Przemiany społeczne, postęp techniczny i kultura - Wczoraj i dziś 7

1.Społeczeństwo industrialne

Inaczej społeczeństwo przemysłowe. Kształtowało się w XIX w. z dawnego społeczeństwa stanowego wraz z rozwojem rewolucji przemysłowej. Szlachta i ziemiaństwo traciły pozycję na rzecz burżuazji i inteligencji, rosło znaczenie robotników, a chłopi nadal nie odgrywali znaczącej roli w państwie.

2.Burżuazja

Najbogatsi mieszkańcy miast, m.in. właściciele przedsiębiorstw handlowych lub produkcyjnych. W XIX w. jej znaczenie w społeczeństwie rosło.

3.Inteligencja

Wykształceni mieszkańcy XIX-wiecznych miast, żyjący z pracy umysłowej, m.in. nauczyciele, lekarze, prawnicy.

4.Demokratyzacja

Proces przemian systemu politycznego, który daje obywatelom większy udział i wpływ na działalność państwa. W drugiej połowie XIX w. w wielu krajach Europy wprowadzono trójpodział władzy, zwiększono kompetencje parlamentów i ograniczono władzę monarchów. Coraz więcej ludzi zyskiwało prawa polityczne - poddani stawali się obywatelami.

5.Monarchia parlamentarna

Ustrój, w którym monarcha jest głową państwa i pełni głównie funkcje reprezentacyjne, a władzę sprawują rząd i parlament. Wzorcowym przykładem była w XIX w. Wielka Brytania, gdzie stopniowo poszerzano grupę osób z prawami wyborczymi.

6.Republika

Państwo, w którym władzę sprawuje osoba lub grupa osób wybrana przez obywateli na określony czas; przeciwieństwo monarchii. Francja w 1871 r. ostatecznie zrezygnowała z monarchii: prezydenta wybierał parlament na siedmioletnią kadencję, a parlament - wszyscy mężczyźni w wyborach powszechnych.

7.Ruch robotniczy

Ruch polityczno-społeczny, którego celem jest ochrona praw robotników. W drugiej połowie XIX w. podzielił się co do celów i metod: komuniści chcieli rewolucji, socjaldemokraci - reform w parlamencie, a anarchiści - likwidacji państwa.

8.Komunizm

Ideologia postulująca zbudowanie społeczeństwa bezklasowego, opartego na wspólnej własności i równym podziale dóbr. Zwolennicy komunizmu z Karolem Marksem na czele chcieli w zbrojnej rewolucji obalić kapitalizm i stworzyć ponadnarodowe państwo robotników.

9.Międzynarodówka

Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników, powołane przez marksistów w Londynie w 1864 r. Miała połączyć siły robotników z różnych państw w walce z kapitalizmem. Była zbyt mocno podzielona ideowo i wkrótce ją rozwiązano.

10.Socjaldemokracja

Ruch socjalistów, którzy odrzucali zbrojną walkę i chcieli przeprowadzać reformy legalnie, przez swoich przedstawicieli w parlamencie. Walczyli m.in. o rozszerzenie praw wyborczych, emerytury, zakaz zatrudniania dzieci i krótszy dzień pracy. Głównym myślicielem był Eduard Bernstein.

11.Partia polityczna

Organizacja społeczna o określonym programie politycznym, który zamierza zrealizować po zdobyciu władzy. W XIX w. w wielu państwach powstały partie reprezentujące robotników.

12.Anarchizm

Ruch, który sprzeciwiał się wszelkiej władzy publicznej i chciał zlikwidować państwo. Anarchiści uważali państwo za największe zagrożenie dla wolności oraz główne źródło ucisku i niesprawiedliwości. Głównym myślicielem był Michał Bakunin.

13.Święto Pracy

Międzynarodowe święto ustanowione w 1889 r. i obchodzone 1 maja od 1890 r. Upamiętnia manifestacje z 1 maja 1886 r. i kolejnych dni w Chicago, podczas których robotnicy domagali się skrócenia dnia pracy do 8 godzin. Doszło wtedy do zamieszek, a sąd skazał kilku demonstrantów na karę śmierci.

