USA, zjednoczenie Włoch i Niemiec, kolonializm - Wczoraj i dziś 7

1.Alaska

Terytorium odkupione przez Stany Zjednoczone od Rosji w 1867 r. Był to ostatni nabytek USA na kontynencie amerykańskim - wcześniej, w pierwszej połowie XIX w., drogą kupna lub podbojów rozszerzyły one swój obszar na centralną i zachodnią część kontynentu.

2.Wielokulturowe społeczeństwo amerykańskie

Społeczeństwo USA ukształtowane przez imigrantów, głównie z Europy. Przybysze mieli różne tradycje, religie i obyczaje, ale z czasem się integrowali. Przyciągała ich darmowa ziemia na zachodzie kraju i praca w szybko rozwijającym się przemyśle.

3.Rezerwaty

Obszary, do których wysiedlano Indian z ich ziem. Amerykańskie osadnictwo w XIX w. doprowadziło do niemal całkowitej zagłady Indian - większość zmarła z chorób, została wymordowana lub wysiedlona. Część ludności indiańskiej mieszka w rezerwatach do dziś.

4.Przemysłowa Północ

Strefa gospodarcza USA w połowie XIX w. Miała rozwinięty przemysł (wydobywczy, włókienniczy i metalurgiczny), gęstą sieć kolejową, dużo surowców naturalnych i była gęsto zaludniona. Jej mieszkańcy domagali się likwidacji niewolnictwa.

5.Rolnicze Południe

Strefa gospodarcza USA w połowie XIX w., słabo zaludniona. Podstawą gospodarki były wielkie plantacje bawełny, tytoniu, kukurydzy i trzciny cukrowej, na których pracowali czarnoskórzy niewolnicy. Plantatorzy chcieli utrzymać niewolnictwo.

6.Abolicjonizm

Ruch dążący do całkowitego zniesienia niewolnictwa. W XIX w. zyskiwał w Stanach Zjednoczonych coraz więcej zwolenników, a spór Północy z Południem narastał.

7.Abraham Lincoln

Prezydent USA wybrany w 1860 r. i ponownie cztery lata później. Był zwolennikiem abolicjonizmu, jedności państwa i większych uprawnień władzy centralnej. W 1865 r., tuż po kapitulacji Południa, zginął od kuli zamachowca.

8.Secesja

Odłączenie się od państwa. Stany południowe nie zaakceptowały wyboru Lincolna na prezydenta: w grudniu 1860 r. z USA wystąpiła Karolina Południowa, a wkrótce dziesięć kolejnych stanów.

9.Konfederacja

Skrótowa nazwa Skonfederowanych Stanów Ameryki, utworzonych w lutym 1861 r. przez stany południowe, które odłączyły się od USA. Miały własną konstytucję i prezydenta. Stany Północy nazywano od tej pory Unią.

10.Wojna secesyjna

Wojna domowa w USA w latach 1861-1865 między Unią a Konfederacją. Zaczęła się w kwietniu 1861 r. atakiem konfederatów na Fort Sumter. Przełomowy był 1863 r., a w 1865 r. siły Konfederacji skapitulowały.

11.Robert Lee

Generał, który dowodził wojskami Konfederacji. W pierwszym okresie wojny secesyjnej konfederaci pod jego dowództwem odnosili zwycięstwa dzięki lepiej wyszkolonej armii.

12.Dekret o zniesieniu niewolnictwa

Dekret prezydenta Abrahama Lincolna z 1 stycznia 1863 r. Ogłaszał wolność niewolników w stanach południowych. Odtąd do armii Północy wstępowali wyzwoleni niewolnicy.

13.Bitwa pod Gettysburgiem

Decydująca bitwa wojny secesyjnej, stoczona w lipcu 1863 r. i zakończona klęską konfederatów. Siły Południa musiały odtąd skupić się na obronie. Niedługo później na czele wojsk Północy stanął generał Ulysses Grant, pod którego komendą armia Unii opanowała znaczną część Południa.

14.Taktyka spalonej ziemi

Sposób prowadzenia wojny polegający na niszczeniu wszystkiego, co może się przydać przeciwnikowi. Pod koniec wojny secesyjnej stosowały ją wojska Unii: w marszu przez Południe niszczyły miasta i posiadłości plantatorów.

