Kongres wiedeński i rewolucja przemysłowa - Wczoraj i dziś 7

1.Abdykacja

Rezygnacja władcy z tronu - dobrowolna lub przymusowa. Napoleon abdykował po klęsce pod Lipskiem w 1813 r. i zajęciu Paryża przez wojska koalicji antynapoleońskiej. Zesłano go wtedy na wyspę Elbę na Morzu Śródziemnym.

2.Kongres wiedeński

Obrady przedstawicieli państw, które pokonały Napoleona. Trwały w Wiedniu od września 1814 r. do czerwca 1815 r., a w marcu 1815 r. zakłócił je powrót Napoleona z Elby. Celem było przywrócenie w Europie porządku sprzed rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich. Najważniejsze decyzje podejmowali przedstawiciele Rosji, Prus, Wielkiej Brytanii, Austrii i Francji.

3.„Sto dni Napoleona"

Powrót Napoleona do władzy w 1815 r. W marcu opuścił Elbę, wylądował na południu Francji, zdobył poparcie armii i opanował Paryż. Jego rządy zakończyła klęska pod Waterloo 18 czerwca 1815 r. Nazwa mówi, ile czasu minęło od opuszczenia Elby do tej klęski.

4.Bitwa pod Waterloo

Bitwa stoczona 18 czerwca 1815 r. w Belgii, w której wojska pruskie i brytyjskie pokonały Napoleona. Pokonanego cesarza uwięziono z dala od Francji - na Wyspie Świętej Heleny na Oceanie Atlantyckim.

5.Nowy porządek europejski

Ład polityczny wprowadzony w Europie przez kongres wiedeński w 1815 r. Opierał się na trzech zasadach: restauracji, legitymizmu i równowagi europejskiej. Państwa z największymi zasługami w pokonaniu Napoleona dostały duże zdobycze terytorialne. Ład ten przetrwał prawie bez zmian sto lat - do wybuchu I wojny światowej.

6.Restauracja

Zasada kongresu wiedeńskiego, zgodnie z którą do władzy wróciły dynastie obalone w czasie rewolucji francuskiej i przez Napoleona. Zamierzano też odtworzyć przednapoleoński stan granic. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa restaurare - „odbudować".

7.Legitymizm

Zasada kongresu wiedeńskiego, według której władzę monarchów europejskich uznano za świętą i nienaruszalną.

8.Równowaga europejska

Zasada kongresu wiedeńskiego, według której żadne państwo w Europie nie może dominować nad pozostałymi - tak jak Francja za czasów Napoleona.

9.Wielka Brytania i Francja po kongresie wiedeńskim

Wielka Brytania umocniła swoje panowanie w koloniach i na oceanach. Granice pokonanej Francji powróciły do stanu z 1792 r.

10.Dalmacja

Kraina nad Adriatykiem, którą Austria odzyskała na kongresie wiedeńskim. Austria zdobyła wtedy także wpływy w północnych Włoszech.

11.Związek Niemiecki

Związek państw niemieckich utworzony na kongresie wiedeńskim w 1815 r. Powstał w miejsce Związku Reńskiego, który założył Napoleon.

12.Zmiany we Włoszech po kongresie

Zlikwidowano utworzone przez Napoleona Królestwo Włoch. Przywrócono Państwo Kościelne, które cesarz Francji rozwiązał. Powołano też Królestwo Obojga Sycylii oraz Królestwo Sardynii, zwane Piemontem.

13.Królestwo Zjednoczonych Niderlandów

Państwo utworzone na kongresie wiedeńskim z połączenia ziem Belgii i Holandii.

14.Księstwo Warszawskie w 1815 r.

Kongres wiedeński zlikwidował Księstwo Warszawskie, utworzone przez Napoleona w 1807 r. Ziemie polskie po raz kolejny podzielono między zaborców.

15.Święte Przymierze

Sojusz zawarty we wrześniu 1815 r. przez władców Austrii, Prus i Rosji. Zobowiązali się kierować zasadami Ewangelii: sprawiedliwością, miłością i pokojem. Naprawdę chcieli utrzymać ład ustalony w Wiedniu oraz zwalczać powstania i rewolucje.

16.Państwa poza Świętym Przymierzem

Do przymierza zaproszono wszystkie kraje europejskie oprócz niechrześcijańskiej Turcji; przystąpiła m.in. Francja. Poza sojuszem pozostały w Europie Wielka Brytania, Turcja i Państwo Kościelne. Podpisania porozumienia odmówiły też Stany Zjednoczone.

17.Klemens von Metternich

Austriacki dyplomata, który kierował dyplomacją Austrii i reprezentował ją na kongresie wiedeńskim. Głosił potrzebę równowagi sił w Europie. Wybór Wiednia na miejsce kongresu był wyrazem uznania dla niego i dla austriackiej dyplomacji.

18.Narodziny przemysłu

W drugiej połowie XVIII w. w Wielkiej Brytanii i jej koloniach gwałtownie wzrosła liczba ludności, więc potrzeba było więcej produktów codziennego użytku. Armie składały też ogromne zamówienia na uzbrojenie i umundurowanie. Żeby nadążyć z produkcją, szukano wydajniejszych metod - tak narodził się przemysł.

19.Przemysł

Dział produkcji, w którym wydobywanie surowców i ich przetwarzanie prowadzi się na dużą skalę, przy użyciu maszyn.

