Dwie okupacje i władze na uchodźstwie - Wczoraj i dziś 8

1.Traktat o granicach i przyjaźni

Niemiecko-sowiecki traktat podpisany 28 września 1939 r. Poprawiał ustalenia paktu Ribbentrop-Mołotow: granicę między okupantami przesunięto z Wisły na Bug. Ziemie zajęte przez Niemców podzielono na ziemie wcielone do Rzeszy i Generalne Gubernatorstwo, a ziemie zajęte przez Sowietów wcielono do ZSRS.

2.Ziemie wcielone do III Rzeszy

Część ziem polskich włączona bezpośrednio do Niemiec: Pomorze Gdańskie z Wolnym Miastem Gdańsk, Suwalszczyzna, ziemia łódzka oraz część Wielkopolski, Mazowsza i Górnego Śląska. W 1941 r. dołączono do nich okręg białostocki.

3.Generalne Gubernatorstwo

Okupowana przez Niemców część ziem polskich, której nie wcielono do Rzeszy, m.in. z Warszawą. Stolicą był Kraków, a władzę sprawował z Wawelu gubernator Hans Frank, nazywany „katem Polski”. W 1941 r. dołączono do niego Dystrykt Galicja ze Lwowem.

4.Wcielenie ziem wschodnich do ZSRS

W październiku 1939 r. Sowieci przeprowadzili na zajętych ziemiach polskich sfałszowane wybory do zgromadzeń narodowych. Wybrane w ten sposób władze poprosiły o wcielenie tych terenów do ZSRS, co od razu zrobiono.

5.Niemiecka lista narodowościowa

Wprowadzony w 1941 r. na ziemiach wcielonych do Rzeszy podział ludności na cztery kategorie według pochodzenia i postawy wobec Niemiec. Służył germanizacji. Wpisanych na nią (volkslistę) nazywano pogardliwie volksdeutschami i uznawano za zdrajców. Gdy zaczęto wpisywać na nią pod przymusem, władze polskie zmieniły zdanie.

6.Germanizacja

Niemcy chcieli całkowicie zniemczyć ziemie wcielone do Rzeszy. Mordowali i więzili Polaków, wysiedlali ich do Generalnego Gubernatorstwa lub na roboty do Niemiec i odbierali im prawa obywatelskie. Zlikwidowali polskie szkoły, a językiem urzędowym został niemiecki.

7.Rolnicze zaplecze III Rzeszy

Taką rolę Niemcy wyznaczyli Generalnemu Gubernatorstwu: miało dostarczać Rzeszy żywności, a mieszkający tam Polacy mieli stać się niewolnikami. Pozwalano używać języka polskiego. Zostawiono szkoły podstawowe i średnie zawodowe, które uczyły tylko czytania, pisania, podstaw matematyki i zawodu.

8.Policja „granatowa”

Polska policja utworzona przez Niemców w Generalnym Gubernatorstwie i podległa okupantowi. Nazwa pochodzi od koloru mundurów.

9.„Gadzinówka”

Potoczna nazwa prasy polskojęzycznej wydawanej w Generalnym Gubernatorstwie i podległej okupantowi.

10.Operacja „Tannenberg”

Niemiecka akcja z pierwszych dni okupacji, której celem było wyeliminowanie polskich elit. Zamordowano kilkadziesiąt tysięcy Polaków, głównie działaczy, powstańców wielkopolskich i śląskich, nauczycieli i duchownych. Miejscami kaźni były m.in. obóz Stutthof, Piaśnica i Fort VII w Poznaniu.

11.Akcja Specjalna „Kraków”

Akcja Niemców z listopada 1939 r.: aresztowano profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i innych krakowskich uczelni i wysłano ich do obozu koncentracyjnego. Część z nich tam zmarła.

12.Akcja „AB”

Niemiecka akcja z wiosny 1940 r. w Generalnym Gubernatorstwie, która miała wyniszczyć polskie elity. Wymordowano kilka tysięcy przedstawicieli inteligencji, a wielu wysłano do obozów. W Palmirach zginęło ok. 2 tys. osób, m.in. marszałek sejmu Maciej Rataj i mistrz olimpijski Janusz Kusociński.

13.Łapanka

Uliczna obława urządzana przez Niemców. Zatrzymanym sprawdzano dokumenty, a podejrzanych kierowano do aresztów. Schwytani trafiali do obozów koncentracyjnych albo na przymusowe roboty do Niemiec.

14.Pawiak i aleja Szucha

Symbole niemieckiej okupacji w Warszawie: więzienie Pawiak oraz areszt w siedzibie gestapo w alei Szucha. Torturowano tam Polaków, by wymusić przyznanie się do działalności w podziemiu. Część więźniów zamordowano, a resztę wysłano do obozów koncentracyjnych.

