Konstytucja 3 maja, insurekcja i rozbiory - Wczoraj i dziś 6

1.Zwolennicy reform po pierwszym rozbiorze

Po pierwszym rozbiorze zwolenników reform przybyło. Dołączyli do nich wychowankowie Szkoły Rycerskiej i szkół Komisji Edukacji Narodowej. Wspólnie chcieli unowocześnić państwo i uniezależnić je od Rosji.

2.Sejm Wielki (Czteroletni)

Sejm obradujący w Warszawie w latach 1788-1792. Nazwę Wielki zawdzięcza dużemu znaczeniu uchwalonych reform, a Czteroletni - czterem latom obrad. Jego marszałkiem był Stanisław Małachowski.

3.Reforma wojska na Sejmie Wielkim

Sejm uchwalił powiększenie armii z 24 tysięcy do 100 tysięcy żołnierzy. Na jej utrzymanie po raz pierwszy w dziejach Rzeczypospolitej obciążono stałymi podatkami szlachtę i duchowieństwo. Pieniędzy wystarczyło ostatecznie na 65 tysięcy wojska.

4.Prawo o miastach

Ustawa Sejmu Wielkiego dla mieszczan z miast leżących w dobrach króla. Mogli oni za zasługi otrzymywać tytuły szlacheckie, stopnie oficerskie i godności duchowne, kupować majątki ziemskie i obejmować urzędy.

5.Konstytucja

Najważniejszy akt prawny w państwie, który określa jego ustrój (sposób zorganizowania władz) oraz prawa i obowiązki obywateli.

6.Konstytucja 3 maja (1791 r.)

Ustawa przyjęta przez Sejm Wielki 3 maja 1791 r. Projekt przygotowali w porozumieniu z królem zwolennicy reform skupieni wokół Stanisława Małachowskiego, Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja. Była to pierwsza konstytucja w Europie, a druga na świecie - po amerykańskiej.

7.Hugo Kołłątaj

Duchowny i uczony, jeden z autorów Konstytucji 3 maja. Popierał zniesienie wolnej elekcji, liberum veto i niektórych przywilejów szlacheckich.

8.Zmiany ustroju w Konstytucji 3 maja

Zniesiono wolną elekcję i wprowadzono dziedziczność tronu. Na sejmie przestało obowiązywać liberum veto, co ograniczało wpływy magnatów i obcych mocarstw. Zniesiono podział na Polskę i Litwę - powstało jedno państwo, Rzeczpospolita Polska. Wprowadzono trójpodział władzy.

9.Trójpodział władzy

Zasada, że władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą sprawują osobne organy, niezależne i równe względem siebie. Konstytucja 3 maja wprowadziła ją zgodnie z zasadą Monteskiusza: ustawodawczą miał sejm, wykonawczą - król i Straż Praw, a sądowniczą - niezawisłe sądy.

10.Straż Praw

Rząd Rzeczypospolitej utworzony przez Konstytucję 3 maja. Razem z królem sprawowała władzę wykonawczą.

11.Szlachta, mieszczanie i chłopi w Konstytucji 3 maja

Ograniczono prawa polityczne gołoty, czyli najuboższej szlachty bez majątków ziemskich. Zwiększono prawa mieszczan z miast królewskich. Chłopów objęto ochroną prawną, co było pierwszym krokiem do poprawy ich losu.

12.Przyczyny i skutki uchwalenia Konstytucji 3 maja

Przyczyny: słabnąca pozycja Rzeczypospolitej na arenie międzynarodowej i potrzeba reform w kraju. Skutki: zawiązanie konfederacji targowickiej, wybuch wojny z Rosją i drugi rozbiór Polski.

13.Konfederacja targowicka (1792 r.)

Konfederacja magnatów przeciwnych reformom Sejmu Wielkiego i Konstytucji 3 maja. Zawiązali ją w porozumieniu z Katarzyną II w Petersburgu, a ogłosili w miasteczku Targowica. Jej przywódcy - Stanisław Szczęsny Potocki, Franciszek Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski - są do dziś symbolem zdrady narodowej.

