Rozbicie dzielnicowe, zjednoczenie i Kazimierz Wielki - Wczoraj i dziś 5

1.Podział Polski po śmierci Bolesława Krzywoustego

Po śmierci Krzywoustego w 1138 roku władzę w dzielnicach objęli jego synowie. Najstarszy, Władysław, dostał Śląsk i dzielnicę senioralną z Krakowem, Bolesław - Mazowsze, a Mieszko III - Wielkopolskę. Henryk rządził ziemią sandomierską.

2.Dzielnica senioralna

Dzielnica, którą zgodnie z testamentem Bolesława Krzywoustego miał rządzić najstarszy z żyjących Piastów, czyli senior. Należała do niej m.in. Małopolska z Krakowem.

3.Seniorat

Zasada, według której zwierzchnią władzę miał sprawować zawsze najstarszy z rodu. Senior rządził w Krakowie i stał ponad pozostałymi książętami piastowskimi.

4.Władysław Wygnaniec

Najstarszy syn Bolesława Krzywoustego i pierwszy senior. Chciał odebrać braciom ich dzielnice i zostać jedynym władcą Polski. Przegrał z nimi wojnę i musiał uciekać z kraju, stąd jego przydomek. Nie wrócił już na tron krakowski.

5.Kazimierz Sprawiedliwy

Najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego, który nie otrzymał od ojca żadnej dzielnicy. W 1177 roku przejął władzę w Krakowie dzięki poparciu możnowładców i duchownych krakowskich. Jego rządy oznaczały złamanie zasady senioratu.

6.Zjazd w Gąsawie (1227)

Spotkanie książąt i możnowładców zwołane przez księcia krakowskiego Leszka Białego, syna Kazimierza Sprawiedliwego, aby zakończyć spory między Piastami. Leszek Biały został na nim zamordowany. Uważa się to za ostateczny upadek władzy zwierzchniej seniora.

7.Rozbicie dzielnicowe

Okres, w którym państwo polskie było podzielone na dzielnice rządzone przez książąt piastowskich. Trwał niemal dwieście lat - od śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku do koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku. Dzielnice dzielono między kolejnych synów książąt, więc księstw było coraz więcej.

8.Co stało się z Pomorzem w XIII wieku?

Pomorze Zachodnie, zdobyte wcześniej przez Bolesława Krzywoustego, przeszło pod zwierzchnictwo niemieckie. Pomorze Gdańskie od 1227 roku było niezależnym księstwem - przez około 70 lat rządzili nim lokalni książęta, niezależnie od Piastów.

9.Prusowie

Pogański lud, który mieszkał na terenach graniczących od północy z Mazowszem. Najeżdżał ziemie Piastów, niszczył wsie i mordował ludność. W XIII wieku jego ziemie podbili Krzyżacy.

10.Sprowadzenie Krzyżaków do Polski

W 1226 roku książę Konrad Mazowiecki sprowadził zakon krzyżacki i dał mu jako siedzibę ziemię chełmińską. Krzyżacy mieli bronić Mazowsza i Kujaw przed Prusami i nawracać ten lud na chrześcijaństwo. Wbrew zamiarom księcia podbili Prusów i stworzyli niezależne państwo.

11.Państwo krzyżackie

Silne, dobrze zorganizowane państwo zakonu krzyżackiego, które powstało na ziemi chełmińskiej i na terenach odebranych Prusom. Krzyżacy wznosili w nim warowne zamki i zakładali miasta. Od 1309 roku jego stolicą i siedzibą wielkiego mistrza był zamek w Malborku.

12.Mongołowie

Lud, który w XIII wieku najeżdżał południowe dzielnice Polski; w Europie nazywano ich Tatarami. Walczyli na szybkich, wytrzymałych koniach i strzelali z małych, lekkich łuków podczas jazdy.

13.Bitwa pod Legnicą (1241)

W 1241 roku Mongołowie spalili Lublin, Sandomierz i Kraków, a potem ruszyli na Śląsk. Pod Legnicą pokonali rycerstwo z kilku dzielnic, a dowodzący nim książę Henryk Pobożny poległ. Mimo zwycięstwa Mongołowie wkrótce opuścili ziemie polskie.