15.Niemiecki terror wobec Polaków

Wynikał z rasistowskiej polityki III Rzeszy, planów podporządkowania Polaków Niemcom i zwycięstwa nad Polską we wrześniu 1939 r. Doprowadził do eksterminacji części ludności polskiej i wysiedleń, ale też do wzrostu aktywności polskiego ruchu oporu.

16.Sowietyzacja

Główny cel ZSRS na zajętych ziemiach polskich: narzucenie ludności ideologii komunistycznej. Okupacja sowiecka oznaczała m.in. paszportyzację, obsadzanie stanowisk ludźmi przysłanymi z ZSRS, represje wobec elit, zamienianie świątyń na magazyny oraz nacjonalizację i kolektywizację.

17.Paszportyzacja

Przymusowe nadawanie obywatelstwa sowieckiego mieszkańcom zajętych ziem polskich. Dla mężczyzn oznaczało obowiązek służby wojskowej.

18.Nacjonalizacja

Przejęcie przez państwo prywatnego majątku lub kapitału. Sowieci odbierali właścicielom majątki ziemskie, fabryki, banki i kamienice.

19.Kolektywizacja

Przejmowanie własności prywatnej i przekazywanie jej do wspólnego zarządzania zbiorowości, np. w formie spółdzielni.

20.Łagier

Ciężki obóz pracy przymusowej w ZSRS. Więźniowie pracowali w kopalniach lub przy wyrębie lasu, w mrozie, a brakowało im żywności i ciepłej odzieży. Ucieczka była praktycznie niemożliwa.

21.Deportacje w głąb ZSRS

Masowe wywózki Polaków, którzy mogli zagrozić nowej władzy, od lutego 1940 r. do 1941 r. Wywożono całe rodziny urzędników, nauczycieli, policjantów i wojskowych. Nad ranem przychodziło NKWD, dawało godzinę na spakowanie, a potem pociągi wiozły ludzi głównie do Kazachstanu i na Syberię. W drodze wiele osób zmarło.

22.Zbrodnia katyńska

Zamordowanie przez NKWD w kwietniu i maju 1940 r. ok. 22 tys. polskich oficerów i przedstawicieli inteligencji, przetrzymywanych w obozach w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku. Rozkaz wydał Stalin za radą szefa NKWD Ławrientija Berii. Egzekucji dokonano w Katyniu koło Smoleńska, w Charkowie i w Miednoje.

23.Rząd RP na uchodźstwie

Powstał we wrześniu 1939 r., gdy Rumunia pod naciskiem III Rzeszy internowała polskie władze. Prezydent Mościcki wyznaczył następcę - Władysława Raczkiewicza, który 30 września powołał na premiera gen. Władysława Sikorskiego. Siedzibą rządu było Angers we Francji, a po zajęciu Francji przez Niemców - Londyn.

24.Władysław Sikorski

Generał, od 30 września 1939 r. premier rządu na uchodźstwie i Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych. Stworzył Armię Polską we Francji, a 30 lipca 1941 r. podpisał układ z ZSRS. Zginął w 1943 r. w katastrofie lotniczej na Gibraltarze.

25.Armia Polska we Francji

Wojsko utworzone przez Sikorskiego z Polonii i Polaków, którzy wydostali się z kraju. W kilka miesięcy liczyło 85 tys. żołnierzy. W maju i czerwcu 1940 r. broniło Francji, ale walczyło w rozproszeniu i w większości zostało rozbite. Część żołnierzy przedostała się do Wielkiej Brytanii.

26.Dywizjon 303

303. Dywizjon Myśliwski Warszawski im. Tadeusza Kościuszki - polska jednostka lotnicza w Wielkiej Brytanii. Wsławił się w bitwie o Anglię w 1940 r., zestrzeliwując najwięcej niemieckich samolotów spośród wszystkich dywizjonów. Jednym z dowódców był porucznik Witold Urbanowicz.

27.Polska Marynarka Wojenna

Przed wybuchem wojny do Wielkiej Brytanii odpłynęły niszczyciele ORP „Błyskawica”, „Burza” i „Grom”, a później z Bałtyku wymknęły się okręty podwodne ORP „Orzeł” i „Wilk”. ORP „Błyskawica” walczył o Narwik w 1940 r., a dziś jest statkiem muzeum w Gdyni. Polskie okręty pływały na Atlantyku i Morzu Śródziemnym.

