Wojna z ZSRS i okupacja niemiecka w Europie - Wczoraj i dziś 8

1.Przestrzeń życiowa (Lebensraum)

Według Hitlera, który pisał o tym już w książce Mein Kampf, Niemcy potrzebowali ziem na wschodzie. Opanowanie wschodniej Europy miało dać im przestrzeń życiową, objętą niemiecką kolonizacją, i pozwolić zbudować Wielkie Niemcy.

2.Plan „Barbarossa”

Kryptonim planu ataku III Rzeszy na Związek Sowiecki. Hitler podjął decyzję pod koniec 1940 r., choć nie pokonał Wielkiej Brytanii i narażał się na wojnę na dwóch frontach. Sukces miała przynieść taktyka wojny błyskawicznej.

3.22 czerwca 1941 r.

O świcie Niemcy zaatakowali ZSRS, całkowicie zaskakując Armię Czerwoną. Lotnictwo niemieckie zniszczyło większość sowieckich samolotów na lotniskach i zdobyło panowanie w powietrzu. W pierwszych miesiącach Niemcy zajęli kraje bałtyckie, Białoruś i Ukrainę i dotarli w pobliże Moskwy.

4.Napaść III Rzeszy na ZSRS

Przyczyny: niemiecki plan podboju Europy Wschodniej, nieprzygotowanie ZSRS do obrony i obawa przed atakiem Stalina. Skutki: Niemcy prowadziły wojnę na dwóch frontach, a ZSRS, Wielka Brytania i USA zawarły sojusz.

5.Wielka Wojna Ojczyźniana

Nazwa, którą władze sowieckie nadały wojnie z Niemcami, żeby wzbudzić u Rosjan uczucia patriotyczne. Stalin dopiero 3 lipca 1941 r. w przemówieniu radiowym wezwał mieszkańców ZSRS do walki.

6.Losy jeńców sowieckich

Zaskoczeni czerwonoarmiści masowo się poddawali - w początkowym okresie wojny do niewoli trafiło ok. 3 mln żołnierzy. Niemcy odmawiali im traktowania zgodnego z konwencjami międzynarodowymi: głodzili ich, zmuszali do pracy ponad siły, poddawali eksperymentom medycznym i mordowali.

7.Pomoc mocarstw dla ZSRS

Po ataku Niemiec Winston Churchill, mimo antykomunistycznych poglądów, od razu obiecał Stalinowi wsparcie. Uczyniły to także Stany Zjednoczone, które do końca wojny przysłały ZSRS ogromną pomoc, m.in. czołgi, samoloty i ciężarówki.

8.Przyczyny klęski Niemców pod Moskwą (1941 r.)

Sowieci przenieśli fabryki za Ural i wznowili produkcję broni, a Niemcy rozproszyli siły na ogromnym froncie. Brutalność Niemców wzmagała opór czerwonoarmistów. Jesienne deszcze zamieniły drogi w błoto, a armia niemiecka nie była przygotowana do surowej zimy.

9.Bitwa o Moskwę

W listopadzie 1941 r. Niemcy podeszli na 30 km pod Moskwę, ale ich atak odparto. Sowieci sprowadzili z Dalekiego Wschodu wojska przyzwyczajone do zimy. Kontratak z 5-6 grudnia 1941 r. pod dowództwem generała Gieorgija Żukowa odrzucił Niemców. Była to pierwsza lądowa porażka armii niemieckiej.

10.Blokada Leningradu

Trwała od września 1941 r. do stycznia 1944 r. Mimo ataków, bombardowań i ostrzału Niemcy nie zdobyli 3,5-milionowego miasta. Przez 900 dni walk z głodu zmarło blisko 1 mln mieszkańców.

11.Bitwa o Stalingrad

Trwała od sierpnia 1942 r. do lutego 1943 r. Hitler chciał zająć miasto głównie z powodów prestiżowych, bo nosiło imię sowieckiego przywódcy. W listopadzie 1942 r. Sowieci okrążyli wojska niemieckie, które poniosły klęskę 2 lutego 1943 r. Była to jedna z najcięższych i najkrwawszych bitew II wojny światowej.

12.Bitwa na Łuku Kurskim

Największa bitwa pancerna II wojny światowej, stoczona latem 1943 r. Dzięki wywiadowi Sowieci znali termin i cel niemieckiego ataku, zatrzymali go i ruszyli do kontruderzenia. Od tej klęski armia niemiecka na froncie wschodnim cofała się już do końca wojny.

13.Front wschodni w latach 1941-1943

22 czerwca 1941 r. Niemcy zaatakowali ZSRS. W grudniu 1941 r. Sowieci odrzucili ich spod Moskwy. 2 lutego 1943 r. Niemcy ponieśli klęskę pod Stalingradem, a latem 1943 r. - na Łuku Kurskim. Potem Armia Czerwona przeszła do ofensywy na całym froncie.

14.Wielka Tysiącletnia Rzesza

Cel podbojów hitlerowskich Niemiec. Miało ją zamieszkiwać 120 mln Niemców - tzw. Aryjczyków, uważanych przez nazistów za germańską rasę panów. Europa Środkowo-Wschodnia miała stać się ich przestrzenią życiową.

