Unia z Litwą, Jagiellonowie, monarchia stanowa - Wczoraj i dziś 5

1.Ludwik Węgierski

Król Węgier z dynastii Andegawenów, syn siostry Kazimierza Wielkiego. Zgodnie z wcześniejszym układem objął tron Polski po śmierci Kazimierza w 1370 roku i rządził do śmierci w 1382 roku.

2.Unia personalna

Związek państw, które mają wspólnego władcę, ale pozostają odrębnymi państwami. Taką unią były połączone Polska i Węgry za Ludwika Węgierskiego, a później za Władysława III.

3.Jadwiga

Córka Ludwika Węgierskiego z dynastii Andegawenów. Na tronie Polski zasiadła dwa lata po śmierci ojca, mając niespełna 12 lat. Używała tytułu króla Polski, by podkreślić samodzielność rządów. Za jej panowania Polska odzyskała Ruś Halicką. Zmarła w 1399 roku.

4.Jak królowa Jadwiga pomogła Akademii Krakowskiej?

Pod koniec XIV wieku uczelnia miała kłopoty finansowe. Jadwiga zapisała jej w testamencie swoje kosztowności, a Władysław Jagiełło po śmierci żony doprowadził do wznowienia działalności uniwersytetu.

5.Wielkie Księstwo Litewskie

Państwo sąsiadujące z Polską, którym w XIV wieku rządził książę Jagiełło. Było pogańskie i, tak jak Polska, zagrożone przez Krzyżaków, którzy atakowali je pod pretekstem nawracania.

6.Unia w Krewie (1385)

Umowa Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jagiełło miał poślubić Jadwigę i zostać królem Polski pod warunkiem, że on i cała Litwa przyjmą chrzest. Głównym celem unii była wspólna walka z Krzyżakami. Po chrzcie Litwy zakon stracił pretekst do najazdów na jej ziemie.

7.Władysław Jagiełło

Wielki książę litewski, który rok po unii w Krewie przyjął w Krakowie chrzest i imię Władysław, poślubił Jadwigę i został koronowany na króla Polski. Panował 48 lat - najdłużej ze wszystkich polskich władców. Zmarł w 1434 roku.

8.Witold

Wielki książę litewski, kuzyn Jagiełły. Pomógł Żmudzinom w powstaniu przeciw Krzyżakom. W bitwie pod Grunwaldem dowodził razem z Jagiełłą wojskami polsko-litewskimi.

9.Wielka wojna z zakonem krzyżackim

Wojna Polski i Litwy z Krzyżakami w latach 1409-1411. Jej przyczynami były agresywna polityka zakonu, powstanie na podbitej przez Krzyżaków Żmudzi i dążenie Polski do odzyskania Pomorza Gdańskiego. Na początku zakon zajął ziemię dobrzyńską, a w 1410 roku doszło do bitwy pod Grunwaldem.

10.Bitwa pod Grunwaldem

Bitwa stoczona 15 lipca 1410 roku, jedna z największych w średniowiecznej Europie - walczyło w niej ponad 50 tysięcy ludzi. Wojska polsko-litewskie pod wodzą Władysława Jagiełły i Witolda rozgromiły Krzyżaków. Poległo wielu dostojników zakonu, w tym wielki mistrz.

11.Ulrich von Jungingen

Wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1407-1410. Dowodził armią krzyżacką pod Grunwaldem i zginął w bitwie, gdy w decydującym momencie sam poprowadził natarcie.

12.I pokój toruński (1411)

Pokój kończący wielką wojnę z zakonem. Polska odzyskała ziemię dobrzyńską, a Litwa - Żmudź, ale Krzyżacy zachowali Pomorze Gdańskie. Zwycięstwa pod Grunwaldem nie wykorzystano, jednak zakon nie wrócił już do dawnej potęgi.

13.Paweł Włodkowic

Stojący na czele uniwersytetu w Krakowie uczony, członek polskiej delegacji na soborze w Konstancji (1414-1418). Dowodził, że Krzyżacy łamią zasady wiary, i głosił, że każdy człowiek ma prawo do własnej religii, a nawracanie przemocą jest niedozwolone.

