Kryzys i odbudowa, Krzywousty, społeczeństwo - Wczoraj i dziś 5

1.Mieszko II

Młodszy syn Bolesława Chrobrego, król Polski od 1025 roku, mąż niemieckiej księżniczki Rychezy. Był pierwszym wykształconym polskim władcą - znał język grecki i łaciński. Za jego panowania zaczął się kryzys państwa.

2.Najazd na Polskę w 1031 roku

Atak połączonych sił cesarstwa od zachodu i Rusi od wschodu, którego Polska nie zdołała odeprzeć. Utraciła wtedy Milsko, Łużyce i Grody Czerwieńskie.

3.Insygnia królewskie

Oznaki władzy królewskiej: korona, berło oraz jabłko królewskie. W 1031 roku Bezprym, starszy brat Mieszka II, zrezygnował z koronacji i odesłał je cesarzowi.

4.Zamęt po śmierci Mieszka II

Po 1034 roku wybuchł bunt możnych i zryw ludności, która chciała przywrócenia pogaństwa. Od Polski oderwały się Mazowsze i Pomorze Gdańskie, a syn Mieszka II, Kazimierz, uciekł z kraju i schronił się w Niemczech.

5.Najazd czeski na Wielkopolskę

W 1038 roku Czesi spustoszyli Wielkopolskę, doszczętnie zniszczyli Poznań i Gniezno i wywieźli z Gniezna relikwie świętego Wojciecha. Przyłączyli też do swojego państwa Śląsk. Państwo polskie i organizacja kościelna praktycznie przestały istnieć.

6.Kryzys państwa polskiego

Upadek państwa w pierwszej połowie XI wieku, za Mieszka II i po jego śmierci. Przyczyny: najazd niemiecki i ruski w 1031 roku, bunty ludności odrzucającej chrześcijaństwo, najazd czeski w 1038 roku. Skutki: utrata korony i części ziem, spadek znaczenia Polski w Europie, podporządkowanie władców cesarstwu.

7.Kazimierz Odnowiciel

Syn Mieszka II i Rychezy, który odbudował państwo polskie. Z pomocą cesarza wrócił do kraju najprawdopodobniej w 1039 roku, zdobył Wielkopolskę i Małopolskę, a potem odzyskał Mazowsze i Śląsk. Stłumił bunty, przywrócił chrześcijaństwo i odbudował biskupstwa.

8.Kraków

Główna siedziba Kazimierza Odnowiciela, która odtąd pełniła rolę grodu stołecznego w miejsce zniszczonego Gniezna.

9.Bolesław Śmiały

Najstarszy syn Kazimierza Odnowiciela, który dążył do wzmocnienia państwa i uniezależnienia go od sąsiadów. Walczył z Czechami i odzyskał od Rusi Grody Czerwieńskie, a w 1076 roku został koronowany na króla. Nazywany też Szczodrym, bo był hojny dla Kościoła i swoich stronników.

10.Inwestytura

Prawo nadawania stanowisk kościelnych. Toczył się o nie konflikt papieża Grzegorza VII z cesarzem Henrykiem IV, w którym Bolesław Śmiały poparł papieża.

11.Koronacja Bolesława Śmiałego

Odbyła się w 1076 roku za zgodą papieża Grzegorza VII, którego Bolesław poparł w sporze z cesarzem. Za zgodą papieża przywrócono też arcybiskupstwo w Gnieźnie.

12.Biskup Stanisław

Biskup krakowski od 1071 roku, który wspierał bunt możnych przeciw Bolesławowi Śmiałemu i został skazany na śmierć. Wkrótce zaczął się rozwijać jego kult, a w 1253 roku papież ogłosił go świętym.

13.Wygnanie Bolesława Śmiałego

Możnym przeszkadzała silna władza króla, więc zbuntowali się przy wsparciu biskupa krakowskiego Stanisława. Król stłumił bunt i skazał biskupa na śmierć. Wywołało to takie wzburzenie, że w 1079 roku musiał uciec na Węgry, gdzie po paru latach zmarł.

14.Władysław Herman

Młodszy brat Bolesława Śmiałego, który objął władzę po jego ucieczce. Nie starał się o koronę i zadowolił się tytułem księcia. Za jego rządów wielkie znaczenie zdobył palatyn Sieciech.

15.Palatyn

Inaczej wojewoda - w średniowiecznej Polsce najwyższy urzędnik państwowy, który zastępował władcę w sprawach sądownictwa i wojskowości.

16.Sieciech

Palatyn Władysława Hermana, który wykorzystał nieudolność władcy i w rzeczywistości przejął jego rolę. Pokonali go i wygnali z kraju synowie Hermana, bracia przyrodni Zbigniew i Bolesław.

17.Podział kraju za Władysława Hermana

Synowie wymusili na ojcu podział Polski. Starszy, Zbigniew, otrzymał Wielkopolskę i Kujawy, a Bolesław - Małopolskę i Śląsk. Władysław Herman zachował dla siebie Mazowsze.

18.Bratobójcza wojna

Walka synów Władysława Hermana o władzę nad całym krajem po jego śmierci w 1102 roku. Bolesław zmusił Zbigniewa do opuszczenia kraju, a Zbigniewa poparł potem król niemiecki Henryk V. W 1111 roku bracia zawarli porozumienie i Zbigniew wrócił do kraju. Wkrótce Bolesław kazał go pojmać i oślepić. Odtąd sam rządził całą Polską.