15.Podludzie

Tak naziści nazywali ludność słowiańską, żydowską i romską. Przeznaczali ją do niewolniczej pracy i wyniszczenia.

16.Okupacja niemiecka w Europie Środkowo-Wschodniej

Rządy oparte na terrorze. Ludność masowo aresztowano i przesiedlano, zmuszano do niewolniczej pracy w obozach koncentracyjnych, fabrykach i gospodarstwach rolnych. Za każdą próbę oporu groziła śmierć według zasady odpowiedzialności zbiorowej.

17.Okupacja niemiecka w Europie Zachodniej

Mieszkańców uznano za spadkobierców Germanów, a niemieccy żołnierze zwykle zachowywali się wobec nich poprawnie. Życie toczyło się podobnie jak przed wojną. Działały tam organizacje podzielające poglądy nazistów i marionetkowe rządy kolaborujące z okupantem.

18.Ruch oporu

Zorganizowane grupy prowadzące walkę z najeźdźcami. Zbierały informacje wywiadowcze, prowadziły propagandę, tworzyły oddziały partyzanckie, atakowały linie kolejowe i garnizony, karały kolaborantów, a nawet wzniecały powstania. Działał m.in. w Polsce, Jugosławii, Grecji, Francji i na okupowanych terenach ZSRS.

19.Josip Broz-Tito

Przywódca silnej komunistycznej partyzantki w Jugosławii. Konkurowały z nią oddziały czetników, wierne królowi przebywającemu na emigracji. W 1944 r. partyzanci Tity przy niewielkiej pomocy Sowietów wyzwolili Jugosławię.

20.Getto

Specjalna zamknięta strefa (dzielnica), do której Niemcy przesiedlali Żydów. Ludzie byli tam głodzeni i mordowani. Getta powstawały na ziemiach polskich i w innych okupowanych krajach.

21.Gwiazda Dawida

Symbol narodu żydowskiego. Niemcy pod karą śmierci nakazali Żydom nosić ją na ubraniach, np. na opaskach.

22.Ponary i Babi Jar

Miejsca największych masakr Żydów: Ponary koło Wilna i Babi Jar koło Kijowa. Po ataku na ZSRS za Wehrmachtem szły specjalne oddziały SS, które w ciągu pół roku wymordowały niemal milion Żydów, zachęcając do udziału w zbrodniach miejscową ludność.

23.Konferencja w Wannsee

Narada nazistów pod Berlinem w styczniu 1942 r. Postanowiono na niej zrealizować plan „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”, czyli wymordować cały naród żydowski.

24.Holokaust

Zagłada europejskich Żydów dokonana przez Niemców w czasie II wojny światowej (z gr. „ofiara całopalna”); Żydzi nazywają ją Szoa (z hebr. „zagłada”). Procesem kierował oficer SS Adolf Eichmann. Zginęło ok. 6 mln europejskich Żydów, w tym ok. miliona dzieci.

25.Obozy koncentracyjne i obozy zagłady

W obozach koncentracyjnych więźniów zmuszano do niewolniczej pracy, a obozy zagłady służyły do masowego zabijania Żydów. Obozy zagłady Niemcy założyli w okupowanej Polsce, gdzie żyło najwięcej Żydów, m.in. Treblinkę, Sobibór, Bełżec i Chełmno nad Nerem.

26.Obóz koncentracyjny

Obóz, w którym Niemcy więzili ludzi i wykorzystywali ich niewolniczą pracę, zwykle przy zakładach przemysłowych lub kopalniach. Trafiali tam Żydzi, inteligencja, duchowni, podejrzani o konspirację, ofiary łapanek i jeńcy. Takie obozy powstawały już od dojścia Hitlera do władzy.

27.Auschwitz-Birkenau

Największy niemiecki obóz zagłady. Założony w 1940 r. jako obóz koncentracyjny Auschwitz, początkowo służył eksterminacji Polaków, a po rozbudowie stał się głównym miejscem zagłady Żydów z całej Europy. Osoby niezdolne do pracy od razu zabijano w komorach gazowych. W obozach zagłady mordowano też Romów, Rosjan i Białorusinów.

28.Postawy wobec Holokaustu

Z nazistami współpracowały m.in. państwo Vichy, Norwegia, Słowacja, Rumunia i Chorwacja. Żydów ratowali m.in. Duńczycy (ucieczka do Szwecji), Holendrzy (strajk w ich obronie), Polacy (mimo kary śmierci) i szwedzki dyplomata Raoul Wallenberg. Zdarzały się też przypadki udziału miejscowej ludności w mordach.

29.Rada Pomocy Żydom „Żegota”

Organizacja polskiej konspiracji ratująca Żydów. Ukrywano ich m.in. w kościołach i klasztorach i wystawiano im fałszywe świadectwa chrztu. Dzięki „Żegocie”, Irenie Sendlerowej i polskim duchownym uratowano ok. 100 tys. Żydów, choć w Polsce za pomoc groziła kara śmierci.

30.Raoul Wallenberg

Szwedzki dyplomata, który na Węgrzech ocalił tysiące Żydów, wystawiając im fałszywe paszporty.

31.Szmalcownicy

Tak w okupowanej Polsce nazywano osoby, które pomagały Niemcom w poszukiwaniu ukrywających się Żydów.