20.Maszyna parowa

Parowy silnik tłokowy skonstruowany w 1763 r. przez Szkota Jamesa Watta. Przyspieszył pracę w górnictwie i hutnictwie, a z czasem napędzał też pociągi i statki. Pierwsze maszyny parowe wypompowywały wodę z korytarzy kopalń.

21.Jak działała maszyna parowa?

Palenisko opalane drewnem lub węglem podgrzewało wodę w kotle. Kocioł wytwarzał parę wodną i doprowadzał ją do cylindra, gdzie para przesuwała tłok w górę i w dół. Korbowód przenosił ruch tłoka na koło zamachowe, a ono za pomocą pasów napędzało maszyny. Dym uchodził kominem.

22.Manufaktura

Zakład, w którym prace wykonują ręcznie pracownicy odpowiedzialni za określony etap produkcji. Dzięki maszynie parowej manufaktury stopniowo przekształcały się w fabryki.

23.Fabryka

Zakład wykorzystujący pracę ludzi i maszyn. Fabryki produkowały szybciej, więcej i taniej niż manufaktury. Jedna maszyna parowa mogła w nich zastąpić pracę kilkudziesięciu osób.

24.Industrializacja

Przemiany, w których manufaktury przekształcały się w fabryki, a pracę ręczną zastępowały maszyny. Miały tak duży wpływ na gospodarkę i życie ludzi, że nazwano je rewolucją przemysłową.

25.Rewolucja przemysłowa

Proces zmian technicznych, gospodarczych i społecznych, który rozpoczął się w drugiej połowie XVIII w. w Wielkiej Brytanii. Maszyny zaczęły wtedy zastępować pracę ręczną, co umożliwiło produkcję na masową skalę.

26.Dziedziny gospodarki rozwijające się w czasie rewolucji przemysłowej

Przemysł włókienniczy i tekstylny - tkaniny były jednym z głównych towarów eksportowych Wielkiej Brytanii. Hutnictwo - rosło zapotrzebowanie na żelazo do broni i maszyn. Górnictwo - do wytopu żelaza zamiast węgla drzewnego używano węgla kamiennego. Transport - statki i lokomotywy z silnikami parowymi.

27.Statek parowy

Statek, w którym maszyna parowa poruszała koła napędowe umieszczone z boku lub z tyłu. Mógł płynąć bez względu na kierunek wiatru, a nawet przy jego braku.

28.Lokomotywa parowa

Pojazd kolejowy napędzany maszyną parową, skonstruowany w latach 20. XIX w. przez George'a Stephensona. Wkrótce potem zaczęły powstawać linie kolejowe, co przyczyniło się do rozwoju przewozu towarów i ludzi.

29.Rewolucja przemysłowa w Europie

W pierwszej połowie XIX w. rewolucja przemysłowa objęła z Wielkiej Brytanii inne państwa. W Belgii rozwijały się wydobycie węgla i hutnictwo. We Francji nadal przeważało rolnictwo, a przemysł skupiał się w kilku ośrodkach, np. w Lyonie. Szybko rozwijał się przemysł w państwach niemieckich, zwłaszcza w Prusach: w Zagłębiu Ruhry i na Śląsku.

30.Dlaczego we wschodniej Europie przemysł rozwijał się wolniej?

Obowiązywały tam od średniowiecza prawa feudalne, które nie pozwalały chłopom przenosić się do miast. Dlatego do połowy XIX w. powstało tam zaledwie kilka ośrodków przemysłowych.

31.Silnik elektryczny

Maszyna przetwarzająca energię elektryczną w mechaniczną. Zbudowano go dzięki odkryciom brytyjskiego fizyka Michaela Faradaya. Silniki elektryczne otworzyły w drugiej połowie XIX w. kolejny etap rewolucji przemysłowej, a oświetlenie elektryczne wydłużyło dzień pracy.

32.Telegraf

Urządzenie do przekazywania wiadomości na odległość za pomocą impulsów elektrycznych płynących w przewodach. W 1837 r. udoskonalił je Amerykanin Samuel Morse. Wiadomości przesyłano alfabetem Morse'a: kreskom i kropkom odpowiadały długie i krótkie impulsy.

33.Cywilizacja przemysłowa

Cywilizacja, która powstała w XIX w., gdy zaczęto masowo wykorzystywać urządzenia napędzane przez maszyny parowe oraz elektryczność.

34.Urbanizacja

Gwałtowne rozrastanie się miast. W XIX w. napływali do nich mieszkańcy wsi, którzy znajdowali pracę w przemyśle. Towarzyszyło temu rosnące zanieczyszczenie powietrza i rzek.

35.Metropolia

Duże miasto będące centrum administracyjnym, gospodarczym i kulturalnym regionu lub kraju. W XIX w. stolice wielu państw europejskich powiększyły się nawet kilkukrotnie i stały się metropoliami.

36.Kapitał

Środki finansowe, które inwestowano, np. w zakup maszyn, aby powiększyć zyski. Wraz z rozwojem przemysłu znaczenie kapitału rosło, a transakcje pieniężne przyczyniły się do rozwoju banków i giełdy.

37.Kapitalizm

System społeczno-gospodarczy, który powstał w czasie rewolucji przemysłowej. Opiera się na prywatnej własności, wolności osobistej, swobodzie konkurencji i ograniczonej ingerencji państwa w gospodarkę.

38.Skutki rewolucji przemysłowej

Rozwinął się przemysł i nastąpiła urbanizacja. Więcej ludzi pracowało w przemyśle i usługach, a mniej w rolnictwie. Ożywił się handel, a w całej Europie budowano linie kolejowe i drogi. Powstały kapitalizm i cywilizacja przemysłowa.