28.1. Dywizja Pancerna

Polska jednostka pancerna dowodzona przez generała Stanisława Maczka. W 1944 r. odegrała ważną rolę w bitwie pod Falaise we Francji, walczyła też w Belgii i Holandii, gdzie wyzwoliła m.in. Bredę.

29.1. Samodzielna Brygada Spadochronowa

Polska jednostka spadochronowa dowodzona przez generała Stanisława Sosabowskiego. W 1944 r. walczyła pod Arnhem w Holandii, gdzie uratowała alianckie oddziały przed rozgromieniem, choć sama poniosła dotkliwe straty.

30.Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich

Polska jednostka dowodzona przez generała Stanisława Kopańskiego. Walczyła w Afryce Północnej i w 1941 r. razem z innymi wojskami alianckimi obroniła przed Niemcami port i twierdzę Tobruk.

31.2. Korpus Polskich Sił Zbrojnych

Polskie wojsko dowodzone przez generała Władysława Andersa, nazywane też armią Andersa. W maju 1944 r. zdobyło zaciekle broniony przez Niemców klasztor na wzgórzu Monte Cassino, co otworzyło aliantom drogę do Rzymu.

32.Układ Sikorski-Majski

Polsko-sowiecki układ podpisany 30 lipca 1941 r. przez premiera Sikorskiego i ambasadora ZSRS Iwana Majskiego, po ataku Niemiec na ZSRS. Przywracał stosunki dyplomatyczne, zapowiadał wzajemną pomoc w walce z Niemcami i utworzenie w ZSRS polskiej armii. ZSRS anulował postanowienia paktu Ribbentrop-Mołotow dotyczące Polski i ogłosił „amnestię” dla uwięzionych Polaków.

33.Czego zabrakło w układzie Sikorski-Majski?

W układzie pominięto sprawę powrotu Polski po wojnie do granic z traktatu ryskiego z 1921 r. Nie było w nim też przeprosin za agresję z 17 września 1939 r. ani za represje. Sikorski kierował się realizmem politycznym: ZSRS był sojusznikiem Wielkiej Brytanii, a premier liczył na uwolnienie więzionych Polaków.

34.Armia Andersa w ZSRS

Polskie wojsko tworzone w ZSRS na mocy układu Sikorski-Majski z polskich jeńców i więźniów, dowodzone przez generała Władysława Andersa. Sowieci niechętnie uwalniali Polaków i słabo zaopatrywali armię. Na propozycję Churchilla Stalin zgodził się na ewakuację: do sierpnia 1942 r. cała armia opuściła ZSRS i trafiła na Bliski Wschód.

35.Jak Stalin wykorzystał sprawę katyńską w 1943 r.?

W kwietniu 1943 r. Niemcy ogłosili, że odkryli w Katyniu masowe groby polskich oficerów. Sowieci zaprzeczyli i obwinili Niemców. Gdy rząd polski poprosił o zbadanie sprawy Międzynarodowy Czerwony Krzyż, Stalin oskarżył Polaków o współpracę z III Rzeszą i zerwał stosunki dyplomatyczne z Polską.

36.Katastrofa gibraltarska

Katastrofa samolotu tuż po starcie z brytyjskiej bazy na Gibraltarze w lipcu 1943 r., w której zginął generał Władysław Sikorski. Oficjalnie uznano ją za wypadek, ale do dziś budzi kontrowersje. Premierem został Stanisław Mikołajczyk ze Stronnictwa Ludowego, a Naczelnym Wodzem - generał Kazimierz Sosnkowski.

37.Polska Partia Robotnicza (PPR)

Partia komunistyczna założona na początku 1942 r. w Polsce przez komunistów przerzuconych z ZSRS. Stalin polecił im przygotować się do przejęcia władzy w Polsce.

38.Związek Patriotów Polskich (ZPP)

Organizacja polskich komunistów działająca w ZSRS od marca 1943 r. Stali na jej czele Wanda Wasilewska i pułkownik Zygmunt Berling. Jej propaganda unikała haseł komunistycznych i głosiła walkę o niepodległość Polski w sojuszu z ZSRS.

39.1. Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki

Polska jednostka utworzona w ZSRS, dowodzona przez generała Zygmunta Berlinga (armia Berlinga). Walczyła u boku Armii Czerwonej, m.in. w 1943 r. pod Lenino. W latach 1944-1945 wypierała Niemców z Polski i walczyła o Berlin.

40.Kapral Wojtek

Niedźwiedź, którego polscy żołnierze armii Andersa przygarnęli na Bliskim Wschodzie. Generał Anders mianował go kapralem. Służył w 22 kompanii transportowej i pomagał nosić skrzynie z amunicją. Po wojnie trafił do zoo w Edynburgu w Szkocji.