Królestwo Polskie i powstanie listopadowe - Wczoraj i dziś 7

1.Podział ziem polskich w 1815 r.

Na kongresie wiedeńskim zlikwidowano Księstwo Warszawskie. Z większości jego ziem utworzono Królestwo Polskie podporządkowane Rosji. Prusy otrzymały ziemię chełmińską i Wielkie Księstwo Poznańskie, a z Krakowa i okolicy powstała Rzeczpospolita Krakowska. Prusacy zajęli też Gdańsk.

2.Królestwo Polskie

Państwo utworzone w 1815 r. na kongresie wiedeńskim z większości ziem Księstwa Warszawskiego, podporządkowane Rosji. Od kongresu nazywano je też Królestwem Kongresowym lub Kongresówką.

3.Ziemie zabrane

Tereny dawnej Rzeczypospolitej zajęte przez Rosję w wyniku rozbiorów, np. Litwa. Po kongresie wiedeńskim nie weszły do Królestwa Polskiego, tylko pozostały częścią Cesarstwa Rosyjskiego.

4.Wielkie Księstwo Poznańskie

Prowincja utworzona w 1815 r. z Wielkopolski i Kujaw, które wcześniej należały do Księstwa Warszawskiego. Wchodziła w skład państwa pruskiego.

5.Rzeczpospolita Krakowska

Inaczej Wolne Miasto Kraków. Obszar obejmujący Kraków z najbliższą okolicą, utworzony decyzją kongresu wiedeńskiego.

6.Galicja

Całość ziem polskich pod zaborem austriackim. Na kongresie wiedeńskim Austria straciła ziemie zajęte w trzecim rozbiorze - weszły one do Królestwa Polskiego. Otrzymała jedynie obwód tarnopolski i okolice Wieliczki.

7.Unia personalna

Związek dwóch lub więcej państw, które łączy osoba wspólnego monarchy, ale mają odrębne rządy. Taką unią Królestwo Polskie połączono z Rosją: car Aleksander I został jednocześnie królem polskim.

8.Władze Królestwa Polskiego

Król, czyli car, składał projekty ustaw, decydował o polityce zagranicznej, pełnił władzę wykonawczą i dowodził armią. Funkcję rządu pełniła Rada Administracyjna z namiestnikiem na czele. Władza ustawodawcza należała do sejmu.

9.Namiestnik

Osoba sprawująca władzę w kraju w zastępstwie lub w imieniu panującego. W Królestwie Polskim zastępował króla podczas jego nieobecności i stał na czele Rady Administracyjnej.

10.Wielki książę Konstanty

Brat cara, który w rzeczywistości sprawował rządy w Królestwie Polskim. Słynął w wojsku z surowej dyscypliny i grubiaństwa. Polacy go nienawidzili.

11.Konstytucja Królestwa Polskiego

Akt nadany przez cara Aleksandra I w 1815 r., który określał ustrój Królestwa. Gwarantowała wszystkim obywatelom równość wobec prawa, wolność osobistą, religii i druku oraz nietykalność osobistą. Pozwalała używać języka polskiego w urzędach i szkołach.

12.Sejm Królestwa Polskiego

Organ władzy ustawodawczej w Królestwie Polskim. Tworzyli go król, senat i izba poselska. Sejm uchwalał prawo oraz decydował o podatkach i budżecie państwa.

13.Autonomia

Prawo jakiejś zbiorowości do samodzielnego rozstrzygania swoich spraw. Ograniczoną autonomię miało Wielkie Księstwo Poznańskie: język polski był, obok niemieckiego, urzędowy w administracji, sądach i szkołach, a od 1824 r. działał sejm prowincjonalny obradujący po polsku.

14.Protektorat

Kontrola sprawowana przez silniejsze państwo nad słabszym obszarem. Rzeczpospolita Krakowska była pod protektoratem trzech państw zaborczych: Rosji, Prus i Austrii.

15.Ustrój Rzeczypospolitej Krakowskiej

Władze Krakowa same decydowały w sprawach wewnętrznych, ale nie mogły prowadzić własnej polityki zagranicznej. Miasto było neutralne, więc nie stacjonowały w nim wojska zaborców. Konstytucja zapewniała równość wobec prawa, niezależność sądów i wolność osobistą chłopów.