14.Obraz Jana Matejki o Grunwaldzie

„Bitwa pod Grunwaldem” namalowana w latach 1875-1879. Matejko nie przedstawił bitwy wiernie: obok siebie umieścił rycerzy walczących w różnych jej fazach. Chciał pokazać triumf polskiego oręża i pokrzepić serca rodaków w okresie rozbiorów. Obraz jest w Muzeum Narodowym w Warszawie.

15.Unia w Horodle (1413)

Nowa unia Polski i Litwy, ogłoszona na zjeździe panów polskich i litewskich w Horodle nad Bugiem. Oba państwa zachowały odrębność, ale miały ściśle współpracować: razem uzgadniać wybór władcy i zwoływać zjazdy w ważnych sprawach. Około 50 rodom litewskim nadano polskie herby i przywileje.

16.Jagiellonowie

Dynastia panująca w Polsce od XIV do XVI wieku, której założycielem był Władysław Jagiełło. Dopiero czwarta żona króla urodziła mu dwóch synów - Władysława i Kazimierza.

17.Zbigniew Oleśnicki

Wpływowy biskup krakowski, który przewodniczył radzie opiekuńczej sprawującej rządy za małoletniego Władysława III. Był zwolennikiem unii Polski z Węgrami, bo liczył, że rozszerzy ona wpływy Polski w Europie.

18.Unia z Węgrami za Władysława III

Druga w dziejach Polski unia personalna z Węgrami. Po bezpotomnej śmierci króla Węgier Węgrzy obwołali w 1440 roku swoim władcą 16-letniego Władysława III, który stał się królem dwóch królestw. Unia rozpadła się, gdy król zginął w 1444 roku.

19.Bitwa pod Warną (1444)

Bitwa z Turkami koło Warny nad Morzem Czarnym, na terenie dzisiejszej Bułgarii. Władysław III najpierw pokonał Turków i zawarł korzystny pokój, ale za namową wysłannika papieża zerwał go i ruszył na wroga. Wojska tureckie zwyciężyły, a król poległ.

20.Władysław Warneńczyk

Władysław III, starszy syn Jagiełły. Został królem Polski w 1434 roku jako 10-latek, a w 1440 roku także królem Węgier. Przydomek otrzymał od Warny, pod którą zginął w 1444 roku w bitwie z Turkami.

21.Kazimierz Jagiellończyk

Młodszy syn Jagiełły, król Polski od 1447 roku i wielki książę litewski. Nie ulegał możnowładcom: ograniczył rolę biskupa Zbigniewa Oleśnickiego, oparł się na średniozamożnym rycerstwie i zapewnił sobie wpływ na wybór biskupów.

22.Jak rozwijały się nauka i sztuka w czasach Kazimierza Jagiellończyka?

Upowszechniała się oświata i powstawały nowe szkoły. Akademia Krakowska odzyskiwała wysoką rangę - studiował na niej m.in. Mikołaj Kopernik. Wznoszono gotyckie kościoły, np. w Gnieźnie i Gdańsku.

23.Związek Pruski

Organizacja rycerzy i mieszczan z największych miast państwa krzyżackiego, niezadowolonych z wysokich podatków. Domagała się udziału w rządach i szukała oparcia w Polsce. Prześladowana przez Krzyżaków, wypowiedziała zakonowi posłuszeństwo i wywołała powstanie.

24.Wojna trzynastoletnia (1454-1466)

Wojna Polski z zakonem, która wybuchła, gdy Kazimierz Jagiellończyk na prośbę Związku Pruskiego włączył Pomorze Gdańskie i Prusy do Królestwa Polskiego. Początkowo Polacy przegrywali, ale z czasem rozbili wojska zakonu, m.in. dzięki wojskom zaciężnym, czyli zawodowym żołnierzom.

