Początek zimnej wojny i żelazna kurtyna - Wczoraj i dziś 8

1.Straty spowodowane II wojną światową

Straty demograficzne: zginęło ok. 50 mln ludzi, w tym wielu celowo wymordowanych cywilów. Straty materialne: zrujnowane miasta i wsie, przemysł i infrastruktura. Straty społeczne: inwalidzi, sieroty, bezdomni. Straty kulturowe: zniszczone i zagrabione dzieła sztuki i zabytki.

2.Układ dwubiegunowy

Polityczny skutek II wojny światowej: liderami światowej polityki zostały dwa państwa - Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki. Silną pozycję utraciły dawne mocarstwa kolonialne - Wielka Brytania i Francja.

3.Konferencja w Poczdamie

Ostatnia konferencja Wielkiej Trójki, w Poczdamie pod Berlinem, od 17 lipca do 2 sierpnia 1945 r. Uczestniczyli w niej Józef Stalin, prezydent USA Harry Truman oraz premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill, a w drugiej części jego następca Clement Attlee. Głównym celem było rozstrzygnięcie losów pokonanych Niemiec.

4.Decyzje konferencji w Poczdamie

Podział Niemiec i Austrii oraz ich stolic na cztery strefy okupacyjne; reparacje wojenne od Niemiec; zasada czterech D; zachodnie i północne granice Polski; rejon Królewca dla ZSRS; wysiedlenie Niemców z Czechosłowacji, Węgier i Polski; ukaranie niemieckich zbrodniarzy wojennych.

5.Reparacje wojenne

Odszkodowanie za szkody i zniszczenia wypłacane stronie zaatakowanej, gdy zwyciężyła lub zawarła korzystny rozejm. W Poczdamie zobowiązano do nich Niemcy.

6.Zasada czterech D

Postanowione w Poczdamie zasady wobec Niemiec: denazyfikacja, demilitaryzacja, dekartelizacja i demokratyzacja.

7.Denazyfikacja

Usunięcie z życia politycznego i społecznego działaczy związanych w przeszłości z systemem nazistowskim.

8.Demilitaryzacja

Całkowite lub częściowe pozbawienie kraju uzbrojenia i infrastruktury obronnej.

9.Dekartelizacja

Podział karteli, czyli związków przedsiębiorstw z jednej branży, na mniejsze jednostki.

10.Demokratyzacja

Zmiany ustrojowe, które mają wprowadzić system demokratyczny.

11.Procesy norymberskie

Procesy niemieckich zbrodniarzy wojennych w Norymberdze. W pierwszym Międzynarodowy Trybunał Wojskowy sądził 22 głównych oskarżonych. W wyroku z 1946 r. 12 z nich, m.in. Hermanna Göringa, Hansa Franka i Joachima von Ribbentropa, skazano na karę śmierci. W latach 1946-1949 odbyło się 12 kolejnych procesów.

12.Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ)

Organizacja międzynarodowa utworzona w 1945 r. w celu utrzymania pokoju na świecie, obrony praw człowieka i pomocy krajom rozwijającym się. Zastąpiła nieskuteczną Ligę Narodów. Kartę Narodów Zjednoczonych podpisano 26 czerwca 1945 r. w San Francisco. Siedzibą ONZ jest Nowy Jork.

13.Organy ONZ

Na czele ONZ miał stać sekretarz generalny. Głównym organem decyzyjnym była Rada Bezpieczeństwa z pięcioma stałymi członkami (USA, ZSRS, Francja, Wielka Brytania, Chiny), z których każdy miał prawo weta. W corocznych sesjach Zgromadzenia Ogólnego brali udział delegaci wszystkich państw członkowskich, a każde państwo miało jeden głos.

14.Powszechna deklaracja praw człowieka

Dokument uchwalony przez ONZ w 1948 r. Zapisano w nim m.in. prawo wszystkich ludzi do życia, pracy i wolności.

15.Sowiecka strefa wpływów

Kraje Europy Środkowo-Wschodniej podporządkowane ZSRS po II wojnie światowej: Bułgaria, Czechosłowacja, wschodnia część Niemiec, Polska, Rumunia i Węgry. Stacjonowała w nich Armia Czerwona i działały sowieckie służby bezpieczeństwa, co pozwoliło przejąć władzę lokalnym komunistom zależnym od Sowietów.