14.Chrześcijańska demokracja (chadecja)

Ruch społeczno-polityczny, który powstał pod koniec XIX w. i opierał się na społecznej nauce Kościoła katolickiego. Zapoczątkowała go encyklika Rerum novarum. Chadecja krytykowała socjalizm, komunizm i liberalizm, a głosiła poszanowanie godności człowieka i współdziałanie pracodawców z pracownikami.

15.Encyklika

Pismo papieża skierowane do wszystkich wiernych, poruszające temat ważny dla Kościoła lub istotne kwestie społeczne.

16.Rerum novarum

Encyklika papieża Leona XIII z 1891 r. (z łac. Z rzeczy nowych). Papież skrytykował w niej liberalizm, socjalizm i komunizm, podkreślał konieczność poszanowania godności człowieka i poprawy warunków pracy oraz wzywał przedstawicieli różnych klas do współpracy.

17.Nacjonalizm

Przekonanie, że dobro narodu jest najważniejsze i powinny mu zostać podporządkowane interesy jednostek, grup społecznych czy społeczności regionalnych. Nowoczesny nacjonalizm rozwinął się w XIX w. i z czasem stał się bardziej radykalny.

18.Szowinizm

Skrajny nacjonalizm, czyli bezkrytyczne umiłowanie własnego narodu połączone z przekonaniem o jego wyższości nad innymi narodami. Szowiniści dzielili narody na lepsze i gorsze - silniejszym przyznawali prawa, a słabsze miały być ich pozbawiane.

19.Syjonizm

Żydowski nacjonalizm, który zaczął się kształtować w odpowiedzi na rosnącą w Europie niechęć do Żydów. Jego głównym założeniem było utworzenie własnego państwa żydowskiego w Palestynie.

20.Emancypantki

Zwolenniczki równouprawnienia kobiet i ich uniezależnienia od mężczyzn. Domagały się dostępu do wyższego wykształcenia, zmian w prawie rodzinnym, równouprawnienia ekonomicznego i praw wyborczych dla kobiet. Najwcześniej kobiety wywalczyły możliwość studiowania.

21.Sufrażystki

Działaczki ruchu kobiecego walczące o prawa wyborcze dla kobiet. Dzięki nim, mimo oporu konserwatywnej części społeczeństwa, kobiety stopniowo zdobywały prawo głosu w kolejnych krajach.

22.Teoria ewolucji

Teoria ogłoszona w 1859 r. przez angielskiego uczonego Karola Darwina. Głosiła, że w ciągu tysiącleci zwierzęta i rośliny stopniowo się zmieniają, aby dostosować się do środowiska. Kilkanaście lat później Darwin ogłosił, że człowiek pochodzi od tych samych przodków co małpy człekokształtne.

23.Pasteryzacja

Metoda umożliwiająca długie przechowywanie żywności dzięki zastosowaniu wysokiej temperatury. Opracował ją w 1863 r. francuski uczony Ludwik Pasteur.

24.Szczepionka

Preparat zawierający drobnoustroje, który po podaniu człowiekowi lub zwierzęciu wywołuje powstanie odporności. Pod wpływem badań Ludwika Pasteura opracowano pierwsze szczepionki przeciw chorobom zakaźnym, np. wściekliźnie, i znacznie spadła śmiertelność.

25.Układ okresowy pierwiastków

Inaczej tablica Mendelejewa - zestawienie wszystkich znanych pierwiastków chemicznych występujących w środowisku. Opracował go w 1869 r. rosyjski uczony Dymitr Mendelejew.

26.Promienie X

Inaczej promienie rentgenowskie, odkryte w 1895 r. przez niemieckiego fizyka Wilhelma Roentgena. Umożliwiły prześwietlanie ciała człowieka i dokładniejsze badania lekarskie.