15.Skutki wojny secesyjnej

Zniesiono niewolnictwo - wolność odzyskało około 4 milionów ludzi, którzy zyskali prawa polityczne, w tym prawo do głosowania. Zwycięstwo Unii zapobiegło rozpadowi państwa i wzmocniło władzę centralną, a wpływy plantatorów z Południa osłabły. Zaczął się szybki wzrost gospodarczy USA.

16.Dyskryminacja

Celowe ograniczanie praw jednostek lub całych narodów z powodów rasowych, religijnych. Zniesienie niewolnictwa w USA nie rozwiązało problemu dyskryminacji czarnoskórej ludności.

17.Królestwo Sardynii (Piemont)

Największe państwo w północno-zachodniej części Półwyspu Apenińskiego, rządzone przez króla Wiktora Emanuela II. Tu najsilniejsza była idea zjednoczenia Włoch. Za poparcie w walce z Austrią oddało Francji Sabaudię i Niceę.

18.Wiktor Emanuel II

Król Królestwa Sardynii (Piemontu), które zainicjowało zjednoczenie Włoch. W 1861 r. został królem zjednoczonego Królestwa Włoch.

19.Bitwy pod Magentą i Solferino

Bitwy wojny z 1859 r., którą Austria wypowiedziała Piemontowi. Po stronie Piemontu stanęła Francja, a Austriacy przegrali. W efekcie Piemont otrzymał Lombardię.

20.Wyprawa „tysiąca czerwonych koszul”

Wyprawa Giuseppe Garibaldiego i ponad tysiąca ochotników w 1860 r. Wsparli oni powstanie w Królestwie Obojga Sycylii: wylądowali na Sycylii i opanowali Neapol. Potem mieszkańcy zagłosowali w plebiscycie za przyłączeniem do Piemontu.

21.Zjednoczenie Włoch

Proces prowadzony przez Piemont: w 1859 r. po wojnie z Austrią przyłączył Lombardię, w 1860 r. środkową Italię i południe po wyprawie Garibaldiego. W 1861 r. powstało Królestwo Włoch. W 1866 r. Włosi zajęli Wenecję, w 1870 r. Państwo Kościelne, a w 1871 r. Rzym stał się stolicą.

22.Niemiecki Związek Celny

Związek 18 państw niemieckich utworzony w 1834 r. pod przewodnictwem Prus. Zlikwidowano między nimi bariery celne, co zacieśniło więź gospodarczą krajów niemieckich. Austria do niego nie weszła.

23.Otto von Bismarck

Pruski polityk z rodziny junkrów, od 1862 r. kanclerz (premier) Prus, a od 1871 r. do 1890 r. kanclerz II Rzeszy Niemieckiej. Dążył do zjednoczenia Niemiec pod kierunkiem Prus. Nazywano go „Żelaznym Kanclerzem”. Prowadził germanizację Polaków w Wielkopolsce.

24.„Krwią i żelazem”

Słowa Bismarcka o tym, jak zjednoczyć Niemcy: nie przez porozumienia polityków, lecz przez działania zbrojne. Z jego inicjatywy celowo wywołano kilka wojen.

25.Wojny Prus o zjednoczenie Niemiec

Wojna z Danią w 1864 r. (Prusy i Austria odebrały Danii Szlezwik i Holsztyn), wojna z Austrią w 1866 r. (bitwa pod Sadową) oraz wojna z Francją w latach 1870-1871 (bitwa pod Sedanem). Po wojnie z Francją Prusy uzyskały Alzację i Lotaryngię.

26.Związek Północnoniemiecki

Związek państw niemieckich z królem pruskim na czele, utworzony w 1867 r. po zwycięstwie Prus nad Austrią. Oznaczał częściowe zjednoczenie Niemiec. Wcześniej Austria zgodziła się na likwidację Związku Niemieckiego.

27.Monarchia austro-węgierska

Państwo nazywane powszechnie Austro-Węgrami. Po klęsce w wojnie z Prusami Austria przyznała niezależność Węgrom - w 1867 r. powstało Królestwo Węgierskie, którego królem został cesarz austriacki. Wspólne były armia, polityka zagraniczna i skarb, a odrębne - parlamenty i rządy.