16.Ośrodki przemysłowe Królestwa

W Królestwie Polskim działały trzy główne ośrodki przemysłowe: łódzki (przemysł włókienniczy), w Zagłębiu Dąbrowskim (górnictwo) i w Zagłębiu Staropolskim (górnictwo i hutnictwo). Podstawą gospodarki Królestwa pozostawało jednak rolnictwo.

17.Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki

Minister skarbu Królestwa Polskiego. Uporządkował finanse i podatki oraz wspierał rolnictwo, przemysł i handel. Z jego inicjatywy założono Bank Polski, zniesiono cła z Rosją, co otworzyło rosyjski rynek dla polskich towarów, i zbudowano Kanał Augustowski, łączący dorzecze Wisły i Niemna.

18.Gospodarka zaboru pruskiego

Dominowało rolnictwo, a przemysł rozwijał się na Górnym Śląsku. Najwcześniej przyjęły się tu zasady kapitalizmu i szybko rozwijał się przemysł przetwórczy. Dzięki reformom rolnictwo wielkopolskie należało do najbardziej rozwiniętych.

19.Uwłaszczenie chłopów

Nadanie chłopom na własność ziemi, którą uprawiali. W zaborze pruskim na początku XIX w. zlikwidowano poddaństwo i pozwolono chłopom wykupywać ziemię. W zaborze austriackim uwłaszczenie zaczęło się dopiero w 1848 r., po zniesieniu pańszczyzny.

20.Gospodarka zaboru austriackiego

Galicja była w najgorszej sytuacji gospodarczej spośród ziem polskich. Podstawą było rolnictwo, a na wsi trwały stosunki feudalne: chłopi odrabiali pańszczyznę i nie mogli opuszczać ziemi. Przemysłu prawie nie było - tylko drobne zakłady i kopalnie soli w Bochni i Wieliczce.

21.Cenzura

Kontrola publikacji, np. gazet i książek, przed ich wydaniem. Car Aleksander I wprowadził ją w Królestwie Polskim, choć naruszało to wolność słowa zapisaną w konstytucji. Rozbudował też tajną policję.

22.Kaliszanie

Grupa posłów z województwa kaliskiego, którzy chcieli stworzyć w sejmie legalną opozycję wobec cara. Car przestał zwoływać sejm, a ich przywódców bezprawnie zamknął w areszcie domowym.

23.Opozycja legalna i nielegalna

Gdy car łamał konstytucję, w Królestwie Polskim powstała opozycja legalna (kaliszanie w sejmie) i nielegalna (tajne organizacje). Car prześladował działaczy opozycji, a to sprzyjało rozwojowi spisków i planom powstania przeciw Rosji.

24.Konspiracja

Tajna, nielegalna działalność skierowana przeciwko władzy. W Królestwie Polskim organizacje konspiracyjne zaczęły powstawać, bo car nie pozwalał działać legalnej opozycji.

25.Towarzystwo Patriotyczne

Tajna organizacja działająca w latach 1821-1826, założona przez majora wojska polskiego Waleriana Łukasińskiego. Jej celem była odbudowa państwa polskiego w granicach sprzed rozbiorów. Po rozbiciu organizacji Łukasińskiego uwięziono do końca życia.

26.Towarzystwo Filomatów

Tajna organizacja działająca w latach 1817-1823, założona przez studentów wileńskich, m.in. Tomasza Zana i Adama Mickiewicza. Jej celem było samokształcenie, ale głosiła też hasła patriotyczne. Działaczy zesłano w głąb Rosji.

27.Sprzysiężenie Podchorążych

Tajna organizacja założona w 1828 r. w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie. Na jej czele stanął podporucznik Piotr Wysocki. Celem była walka o niepodległość i przygotowanie powstania zbrojnego przeciw Rosji.

28.Piotr Wysocki

Podporucznik, wykładowca Szkoły Podchorążych Piechoty, przywódca spisku, który wywołał powstanie listopadowe. Po wojnie przed sądem wziął na siebie winę za wybuch powstania i został skazany na 20 lat ciężkich robót. Uważano go za wzór bohatera narodowego.