27.Maria Skłodowska-Curie

Polska fizyczka i chemiczka, współtwórczyni nauki o promieniotwórczości. Z mężem Piotrem Curie odkryła w 1898 r. polon i rad. Otrzymała dwie Nagrody Nobla: w 1903 r. z fizyki i w 1911 r. z chemii. Jako pierwsza kobieta została profesorem paryskiej Sorbony (1906 r.). Założyła Instytut Radowy w Paryżu (1914 r.) i w Warszawie (1932 r.).

28.Polon i rad

Pierwiastki promieniotwórcze odkryte w 1898 r. przez Marię Skłodowską-Curie i Piotra Curie. Stosuje się je w medycynie, m.in. w leczeniu raka.

29.Higiena

W połowie XIX w. zrozumiano, jak ważna jest dla zdrowia, i zaczęto popularyzować mycie i sprzątanie. W miastach budowano wodociągi i kanalizację, a bogaci mieszczanie urządzali w mieszkaniach łazienki.

30.Samochód

Pojazd z silnikiem spalinowym. Pierwsze takie pojazdy skonstruowali w latach 80. XIX w., niezależnie od siebie, niemieccy inżynierowie Karl Benz i Gottlieb Daimler. Później Rudolf Diesel wynalazł wysokoprężny silnik spalinowy, nazwany silnikiem Diesla.

31.Komunikacja publiczna

Transport tworzony w szybko rosnących miastach, aby ułatwić pracownikom dojazd do zakładów pracy. Tramwaje konne zastępowano elektrycznymi, w latach 60. XIX w. w Londynie otwarto pierwszą na świecie linię metra, a pod koniec XIX w. pojawiły się autobusy.

32.Sterowiec

Statek powietrzny. W 1900 r. Ferdynand Zeppelin odbył pierwszy udany lot swoim sterowcem. Podróże powietrzne balonami zaczęły się w XVIII w., ale na masową skalę zaczęto je organizować dopiero sto lat później.

33.Samolot

W 1903 r. wzbił się w powietrze pierwszy samolot napędzany silnikiem spalinowym - Flyer I braci Orville'a i Wilbura Wrightów. Pierwszy lot trwał kilkanaście sekund, a maszyna przeleciała około 40 metrów.

34.Kanał Sueski

Kanał otwarty w 1869 r., który połączył Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym. Znacznie skrócił trasę morską z Indii do Europy.

35.Kanał Panamski

Kanał otwarty w 1914 r., który połączył Ocean Atlantycki z Oceanem Spokojnym. Droga morska ze wschodniego na zachodnie wybrzeże USA skróciła się o ponad 14 tys. km.

36.Kultura masowa

Inaczej kultura popularna - typ kultury nowoczesnej, w której powszechnie korzysta się ze środków masowego przekazu, np. radia czy kina. Jej treści były przystępne, tak aby trafiały też do ludzi mniej wykształconych. Powstała, gdy wzrosły dochody niższych warstw społecznych.

37.Bracia Lumière

Auguste i Louis Lumière, którzy w 1895 r. w Paryżu zorganizowali pierwszy publiczny pokaz filmowy. Wyświetlili trwający niecałą minutę film Wyjście robotników z fabryki. Pierwsze filmy były krótkie i nieme.

38.Nowożytne igrzyska olimpijskie

Igrzyska wznowione z inicjatywy Francuza Pierre'a de Coubertina. Pierwsze odbyły się w 1896 r. w Atenach, bo nawiązywały do zawodów w starożytnej Grecji. W drugich igrzyskach, cztery lata później w Paryżu, po raz pierwszy wystartowały kobiety.

39.Impresjonizm

Kierunek w sztuce, którego głównym celem było utrwalenie ulotnych wrażeń artysty. Impresjoniści malowali czystymi barwami, z nieostrymi konturami, często w plenerze. Należeli do nich m.in. Claude Monet, Auguste Renoir i Édouard Manet. Nazwa pochodzi od obrazu Moneta Impresja - wschód słońca.