28.II Rzesza Niemiecka

Cesarstwo Niemieckie ogłoszone w 1871 r. we francuskim Wersalu, gdy do Związku Północnoniemieckiego przystąpiły państwa z południa Niemiec. Cesarzem został król pruski Wilhelm I z dynastii Hohenzollernów, a kanclerzem Otto von Bismarck.

29.Kolonializm

Polityka państw europejskich polegająca na podporządkowywaniu sobie słabo rozwiniętych terytoriów na innych kontynentach i ich eksploatacji gospodarczej, która wzbogacała metropolię. W XIX w. państwa zajmowały posiadłości głównie w Afryce i Azji.

30.Metropolia

Tu: dla mieszkańców kolonii państwo, do którego należy dana kolonia.

31.Przyczyny ekspansji kolonialnej

Chęć zdobycia nowych ziem, surowców naturalnych i rynków zbytu, dążenie do zwiększenia zysków, próby opanowania ważnych szlaków komunikacyjnych i handlowych, potrzeba taniej siły roboczej oraz przeświadczenie o wyższości cywilizacyjnej Europejczyków.

32.Podział Afryki

W latach 80. XIX w. Afrykę podzieliły między siebie Wielka Brytania, Francja, Belgia, Włochy i Niemcy, a większość obszaru zajęły Wielka Brytania i Francja. Niepodległe pozostały tylko Liberia, Maroko i Abisynia (dzisiejsza Etiopia).

33.Kompania handlowa

Organizacja handlowa skupiająca kupców, zajmująca się głównie handlem międzynarodowym. Najsilniejsze kompanie miały własną flotę i wojsko. Kompanie finansowały wyprawy w głąb Afryki, a czasem same podbijały tereny.

34.Kompania Wschodnioindyjska

Kompania, która od XVII w. w imieniu Brytyjczyków opanowywała Indie. Rozwiązano ją w 1858 r., a jej posiadłości przejął rząd Wielkiej Brytanii. Indie, najcenniejszą kolonię, nazywano „perłą Korony brytyjskiej”.

35.Otwarcie Japonii

Do XIX w. Japonia izolowała się od świata. W 1854 r. Stany Zjednoczone wysłały tam flotę wojenną i wymusiły otwarcie kraju na handel. Japonia szybko zmodernizowała gospodarkę i armię, oparła się kolonizacji i sama rozpoczęła podboje.

36.Skutki kolonializmu

Pozytywne: budowa portów, kopalń i linii kolejowych, europejskie szkoły i administracja, dostęp do ochrony zdrowia, wyjazdy na naukę do Europy. Negatywne: rabunkowa eksploatacja zasobów, eksterminacja, czyli masowa zagłada ludności stawiającej opór, zniszczenie środowiska, zanik kultur i wierzeń.

37.Brytyjskie imperium kolonialne

Największe imperium kolonialne XIX w., z posiadłościami od Ameryki Północnej przez Afrykę i Azję po Australię. Na początku XX w. zajmowało jedną czwartą powierzchni Ziemi. Należały do niego m.in. Indie, Kanada, Australia, Egipt z Kanałem Sueskim i Kraj Przylądkowy.

38.Powstanie sipajów

Bunt w Indiach przeciwko Brytyjczykom, który wywołali sipaje - miejscowi żołnierze służący w armii brytyjskiej.

39.Wojny opiumowe w Chinach

Wojny, które wybuchły, gdy władze chińskie, chcąc chronić mieszkańców przed narkomanią, zarekwirowały ładunek opium dostarczanego przez Brytyjczyków. Pierwsza wojna opiumowa wybuchła w 1839 r. Po przegranej Chin mocarstwa podzieliły kraj na strefy wpływów, choć oficjalnie Chiny nigdy nie były kolonią.

40.Powstanie bokserów

Zryw Chińczyków przeciw mocarstwom kolonialnym, wywołany przez tajne stowarzyszenie, którego symbolem była zaciśnięta pięść. Wojska państw kolonialnych stłumiły powstanie.