Nowe idee polityczne i Wiosna Ludów w Europie - Wczoraj i dziś 7

1.Ideologia

Zbiór idei i poglądów na życie społeczne i gospodarcze w państwie. Nowe ideologie zaczęły powstawać, gdy rewolucja francuska i wojny napoleońskie zmieniły sposób myślenia mieszkańców Europy.

2.Liberalizm

Ideologia, której zwolennicy uznawali wolność i swobodny rozwój każdego człowieka za najważniejsze wartości. Ukształtowała się na przełomie XVIII i XIX w. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa liber - „wolny".

3.Poglądy liberałów

Państwo i społeczeństwo nie mogą ograniczać jednostki. Wszyscy obywatele powinni być równi wobec prawa, więc trzeba znieść przywileje stanowe. Każdy ma prawo do wolności słowa i wyznania. Liberałowie krytykowali rządy absolutne i popierali ustrój konstytucyjny z silną pozycją parlamentu.

4.Liberalizm ekonomiczny

Kierunek głoszący, że państwo powinno pozostawić swobodę działania wszystkim podmiotom gospodarczym. Zapewniać ją miały wolna konkurencja i prawo do własności, a udział państwa w sterowaniu gospodarką miał być ograniczony. Popierało go zwłaszcza bogacące się mieszczaństwo.

5.Wolna konkurencja

Nieograniczana przez państwo, swobodna rywalizacja między przedsiębiorstwami.

6.Konserwatyzm

Ruch, który wykształcił się na przełomie XVIII i XIX w. pod wpływem rewolucji francuskiej i postulatów liberałów. Jego przedstawiciele głosili, że społeczeństwo powinno rozwijać się w sposób ewolucyjny, a nie w wyniku gwałtownych przewrotów.

7.Poglądy konserwatystów

Popierali monarchię i dziedziczność tronu, bronili religii, Kościoła i tradycyjnych wartości, takich jak naród i rodzina. Chcieli utrzymać dotychczasowy porządek i wzmocnić władzę centralną, a także rozwijać organy bezpieczeństwa, np. policję polityczną. Uważali, że każdy ma w społeczeństwie miejsce wyznaczone przez pochodzenie.

8.Edmund Burke

Twórca konserwatyzmu i przeciwnik rewolucji. Uważał, że rewolucje niszczą ciągłość historyczną narodu, budowaną przez wiele pokoleń.

9.Proletariat

Klasa społeczna ubogich robotników, która powstała wraz z szybkim rozwojem przemysłu w pierwszej połowie XIX w. Była znacznie liczniejsza od zamożnych właścicieli fabryk, których nazywano fabrykantami.

10.Położenie robotników w pierwszej połowie XIX w.

Nie było przepisów określających prawa robotników, więc musieli godzić się na niekorzystne, czasem nieludzkie warunki fabrykantów. Dzień pracy trwał nawet 16 godzin, a w fabrykach zatrudniano też dzieci poniżej 12. roku życia.

11.Ruch robotniczy

Ruch polityczno-społeczny, którego celem jest ochrona praw robotników. Powstał, gdy robotnicy zaczęli tworzyć organizacje, by walczyć o swoje prawa. Zrzeszenia szybko się powiększały i stały się dużą siłą polityczną.

12.Strajk

Zaprzestanie pracy przez robotników, aby wymusić ustępstwa na właścicielach fabryk. Strajki wybuchały od początku XIX w., najpierw w Wielkiej Brytanii. Robotnicy żądali głównie wyższych zarobków oraz lepszych warunków i bezpieczeństwa pracy.

13.Związek zawodowy

Organizacja zrzeszająca pracowników, która dba o przestrzeganie ich praw przez pracodawców. Pierwsze związki zawodowe powstały w Wielkiej Brytanii. Często chroniły też fabrykantów przed zbyt radykalnymi działaniami robotników.

