Wielka Emigracja, Wiosna Ludów i kultura polska - Wczoraj i dziś 7

1.Wielka Emigracja

Fala wyjazdów Polaków z przyczyn politycznych po upadku powstania listopadowego. Kraj opuściło około 10 tys. osób: przedstawiciele władz powstańczych, oficerowie, artyści, pisarze i naukowcy, głównie szlachta. Głównym ośrodkiem emigracji był Paryż.

2.Emisariusz

Tajny wysłannik polityczny, który zbiera informacje o sytuacji na danym obszarze. Stronnictwa emigracyjne wysyłały emisariuszy na ziemie polskie, żeby utrzymać kontakt z krajem i rozwijać tam konspirację.

3.Komitet Narodowy Polski

Stronnictwo Wielkiej Emigracji założone w 1831 r. w Paryżu, kierowane przez Joachima Lelewela. Dążyło do odzyskania niepodległości we współpracy różnych grup społecznych i wysyłało emisariuszy na ziemie polskie.

4.Hôtel Lambert

Konserwatywne stronnictwo Wielkiej Emigracji, założone w 1831 r. w Paryżu przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego. Chciało monarchii konstytucyjnej w Polsce i szukało poparcia państw przez dyplomację. Krytykowało powstania zbrojne, a uwłaszczenie chłopów popierało tylko za pełną odpłatnością za ziemię.

5.Towarzystwo Demokratyczne Polskie

Stronnictwo Wielkiej Emigracji założone w 1832 r. w Paryżu, kierowane przez Wiktora Heltmana. Chciało powstania w trzech zaborach z udziałem wszystkich grup społecznych, republiki, likwidacji przywilejów stanowych i uwłaszczenia chłopów.

6.Gromady Ludu Polskiego

Najbardziej radykalne stronnictwo Wielkiej Emigracji, założone w 1835 r. w Wielkiej Brytanii, kierowane przez Stanisława Worcella. Chciało powstania ludowego i republiki, zrównania w prawach wszystkich stanów, przydzielenia ziemi chłopom w użytkowanie i zniesienia własności prywatnej.

7.Statut organiczny

Najwyższy akt prawny Królestwa Polskiego, wprowadzony przez cara Mikołaja I w 1832 r. zamiast unieważnionej konstytucji.

8.Represje w Królestwie Polskim po 1831 r.

Represje, czyli prześladowania i kary. Car zlikwidował sejm, ograniczył kompetencje rządu i rozwiązał polskie wojsko. W 1833 r. ogłosił stan wojenny, a województwa zastąpił guberniami. Zamknięto uniwersytety w Warszawie i Wilnie, rozwiązano Towarzystwo Przyjaciół Nauk i zlikwidowano Kościół greckokatolicki.

9.Iwan Paskiewicz

Namiestnik Królestwa Polskiego po upadku powstania listopadowego, słynący z okrucieństwa. Przez niego car sprawował władzę w Królestwie.

10.Kontrybucja

Obowiązkowe świadczenia, które zwycięzca nakłada na ludność kraju okupowanego. Po powstaniu listopadowym Królestwo Polskie obciążono wysoką kontrybucją i kosztami budowy warszawskiej Cytadeli.

11.Cytadela warszawska

Twierdza zbudowana po powstaniu listopadowym, która miała zapewnić Rosjanom kontrolę nad Warszawą. W jej więzieniu osadzano uczestników powstań narodowych i działaczy niepodległościowych. Jej częścią jest Brama Straceń.

12.Rusyfikacja

Narzucanie Polakom kultury rosyjskiej, rosyjskich obyczajów i języka rosyjskiego, żeby niszczyć ich świadomość narodową. W Królestwie Polskim zaczęła się po upadku powstania listopadowego: w szkołach nadal uczono po polsku, ale ograniczono nauczanie języka polskiego.

13.Katorga

Kara niewolniczej pracy w kopalniach albo przy wyrębie tajgi. Po powstaniu listopadowym skazywano na nią powstańców albo zsyłano ich w odległe zakątki Rosji, m.in. na Syberię. Szlachcicom odbierano majątki i wcielano ich jako szeregowych do armii carskiej.

14.Represje w zaborze pruskim

Za wspieranie powstańców władze pruskie karały więzieniem i konfiskatą majątków. Ograniczyły autonomię Wielkiego Księstwa Poznańskiego: urząd namiestnika zastąpił naczelny prezes, a administrację, sądy i szkoły przekształcano na wzór pruski. Zaczęto też osiedlać Niemców w Wielkopolsce - rozpoczęła się germanizacja.