16.Zimna wojna

Okres napięcia i rywalizacji między blokiem zachodnim (USA) a wschodnim (ZSRS) po II wojnie światowej. Nie doszło między nimi do bezpośredniej walki zbrojnej, ale obie strony prowadziły zbrojenia i poszerzały strefy wpływów.

17.Przemówienie w Fulton

Przemówienie Winstona Churchilla wygłoszone 5 marca 1946 r. w Fulton w USA w obecności prezydenta Trumana. Churchill mówił w nim o żelaznej kurtynie. Uznaje się je za symboliczny początek zimnej wojny.

18.Żelazna kurtyna

Określenie Churchilla na granicę między Zachodem a blokiem komunistycznym w Europie, biegnącą od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem. Stolice za tą linią, m.in. Warszawa, Praga i Budapeszt, znalazły się pod kontrolą Moskwy.

19.Doktryna Trumana

Strategia polityki zagranicznej USA zakładająca pomoc narodom zagrożonym komunizmem. Prezydent Harry Truman przedstawił ją w Kongresie 12 marca 1947 r.

20.Plan Marshalla

Amerykański plan pomocy gospodarczej dla zniszczonej przez wojnę Europy, ogłoszony w czerwcu 1947 r. Nazwa pochodzi od sekretarza stanu USA George'a Marshalla. Pomoc oferowano też państwom komunistycznym, ale jej wydatkowanie mieli kontrolować Amerykanie. Pod naciskiem ZSRS kraje bloku wschodniego odmówiły udziału.

21.Blokada Berlina

Gdy USA i Wielka Brytania zaczęły popierać utworzenie państwa zachodnioniemieckiego, Stalin w nocy z 23 na 24 czerwca 1948 r. zablokował dostawy do zachodnich sektorów Berlina. Przez 11 miesięcy Amerykanie i Brytyjczycy dostarczali miastu żywność, ubrania i węgiel drogą lotniczą. Stalin zniósł blokadę 12 maja 1949 r.

22.Powstanie dwóch państw niemieckich

We wrześniu 1949 r. w zachodnich strefach okupacyjnych proklamowano Republikę Federalną Niemiec (RFN) ze stolicą w Bonn; kanclerzem został Konrad Adenauer. W odpowiedzi w październiku 1949 r. w strefie sowieckiej utworzono komunistyczną Niemiecką Republikę Demokratyczną (NRD) ze stolicą w Berlinie Wschodnim.

23.Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego (NATO)

Sojusz polityczno-wojskowy utworzony 4 kwietnia 1949 r. przez 12 państw: USA, Kanadę i 10 państw zachodniej Europy. Członkowie zobowiązali się pomagać sobie w razie agresji z zewnątrz. Przyczyny powstania: wzrost napięć międzynarodowych, obawa przed sowiecką inwazją i spory z ZSRS o los powojennych Niemiec.

24.Mur berliński

Mur, którym władze NRD w nocy z 12 na 13 sierpnia 1961 r. oddzieliły Berlin Zachodni od reszty miasta. Miał powstrzymać ucieczki mieszkańców wschodnich Niemiec na Zachód. Przez prawie 30 lat był symbolem zimnej wojny.

25.Upadek muru berlińskiego

We wrześniu 1989 r. w większości krajów bloku wschodniego, oprócz NRD, rozpoczęły się przemiany ustrojowe. Dopiero po manifestacjach w wielu miastach NRD komuniści ogłosili otwarcie granicy z Berlinem Zachodnim, a ludność spontanicznie zburzyła mur. Stało się to symbolem upadku komunizmu i doprowadziło do zjednoczenia Niemiec w 1990 r. za rządów kanclerza Helmuta Kohla.

26.Supermocarstwo

Państwo, które decyduje o kształcie świata. Po II wojnie światowej były nimi USA i ZSRS. Terytorium ZSRS powiększyło się o Litwę, Łotwę, Estonię, wschodnie kresy II Rzeczypospolitej, Ruś Zakarpacką i Besarabię, a jego strefa wpływów objęła Europę Środkowo-Wschodnią.

27.Sowietyzacja

Narzucanie sowieckiego ustroju na ziemiach wcielonych do ZSRS: wyniszczanie lokalnych elit, przesiedlanie ludności w głąb ZSRS, sprowadzanie rosyjskich osadników i narzucenie języka rosyjskiego jako urzędowego. W krajach bałtyckich i na Ukrainie walczyła z nią partyzantka antykomunistyczna.