14.Cło

Opłata nakładana przez władcę na przewożone towary przy przekraczaniu granic jego księstwa. W czasie rozbicia kupcy płacili je na kilku granicach po kolei, przez co towary drożały.

15.Kolonizacja

Zakładanie licznych nowych wsi, szczególnie w XIII wieku. Sprowadzano do nich osadników z obcych krajów, głównie z Niemiec. Przynieśli oni nowe metody gospodarowania: rozpowszechniły się trójpolówka i narzędzia z żelaza zamiast drewnianych.

16.Lokacja

Dawniej: założenie nowego miasta lub wsi. Wiązała się z wydaniem dokumentu lokacyjnego, który określał m.in. prawa i obowiązki mieszkańców. Lokacje miast w Polsce zaczęły się w czasach rozbicia dzielnicowego.

17.Skutki rozbicia dzielnicowego

Negatywne: książęta prowadzili osobną politykę i niewiele znaczyli w Europie, Polska utraciła Pomorze Zachodnie i Gdańskie, powstało groźne państwo krzyżackie, a podzielone ziemie padały łupem najazdów. Pozytywne: rozwój gospodarczy, kolonizacja oraz lokacje miast i wsi.

18.Przemysł II

Książę wielkopolski, który próbował zjednoczyć ziemie polskie. Po bezpotomnej śmierci księcia Pomorza Gdańskiego przejął w spadku tę ziemię. W 1295 roku koronował się w Gnieźnie na króla, a kilka miesięcy później zginął podczas nieudanej próby porwania.

19.Jakub Świnka

Arcybiskup gnieźnieński, który działał na rzecz zjednoczenia Polski. Koronował Przemysła II, a po jego śmierci popierał Władysława Łokietka. Sprzeciwiał się niemieckim wpływom w Kościele i propagował głoszenie nauk Kościoła po polsku.

20.Wacław II

Król czeski, który rościł sobie prawa do polskiej korony. Opanował Małopolskę z Krakowem, Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie, a Łokietka zmusił do ucieczki z kraju. W 1300 roku koronował się w Gnieźnie na króla Polski. Zmarł w 1305 roku.

21.Starosta

Urzędnik królewski zarządzający poszczególnymi dzielnicami i sprawujący władzę sądowniczą. Takich urzędników powołał w Polsce Wacław II, dzięki czemu królestwo działało sprawniej.

22.Władysław Łokietek

Książę niewielkich Kujaw, który po śmierci Przemysła II walczył o zjednoczenie Polski. Wygnany przez Wacława II, w 1304 roku wrócił z posiłkami węgierskimi. Po śmierci Wacława II i jego syna Wacława III opanował dużą część ziem polskich, a w 1320 roku został królem.

23.Utrata Pomorza Gdańskiego na rzecz Krzyżaków (1309)

W 1308 roku Pomorze Gdańskie zaatakowali Brandenburczycy. Łokietek był zajęty sporem z biskupem krakowskim, więc wezwał na pomoc Krzyżaków. Wypędzili oni Brandenburczyków, ale w 1309 roku sami zagarnęli całe Pomorze Gdańskie.

24.Koronacja Władysława Łokietka

W 1320 roku Łokietek, za zgodą papieża, koronował się w Krakowie na króla Polski. Doprowadziły do tego dążenie możnych i Kościoła do zjednoczenia kraju oraz opanowanie przez Łokietka głównych dzielnic. Koronację uważa się za symboliczny koniec rozbicia dzielnicowego i odrodzenie Królestwa Polskiego.

25.Jakie ziemie zjednoczył Władysław Łokietek?

Wielkopolskę, Małopolskę oraz ziemię sieradzką i łęczycką. Poza jego królestwem zostały: Pomorze Gdańskie zagarnięte przez Krzyżaków, księstwa śląskie będące lennem Czech i Mazowsze, gdzie rządzili miejscowi książęta.