15.Tajne organizacje po powstaniu listopadowym

W drugiej połowie lat 30. i na początku lat 40. XIX w. emisariusze pomogli odnowić konspirację. W 1835 r. w Krakowie powstało Stowarzyszenie Ludu Polskiego, w Wielkopolsce działała Centralizacja Poznańska Karola Libelta, a w Warszawie Związek Narodu Polskiego Henryka Kamieńskiego i Edwarda Dembowskiego.

16.Szymon Konarski

Emisariusz, który na ziemiach zabranych głosił idee tajnego Stowarzyszenia Ludu Polskiego.

17.Piotr Ściegienny

Ksiądz, który wśród najniższych warstw społecznych prowadził agitację w duchu socjalistycznym. Wzywał chłopów do walki o sprawiedliwość społeczną, lepsze warunki życia i niepodległość Polski.

18.Powstanie krakowskie

Emigranci planowali w 1846 r. powstanie w trzech zaborach, ale w zaborze pruskim i rosyjskim rozbito spiskowców. Powstanie wybuchło tylko w Krakowie, w lutym 1846 r. Utworzono Rząd Narodowy. Bez udziału chłopów powstanie upadło na początku marca, a Kraków wcielono do Cesarstwa Austriackiego.

19.Manifest do narodu polskiego

Dokument wydany w 1846 r. przez Rząd Narodowy powstania krakowskiego. Ogłaszał równość wszystkich obywateli wobec prawa, nadanie chłopom na własność ziemi, którą użytkowali, zniesienie pańszczyzny i pomoc społeczną dla najuboższych mieszkańców miast.

20.Rabacja galicyjska

Rozruchy chłopskie w Galicji w lutym 1846 r. Austriacy przekonali chłopów, że powstańcy chcą zwiększyć pańszczyznę. Chłopi napadali na dwory szlacheckie, mordowali, palili i rabowali. Najsilniejsze były w okolicach Tarnowa. Zginęło ponad 1200 osób, a szlachta została zastraszona.

21.Jakub Szela

Chłop, który w 1846 r. przewodził rozruchom w okolicach Tarnowa podczas rabacji galicyjskiej.

22.Edward Dembowski

Zwolennik socjalizmu utopijnego, jeden z przywódców Związku Narodu Polskiego, a potem dowódca powstańców krakowskich. Chcąc pozyskać chłopów, poprowadził z Krakowa procesję do Galicji. Wojsko austriackie ją rozpędziło, a Dembowski zginął od kul.

23.Wiosna Ludów

Rewolucyjne wystąpienia z lat 1848-1849 w wielu krajach Europy. Na ziemiach polskich wybuchło wtedy powstanie w Wielkopolsce, a w Galicji Polacy tworzyli Komitety Narodowe i Gwardię Narodową.

24.Ludwik Mierosławski

Polski generał, uczestnik powstania listopadowego i emigrant. W 1846 r. aresztowali go Prusacy, a dokumenty znalezione przy nim pozwoliły zatrzymać spiskowców. Skazany na śmierć, ocalał dzięki Wiośnie Ludów w Berlinie. W 1848 r. stanął na czele powstania w Wielkopolsce, a potem dowodził armią sycylijską.

25.Powstanie wielkopolskie 1848 r.

W marcu 1848 r. Komitet Narodowy w Poznaniu zażądał od Prus przywrócenia pełnej autonomii. Prusacy zgodzili się na cztery polskie obozy wojskowe, ale szybko wycofali się z ustaleń. W kwietniu 1848 r. wybuchło powstanie pod wodzą Ludwika Mierosławskiego. Mimo zwycięstwa pod Miłosławiem upadło po około dwóch tygodniach.

26.Wiosna Ludów w Galicji

Wiosną 1848 r. w Krakowie i Lwowie powstały polskie Komitety Narodowe i oddziały Gwardii Narodowej. Polacy domagali się od cesarza polonizacji szkół i urzędów oraz zniesienia pańszczyzny. Austriacy uwłaszczyli chłopów, a potem rozbroili Gwardię - po krótkich walkach w Krakowie i Lwowie Polacy skapitulowali.