25.II pokój toruński (1466)

Pokój kończący wojnę trzynastoletnią. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie z Malborkiem, ziemię chełmińską i biskupstwo warmińskie - nazwano je Prusami Królewskimi. Państwo zakonne ze stolicą w Królewcu stało się lennem Polski - Prusami Zakonnymi, a wielki mistrz musiał złożyć hołd królowi.

26.Elżbieta Habsburżanka

Żona Kazimierza Jagiellończyka z dynastii Habsburgów, nazywana „matką królów”. Jej synowie Jan Olbracht, Aleksander i Zygmunt byli kolejno królami Polski. Najstarszy, Władysław Jagiellończyk, objął tron Czech w 1471 roku, a Węgier w 1490 roku.

27.Apogeum dynastii Jagiellonów

Szczyt świetności dynastii pod koniec XV wieku, gdy Jagiellonowie panowali w czterech państwach: Polsce, Litwie, Czechach i Węgrzech. Trwał krótko: syn Władysława, Ludwik, zginął w bitwie z Turkami w 1526 roku bez potomka i trony Czech i Węgier przeszły na Habsburgów.

28.Monarchia patrymonialna

Rządy, w których całe państwo z ziemią uważano za prywatną i dziedziczną własność władcy, rządzącego samodzielnie i dożywotnio. Tak było w czasach pierwszych Piastów.

29.Stany

W społeczeństwie średniowiecznym grupy ludzi różniące się prawami i obowiązkami. O przynależności decydowały m.in. urodzenie, majątek i wykonywana praca. W Polsce w XIII i XIV wieku wykształciły się cztery: duchowieństwo, rycerstwo, mieszczaństwo i chłopstwo.

30.Przywilej

Szczególne uprawnienia przysługujące określonym osobom lub grupom ludzi. Rycerze i duchowni dostawali je od władców w zamian za poparcie, np. zwolnienie z wielu danin i posług.

31.Monarchia stanowa

Rządy, w których władza monarchy jest ograniczona na rzecz stanów - w Polsce głównie szlachty i duchowieństwa. Władca musiał uzgadniać z nimi decyzje, a państwo nie było już uważane za jego własność.

32.Szlachta

Grupa społeczna, która w XIV i XV wieku wyrosła z rycerstwa. Zbroja nie chroniła już przed kuszami i bronią palną, w bitwach górowały wojska zaciężne, a sprzedaż zboża dawała więcej zysku niż wojna - rycerze zajęli się więc swoimi majątkami. Szlachcicem zostawało się przez urodzenie.

33.Pańszczyzna

Przymusowa praca w polu, usługa świadczona przez chłopa na rzecz właściciela gruntu w zamian za możliwość użytkowania ziemi.

34.Przywilej koszycki (1374)

Pierwszy przywilej dla całej szlachty polskiej, nadany w Koszycach przez Ludwika Węgierskiego. Szlachta płaciła sześć razy mniejszy podatek od gruntu, a nowych podatków król nie mógł nałożyć bez jej zgody. W zamian zgodziła się, by po Ludwiku tron objęła jedna z jego córek.

35.Przywileje szlacheckie za Jagiellonów

Czerwiński (1423) - król nie zajmie majątku szlachcica bez wyroku sądu; jedlneńsko-krakowski (1430 i 1433) - nie uwięzi go bez wyroku sądu; cerekwicko-nieszawski (1454) - bez zgody sejmików nie ustanowi praw ani nie zwoła wojska; piotrkowski (1496) - mieszczanie nie mogą sprawować urzędów, a szlachta nie płaci ceł.

36.Konstytucja Nihil novi (1505)

Uchwała sejmowa wydana za Aleksandra Jagiellończyka. Nazwa po łacinie znaczy „nic nowego”. Odtąd król nie mógł ustanowić żadnego nowego prawa bez zgody senatu i posłów reprezentujących szlachtę.

37.Sejm walny

Zjazd przedstawicieli szlachty decydujący o najważniejszych sprawach w państwie, zwołany po raz pierwszy w 1493 roku. Obradowały w nim trzy stany sejmujące: król, senat i izba poselska.