowały z przemian.