27.Dekret o uwłaszczeniu chłopów w Galicji

W 1848 r. austriacki gubernator w imieniu cesarza wydał dekret, który znosił pańszczyznę i nadawał chłopom na własność ziemię, którą użytkowali. Dzięki temu chłopi nie przyłączyli się do wystąpień przeciw władzom.

28.Polacy w Wiośnie Ludów w Europie

Pod hasłem „Za wolność waszą i naszą” Polacy walczyli w wielu krajach. We Włoszech generał Wojciech Chrzanowski był naczelnym wodzem wojsk sardyńskich, Ludwik Mierosławski dowodził armią sycylijską, a Adam Mickiewicz utworzył legion w Rzymie. Generał Józef Bem był naczelnym wodzem w powstaniu węgierskim przeciw Austrii.

29.Mecenat kultury pod zaborami

Po utracie niepodległości mecenasami kultury zostały rody arystokratyczne. Ośrodkami kultury były ich rezydencje, np. Potockich w Łańcucie i Czartoryskich w Puławach. W Kórniku Działyńscy zgromadzili kolekcję dzieł sztuki i zbiory biblioteczne. Kultura pomagała Polakom zachować tożsamość narodową.

30.Oświata w Królestwie Polskim

Minister Stanisław Kostka Potocki utworzył sieć szkół elementarnych, a z inicjatywy Stanisława Staszica powstały szkoły zawodowe. W 1816 r. otwarto Uniwersytet Warszawski. Założono też Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które skupiało wybitnych uczonych.

31.Szkolnictwo poza Królestwem

Na ziemiach zabranych książę Adam Jerzy Czartoryski zreformował uniwersytet w Wilnie. Szkolnictwo w zaborze pruskim i austriackim przeżywało kryzys. W Wielkim Księstwie Poznańskim w 1825 r. wprowadzono obowiązek szkolny dla dzieci od szóstego roku życia.

32.Zakład Narodowy imienia Ossolińskich

Instytut nauki i kultury otwarty w 1817 r. we Lwowie, ufundowany przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego. W jego skład wchodziły biblioteka i wydawnictwo.

33.Romantyzm

Prąd ideowy, literacki i artystyczny, który ukształtował się na przełomie XVIII i XIX w. w Wielkiej Brytanii i Niemczech. Romantycy odrzucali hasła oświecenia i racjonalizm, czyli uznawanie rozumu za główne źródło poznania. Wierzyli w siłę uczuć i wyobraźni, czerpali z tradycji ludowych i średniowiecza, cenili wolność.

34.Epoka romantyzmu w Polsce

Epoka trwająca od wydania Ballad i romansów Adama Mickiewicza w 1822 r. do upadku powstania styczniowego w 1864 r. Ośrodkami były Wilno i Warszawa, a po represjach po powstaniu listopadowym - Paryż. Polscy romantycy głosili, że naród musi odzyskać niepodległość, i odrzucali kompromisy.

35.Wieszcz

Duchowy przywódca narodu. Za polskich wieszczów uważano poetów Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego. Słowacki napisał m.in. dramat Lilla Weneda - mityczną opowieść o początkach Polski.

36.Adam Mickiewicz

Poeta, wieszcz, jeden z najwybitniejszych twórców polskiego romantyzmu. W 1822 r. wydał Ballady i romanse. Po powstaniu listopadowym żył na emigracji, gdzie powstał poemat Pan Tadeusz, pełen tęsknoty za krajem lat dziecinnych. W czasie Wiosny Ludów utworzył legion w Rzymie.

37.Fryderyk Chopin

Kompozytor i pianista, przedstawiciel romantyzmu w muzyce. Po powstaniu listopadowym żył na emigracji w Paryżu.

38.Romantyzm w polskiej sztuce i muzyce

Na ziemiach polskich tworzyli m.in. malarz Piotr Michałowski, autor obrazu Bitwa pod Somosierrą, i kompozytor Stanisław Moniuszko, uznawany za twórcę polskiej opery narodowej. Malarz Artur Grottger podejmował idee walki o niepodległość i zasłynął rysunkami ze scenami z powstania styczniowego.

39.Joachim Lelewel

Historyk, wykładowca Uniwersytetu Wileńskiego i Warszawskiego, członek Rządu Narodowego w powstaniu listopadowym. Na emigracji kierował Komitetem Narodowym Polskim. Napisał kilkaset prac, w tym pierwsze naukowe opracowanie dziejów Polski.