14.Socjalizm

Ideologia, która narodziła się w połowie XIX w. Socjaliści krytykowali kapitalizm za powiększanie nierówności i chcieli sprawiedliwości społecznej: zmian w prawie, lepszych warunków życia i pracy robotników oraz dostępu do oświaty. Reformy chcieli wprowadzić pokojowymi metodami.

15.Robert Owen

Działacz socjalistyczny i propagator ruchu spółdzielczego. Jako współwłaściciel przędzalni stworzył miasto-przedsiębiorstwo, w którym robotnicy pracowali krócej, mieli mieszkania i opiekę socjalną. Zakazał tam pracy dzieci poniżej 10. roku życia.

16.Komunizm

Radykalna ideologia opracowana w połowie XIX w. przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Komuniści uważali kapitalizm za niesprawiedliwy i chcieli, by robotnicy obalili go siłą, w rewolucji. W nowym społeczeństwie bez klas fabryki, kopalnie, ziemia i warsztaty miały być wspólnym majątkiem wszystkich.

17.Manifest komunistyczny

Dzieło Karola Marksa i Fryderyka Engelsa wydane w 1848 r. Zawarli w nim program komunizmu: krytykę kapitalizmu i wezwanie do obalenia go na drodze rewolucji.

18.Czym różnił się socjalizm od komunizmu?

Socjaliści chcieli poprawić los robotników pokojowymi reformami. Komuniści wzywali do obalenia kapitalizmu siłą, w rewolucji, do likwidacji własności prywatnej i stworzenia społeczeństwa bezklasowego.

19.Przeciwnicy ładu wiedeńskiego

Ład wiedeński od początku miał wielu przeciwników, bo mocarstwa nie liczyły się z interesami narodów i działały wbrew społeczeństwom dążącym do reform. Od początku lat 20. XIX w. wybuchały powstania narodowe, m.in. we Włoszech, w Hiszpanii, Belgii i na ziemiach polskich.

20.Powstanie dekabrystów

Próba przewrotu w Rosji w grudniu 1825 r. Spiskowcy chcieli zlikwidować monarchię i wprowadzić republikę albo gruntownie zreformować ustrój. Powstanie trwało jeden dzień i zakończyło się klęską. Nazwa pochodzi od rosyjskiego słowa diekabr - „grudzień".

21.Rewolucja lipcowa

Rewolucja w Paryżu w 1830 r. przeciw rządom Karola X, który wycofał większość postępowych reform. Mieszczanie zmusili króla do abdykacji, a władzę objął jego krewny Ludwik Filip. Rozszerzono prawo wyborcze i zagwarantowano wolność prasy, a Francja stała się monarchią konstytucyjną.

22.Burżuazja

Najbogatsi mieszkańcy miast, m.in. właściciele przedsiębiorstw handlowych lub produkcyjnych. We Francji umocnili swoją pozycję po rewolucji lipcowej.

23.Przyczyny Wiosny Ludów

Chłopi w Europie Środkowej nadal odpracowywali pańszczyznę, a robotnicy na zachodzie żądali lepszych warunków pracy i życia. Ludność domagała się szerszych praw obywatelskich, m.in. prawa wyborczego. Niemcy i Włosi dążyli do zjednoczenia, a Polacy i Węgrzy - do niepodległości. Sytuację zaostrzyły nieurodzaj i głód w latach 1845-1847.

24.Wiosna Ludów

Seria rewolucji i powstań narodowych z lat 1848-1849, które wybuchły wiosną 1848 r. Objęły niemal całą Europę, z wyjątkiem Rosji i Wielkiej Brytanii. Władcy początkowo zgadzali się na żądania, ale ostatecznie je odrzucili i przywrócili dotychczasowy ład.

25.Rewolucja lutowa

Rewolucja we Francji, która dała początek Wiośnie Ludów. Pod koniec lutego 1848 r. demonstracja przeciw rządowi przerodziła się w walki uliczne. Protestowano przeciw biedzie, bezrobociu i skandalom finansowym rządu. Król Ludwik Filip abdykował i opuścił kraj.