29.Przyczyny wybuchu powstania listopadowego

Car łamał konstytucję, wprowadził cenzurę i prześladował opozycję, a po wstąpieniu na tron Mikołaja I w 1825 r. ucisk się nasilił. W 1830 r. dotarła wiadomość o zwycięstwie rewolucji lipcowej w Paryżu i o planie wysłania armii Królestwa przeciw powstaniu w Belgii. Groziło też wykrycie spisku Wysockiego.

30.Noc listopadowa

Wybuch powstania w nocy z 29 na 30 listopada 1830 r. Spiskowcy ruszyli na Belweder, by pojmać wielkiego księcia Konstantego, ale książę zbiegł. Nie poparli ich wyżsi oficerowie, bogate mieszczaństwo ani arystokracja. Powstanie uratowali mieszkańcy Warszawy, którzy dołączyli do walk. Po zdobyciu Arsenału wyzwolono stolicę.

31.Józef Chłopicki

Generał, który 5 grudnia 1830 r. ogłosił się dyktatorem powstania, czyli przejął władzę wojskową i polityczną. Rozbudowywał armię, ale jednocześnie negocjował z carem Mikołajem I. Po detronizacji cara zrzekł się dyktatury.

32.Detronizacja Mikołaja I

Car zażądał natychmiastowego zakończenia powstania, więc 25 stycznia 1831 r. sejm Królestwa Polskiego zdetronizował Mikołaja I i zerwał unię z Rosją. Władzę przejął Rząd Narodowy. Decyzja oznaczała wojnę z Rosją. Chłopi nie poparli walki - uznali ją za „wojnę panów”.

33.Wojna polsko-rosyjska 1831 r.

Zaczęła się w lutym 1831 r., gdy do Królestwa Polskiego wkroczyła armia rosyjska. Polacy nie mieli sojuszników. Po bitwie o Olszynkę Grochowską i klęsce pod Ostrołęką Rosjanie zdobyli Warszawę we wrześniu 1831 r. Ostatnia załoga powstańcza, w Zamościu, skapitulowała 21 października 1831 r.

34.Bitwa o Olszynkę Grochowską

Jedna z najkrwawszych bitew powstania, stoczona 25 lutego 1831 r. Bitwa była nierozstrzygnięta: Polacy się wycofali, ale Rosjanie zrezygnowali ze szturmu na Warszawę i odeszli na wschód. Natarcie Rosjan powstrzymali m.in. żołnierze 4. Pułku Piechoty Liniowej, tzw. czwartacy.

35.Ignacy Prądzyński

Generał, autor planu kontrataku wiosną 1831 r. Plan zaskoczył Rosjan i przyniósł Polakom zwycięstwa w kilku bitwach, m.in. pod Wawrem i Iganiami, ale nie udało się ostatecznie rozbić sił rosyjskich.

36.Bitwa pod Ostrołęką

Bitwa stoczona 26 maja 1831 r., przegrana przez Polaków. Była przełomowym momentem wojny, bo umożliwiła Rosjanom zdobycie Warszawy we wrześniu 1831 r.

37.Szturm na Warszawę w 1831 r.

6 września 1831 r. Rosjanie przeprawili się przez Wisłę i zaatakowali stolicę od zachodu, z najsłabiej umocnionej strony. Bohaterski opór na Woli stawili obrońcy pod wodzą generała Józefa Sowińskiego, który zginął na reducie. 8 września Warszawa skapitulowała.

38.Walki powstańcze poza Królestwem

Powstanie objęło też ziemie zabrane: Litwę, Podlasie, Wołyń i Podole. Na Litwie wsławiła się dowódczyni Emilia Plater. Walczących wspierali ochotnicy z innych zaborów, ale Francja i Wielka Brytania uznały powstanie za wewnętrzną sprawę Rosji i nie pomogły.

39.Barwy narodowe

Biało-czerwoną kokardę jako znak polskich oddziałów wprowadził sejm 7 lutego 1831 r., podczas powstania listopadowego. Biel i czerwień nawiązywały do herbów Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego sprzed rozbiorów.

40.Skutki upadku powstania

Powstanie i przegrana wojna z Rosją w latach 1830-1831 przyniosły represje wobec uczestników, likwidację konstytucji, sejmu i armii Królestwa Polskiego oraz emigrację tysięcy Polaków, czyli Wielką Emigrację.