28.Josip Broz-Tito

Przywódca komunistycznej partyzantki i władca Jugosławii. Chciał budować komunizm na własnych zasadach, niezależnie od ZSRS, co wywołało konflikt ze Stalinem. Zawarł tajne układy z USA, a Jugosławia współpracowała z Zachodem i prowadziła antysowiecką politykę.

29.Kraje demokracji ludowej

Podporządkowane ZSRS państwa jego strefy wpływów: Polska, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria i NRD. Cechy m.in.: władza partii komunistycznej, rządy i konstytucje na wzór sowiecki, centralne planowanie gospodarki, kolektywizacja rolnictwa, nacjonalizacja przemysłu i handlu, ateizacja, represje wobec przeciwników i izolacja od Zachodu.

30.Kolektywizacja rolnictwa

Łączenie gruntów chłopskich w gospodarstwa, które stawały się własnością grupową, spółdzielczą.

31.Ateizacja

Szerzenie ateizmu, czyli poglądu, że Bóg nie istnieje.

32.Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG)

Organizacja powołana w 1949 r., by silniej związać gospodarczo kraje komunistyczne z ZSRS. Oficjalnie miała wspierać rozwój gospodarek członków, a w rzeczywistości służyła głównie celom ekonomicznym Związku Sowieckiego.

33.Układ Warszawski

Sojusz wojskowy państw komunistycznych podpisany w Warszawie 14 maja 1955 r., po przystąpieniu RFN do NATO. Należały do niego Albania, Bułgaria, Czechosłowacja, NRD, Polska, Rumunia, Węgry i ZSRS. Armie członków podlegały dowództwu Układu, na którego czele zawsze stał marszałek sowiecki.

34.Nikita Chruszczow

Sowiecki polityk, I sekretarz KPZS. Po śmierci Stalina 5 marca 1953 r. wygrał walkę o władzę w ZSRS. W tajnym referacie potępił Stalina i przeprowadził destalinizację. W 1964 r. został usunięty ze stanowisk.

35.Tajny referat Chruszczowa

Przemówienie Chruszczowa na XX Zjeździe KPZS w Moskwie w nocy z 24 na 25 lutego 1956 r. Potępił w nim rządy Stalina: jego zbrodnie na komunistach, deportacje całych narodów i masowy terror. Referat szybko poznano na Zachodzie i szeroko rozpowszechniono.

36.Odwilż polityczna

Złagodzenie polityki władz w państwach komunistycznych po śmierci Stalina, zapoczątkowane tajnym referatem Chruszczowa z 1956 r.

37.Destalinizacja

Odejście od rządzenia za pomocą terroru: amnestia dla więźniów politycznych, uniewinnienie skazanych i złagodzenie cenzury. Symbolem końca kultu Stalina było usunięcie jego zwłok z mauzoleum Lenina i zmiana nazwy Stalingradu na Wołgograd.

38.Powstanie węgierskie 1956 r.

Zryw Węgrów od 23 października do 10 listopada 1956 r. Zaczął się od manifestacji w Budapeszcie pod pomnikiem Józefa Bema, popierającej przemiany w Polsce. 4 listopada 1956 r. wojska sowieckie rozpoczęły interwencję i po kilku dniach zdobyły Budapeszt. Zginęło ok. 2 tys. Węgrów, a ok. 200 tys. uciekło z kraju.

39.Imre Nagy

Węgierski komunista i zwolennik przemian, premier podczas powstania w 1956 r. Wprowadzał demokratyczne reformy, ograniczył represje, stworzył rząd koalicyjny, ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i prosił ONZ o status państwa neutralnego. Po stłumieniu powstania został powieszony.

40.Polityka odprężenia

Poprawa stosunków między ZSRS a USA po przejęciu władzy przez Chruszczowa. Chruszczow doprowadził do zakończenia konfliktu w Korei, porozumiał się z Jugosławią, uwolnił niemieckich jeńców i jako pierwszy przywódca sowiecki odwiedził USA (1959 r.). Za symboliczny koniec odprężenia uznaje się zestrzelenie amerykańskiego samolotu szpiegowskiego U2 1 maja 1960 r.