26.Konflikt Łokietka z Krzyżakami

W 1321 roku sąd papieski nakazał Krzyżakom zwrócić Pomorze Gdańskie, ale zakon nie wykonał wyroku. W 1329 roku Krzyżacy zajęli ziemię dobrzyńską, a w 1331 roku zaatakowali Polskę razem z Czechami. Wkrótce potem oderwali od Polski także Kujawy.

27.Bitwa pod Płowcami (1331)

Bitwa na Kujawach, w której Polacy rozbili jeden z oddziałów krzyżackich podczas jego odwrotu. Nie przyniosła konkretnych korzyści, ale była pierwszym sukcesem Polski w walkach z zakonem krzyżackim.

28.Kazimierz Wielki (1333-1370)

Jedyny syn Władysława Łokietka, koronowany w 1333 roku. Na początku jego rządów Polsce zagrażali król czeski Jan Luksemburski, Krzyżacy i Brandenburgia; przyjazne stosunki łączyły ją tylko z Węgrami. Nie miał syna, dlatego był ostatnim królem Polski z dynastii Piastów.

29.Układ Kazimierza Wielkiego z Janem Luksemburskim

Porozumienie z królem czeskim, na mocy którego Jan Luksemburski zrezygnował z walki o polską koronę. W zamian Kazimierz zrzekł się praw do Śląska i wypłacił mu dużą sumę pieniędzy.

30.Pokój w Kaliszu (1343)

Pokój Kazimierza Wielkiego z Krzyżakami. Zakon zwrócił Polsce Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale zatrzymał Pomorze Gdańskie. Kazimierz zachował tytuł „pana i dziedzica Pomorza”, który dawał możliwość ubiegania się w przyszłości o te ziemie.

31.Ruś Halicka

Kraina przyłączona do Polski przez Kazimierza Wielkiego, która wyrównała straty terytorialne. Zwierzchnictwo króla uznali też książęta mazowieccy. W ciągu 37 lat panowania Kazimierza powierzchnia Królestwa Polskiego wzrosła ponad dwukrotnie.

32.Reformy Kazimierza Wielkiego

Ujednolicenie prawa - spisano zbiory przepisów; uporządkowanie wydobycia soli, z urzędnikiem pilnującym zysków dla skarbca; przywileje dla mieszczan i ochrona kupców na szlakach, które rozwinęły handel; sprowadzanie osadników, głównie Niemców i Żydów, płacących podatki.

33.„Zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”

Powiedzenie o Kazimierzu Wielkim. Z jego inicjatywy wzdłuż granic wzniesiono sieć ponad 50 zamków, powstało około stu nowych miast, a ponad 20 miast otoczono murami obronnymi.

34.Orle Gniazda

Zamki wzniesione przez Kazimierza Wielkiego na pograniczu Małopolski i Śląska. Budowano je w trudno dostępnych miejscach, najczęściej na wysokich skałach. Największą z tych twierdz jest zamek Ogrodzieniec.

35.Akademia Krakowska

Pierwsza szkoła wyższa na ziemiach polskich, założona z inicjatywy Kazimierza Wielkiego w 1364 roku. Kształciła prawników, dyplomatów i lekarzy. Dziś nazywa się Uniwersytetem Jagiellońskim.

36.Zjazd monarchów w Krakowie (1364)

Spotkanie europejskich władców, m.in. cesarza Karola IV Luksemburskiego, królów Węgier i Cypru oraz władców Austrii i Brandenburgii. Rozstrzygano spór cesarza z królem Węgier i radzono, jak przeciwstawić się potędze tureckiej. Zjazd potwierdził silną pozycję Polski w Europie.

37.Uczta u Wierzynka

Wielkie przyjęcie, które bogaty mieszczanin krakowski Mikołaj Wierzynek wydał dla władców przybyłych na zjazd w 1364 roku. Pokazało zamożność krakowskich mieszczan. Kazimierz Wielki zasiadał na nim na honorowym miejscu, choć należało się ono cesarzowi.