26.Republika we Francji w 1848 r.

Rząd Tymczasowy ogłosił Francję republiką i wprowadził powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn oraz wolność prasy i zgromadzeń. W czerwcu wojsko krwawo stłumiło powstanie robotników w Paryżu. Jesienią konstytucja dała najwyższą władzę parlamentowi, a wykonawczą - prezydentowi. W grudniu prezydentem został Ludwik Napoleon Bonaparte, bratanek Napoleona I.

27.Wiosna Ludów w Prusach

W marcu 1848 r. wybuchła rewolucja w Berlinie. Król Fryderyk Wilhelm IV zgodził się zwołać parlament, znieść cenzurę, uchwalić konstytucję i uwolnić więźniów politycznych. Jesienią wycofał się z większości ustępstw, ale wprowadził równość wobec prawa, wolność religijną i wolność słowa.

28.Wiosna Ludów w Austrii

W marcu 1848 r. zaczął się protest studentów i robotników. Cesarz Ferdynand I zgodził się na nowy rząd, konstytucję z trójpodziałem władzy i podstawowe wolności polityczne. Jesienią wycofał reformy, co wywołało nowe walki i jego abdykację. Nowy cesarz Franciszek Józef I zmienił konstytucję i zdobył decydujący wpływ na rządy.

29.Uwłaszczenie chłopów

Nadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi. W czasie Wiosny Ludów uchwalił je nowy parlament Austrii.

30.Węgry w latach 1848-1849

Antyaustriackie powstanie, które wybuchło w marcu 1848 r. Węgrzy powołali własny parlament i rząd, a na pomoc przybyli ochotnicy z całej Europy. Zimą 1849 r. Austriacy zajęli stolicę Węgier. Węgrzy zdetronizowali wtedy Franciszka Józefa I i ogłosili niepodległość. Latem 1849 r. powstanie stłumiła Rosja, sojusznik Austrii w Świętym Przymierzu.

31.Józef Bem

Polski generał, który został naczelnym wodzem wojsk węgierskich w czasie powstania na Węgrzech w latach 1848-1849. Na pomoc Węgrom przybyli też inni ochotnicy z Polski i całej Europy.

32.Włochy w latach 1848-1849

W marcu 1848 r. w północnych Włoszech zaczęły się wystąpienia przeciw Austrii. Ich celem było niepodległe, zjednoczone państwo włoskie. Po początkowym sukcesie Włosi ogłosili na północy republikę. W lutym 1849 r. w Państwie Kościelnym wygnano papieża i utworzono Republikę Rzymską. Wiosną 1849 r. Austriacy odzyskali kontrolę nad północą, a jesienią papież z pomocą Francji odzyskał władzę.

33.Skutki Wiosny Ludów

Próby zmiany ustroju, odzyskania niepodległości i zjednoczenia w większości się nie powiodły. Francja stała się republiką. W Prusach wprowadzono równość wobec prawa, wolność religijną i wolność słowa. W Austrii władzę objął Franciszek Józef I, a na Węgrzech stłumiono powstanie narodowe.

34.Wojna krymska

Wojna z lat 1853-1856. Zachęcony sukcesem na Węgrzech car Mikołaj I zaatakował Turcję, bo chciał opanować cieśniny łączące Morze Czarne z Morzem Śródziemnym. Turcję poparły Wielka Brytania, Francja i Królestwo Sardynii. Największe walki toczyły się na Półwyspie Krymskim, a Rosja przegrywała z nowoczesną armią przeciwników.

35.Skutki wojny krymskiej

Po śmierci Mikołaja I nowy car Aleksander II musiał szybko zakończyć wojnę. W 1856 r. w Paryżu podpisano traktat pokojowy: Morze Czarne uznano za obszar neutralny, na którym nie mogła przebywać flota wojenna ani Rosji, ani Turcji. Wojna pokazała słabość militarną i gospodarczą Rosji.