19.Najazd Henryka V

Wyprawa wojsk niemieckich i czeskich na Polskę w 1109 roku. Niemiecki król, późniejszy cesarz, poparł Zbigniewa i chciał wykorzystać osłabienie Polski wojną domową. Najazd zatrzymali bohaterscy obrońcy grodów w Głogowie, Wrocławiu i Bytomiu, a wojska Henryka wycofały się.

20.Obrona Głogowa

Według Galla Anonima Niemcy przywiązali zakładników z grodu do machin oblężniczych, licząc, że obrońcy z litości otworzą bramy. Mieszkańcy nie ustąpili i kamieniami oraz orężem odpierali napastników.

21.Książę Bolesław Krzywousty

Syn Władysława Hermana, który po wojnie ze Zbigniewem został jedynym władcą Polski. Powstrzymał najazd niemiecki w 1109 roku i podbił Pomorze Gdańskie i Zachodnie. Zmarł w 1138 roku, a jego państwo zostało podzielone między synów. Nie uzyskał korony królewskiej.

22.Wyprawy Krzywoustego na Pomorze

Pomorze Gdańskie i Zachodnie oderwały się wcześniej od Polski i były niezależnymi księstwami. Około 1116 roku Krzywousty podbił Pomorze Gdańskie, a w 1122 roku, po zdobyciu Kołobrzegu i Szczecina, podporządkował sobie Pomorze Zachodnie.

23.Misje chrystianizacyjne na Pomorzu

Na początku XII wieku ludność i wielu możnowładców pomorskich było jeszcze poganami. Po podboju Pomorza Bolesław Krzywousty zorganizował dwie misje, dzięki którym wielu z nich przyjęło chrzest.

24.Testament Bolesława Krzywoustego

Statut, w którym władca podzielił państwo na dzielnice dla swoich synów i ustanowił zasadę senioratu. Miał zapobiec bratobójczej wojnie. Zaczął obowiązywać po śmierci władcy w 1138 roku, ale nie uchronił Polski przed walkami jego synów.

25.Seniorat

Zasada, według której dobra dziedziczy zawsze najstarszy z rodu. W testamencie Krzywoustego najstarszy Piast, czyli senior, miał władzę zwierzchnią nad pozostałymi książętami - juniorami. Mógł wypowiadać wojnę, reprezentować państwo za granicą i bić własną monetę.

26.Gall Anonim

Benedyktyn z dworu Bolesława Krzywoustego, autor najstarszej polskiej kroniki. Napisał ją po łacinie na zamówienie księcia i opisał dzieje Piastów do 1113 roku. Jego imienia nie znamy.

27.Liczba mieszkańców państwa Piastów

W państwie Mieszka I żyło według szacunków około miliona ludzi, o wiele mniej niż dziś. Większość kraju porastały puszcze, a ludzie mieszkali głównie w niewielkich osadach w dolinach rzek, strumieni i na leśnych polanach.

28.Rolnictwo za pierwszych Piastów

Ziemię orano drewnianym radłem ciągniętym przez woły, zboże ścinano sierpami i młócono cepami. Uprawiano głównie proso, pszenicę, jęczmień i len, z którego robiono ubrania. Hodowano owce, kozy, woły i drób.

29.Metoda żarowa

Prymitywny sposób zdobywania pola: karczowano część puszczy, usuwano wielkie pnie, a drobne gałęzie palono. Popiół był naturalnym nawozem. Gdy ziemia stawała się jałowa, karczowano kolejny fragment puszczy.

30.Gród książęcy w Gnieźnie

Jeden z głównych grodów piastowskich, położony na wzgórzu otoczonym jeziorami i strumieniami, co dawało mu naturalną ochronę. Otaczał go ziemno-drewniany wał obronny. W głównej części stały jedyne kamienne budowle: kościół i siedziba księcia.

31.Podgrodzie

Osada przy grodzie z własnym wałem obronnym i bramą. Mieszkali tam głównie rzemieślnicy i kupcy - mieli tu warsztaty i targi.

32.Grupy społeczne za pierwszych Piastów

Na czele stał książę - wódz, sędzia i właściciel całej ziemi. Wojowie strzegli bezpieczeństwa i byli siłą zbrojną, chłopi - najliczniejsza grupa - uprawiali rolę i hodowali zwierzęta, rzemieślnicy wytwarzali odzież, naczynia i broń, a kupcy handlowali.

33.Danina

Obowiązkowa opłata na rzecz władcy w postaci zboża, bydła, wyrobów rzemieślniczych lub pieniędzy.

34.Obowiązki poddanych księcia

Posłuszeństwo i przestrzeganie prawa książęcego, płacenie danin oraz świadczenie posług, czyli usług dla dworu albo dostarczanie mu towarów. Poddani musieli też gościć władcę i jego orszak, naprawiać umocnienia grodów i pełnić w nich straż.

35.Osady służebne

Osady, których mieszkańcy wykonywali specjalne prace na rzecz dworu, np. hodowali konie, piekli chleb lub wytwarzali broń. Pamiątką po nich są nazwy miejscowości, np. Kowale, Piekary czy Szczytniki.

36.Drużyna

Za pierwszych Piastów: wojowie, którzy byli strażą przyboczną władcy i strzegli granic. Pilnowali przestrzegania prawa książęcego i w razie wojny stanowili główną siłę zbrojną. Władca utrzymywał ich wraz z rodzinami.

37.Rycerstwo

Grupa właścicieli ziemskich pełniących służbę wojskową. Powstało po kryzysie państwa: Kazimierza Odnowiciela nie było stać na utrzymanie licznej drużyny, więc zaczął nadawać wojom ziemię. Obdarowany sam się uzbrajał i na wezwanie stawał do walki z oddziałem zbrojnych.