14.Wojna polsko-rosyjska (1792 r.)

Wojna ze 100-tysięczną armią rosyjską, wezwaną przez targowiczan. 60-tysięczne wojsko polskie stawiło opór: książę Józef Poniatowski, bratanek króla, wygrał bitwę pod Zieleńcami, a Tadeusz Kościuszko odparł Rosjan pod Dubienką.

15.Dlaczego król przystąpił do targowicy?

Katarzyna II zażądała przerwania walk i zagroziła królowi detronizacją oraz kolejnym rozbiorem. Stanisław August chciał uchronić Rzeczpospolitą przed dalszym podziałem, więc rozkazał zakończyć walkę i poparł targowiczan.

16.Drugi rozbiór Polski (1793 r.)

Rozbiór dokonany przez Rosję i Prusy mimo kapitulacji króla. Rosja zagarnęła wschodnią część kraju: ziemie białoruskie, ukraińskie i Podole. Prusy zajęły Wielkopolskę, część Mazowsza, Gdańsk i Toruń.

17.Sejm w Grodnie (1793 r.)

Sejm, którego zastraszeni lub przekupieni uczestnicy zatwierdzili drugi rozbiór i znieśli większość reform Sejmu Wielkiego. Unieważniono Konstytucję 3 maja i przywrócono przywileje szlacheckie, wolną elekcję i liberum veto. Władzę przejęli targowiczanie posłuszni Rosji.

18.Emigracja

Opuszczenie rodzinnego kraju, na przykład z powodu prześladowań politycznych lub religijnych. Po 1793 r. wielu patriotów wyjechało z kraju w obawie przed zemstą targowiczan.

19.Przyczyny powstania kościuszkowskiego

Po drugim rozbiorze faktyczne rządy w kraju sprawował rosyjski ambasador, a jego polityka budziła coraz większy opór Polaków. Grupa patriotów chciała przywrócić państwu niezależność i zaczęła przygotowywać powstanie; powstawały tajne organizacje.

20.Tadeusz Kościuszko

Generał, wychowanek Szkoły Rycerskiej i bohater wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych; walczył też w wojnie z Rosją w 1792 r. W 1794 r. stanął na czele powstania jako jego naczelnik.

21.Naczelnik

W czasie insurekcji kościuszkowskiej główny dowódca wojsk powstańczych. Kościuszko jako naczelnik sam organizował siłę zbrojną i powoływał Najwyższą Radę Narodową, która wykonywała jego rozkazy.

22.Wybuch powstania kościuszkowskiego

24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko ogłosił w Krakowie wybuch powstania przeciw Rosji i złożył przysięgę na wierność ojczyźnie. Powstanie nazywa się też insurekcją kościuszkowską.

23.Kosynierzy

Żołnierze z oddziałów chłopskich w powstaniu kościuszkowskim, uzbrojeni w kosy z ostrzami osadzonymi do góry. Szczególnie zasłużyli się w bitwie pod Racławicami.

24.Bitwa pod Racławicami (4 kwietnia 1794 r.)

Pierwsza bitwa powstania, wygrana przez Polaków z Rosjanami dzięki odwadze kosynierów. Nie miała większego znaczenia wojskowego, ale podniosła powstańców na duchu. Na wieść o niej mieszkańcy Warszawy i Wilna wraz z żołnierzami rozbili oddziały rosyjskie w tych miastach.

25.Uniwersał połaniecki

Akt prawny wydany przez Kościuszkę w obozie pod Połańcem, aby zachęcić chłopów do walki. Dawał chłopom wolność osobistą i gwarancję, że nie zostaną usunięci z zajmowanej ziemi. Pańszczyznę na czas walk zmniejszono o połowę, a powołanych do wojska z niej zwolniono.

26.Słaby udział chłopów w powstaniu

Nie do wszystkich dotarła wiadomość o uniwersale, a szlachta utrudniała chłopom wstępowanie do wojska. Brakowało też broni dla ochotników i czasu na ich wyszkolenie.

27.Oblężenie Warszawy w 1794 r.

Prusy stanęły po stronie Rosji i ich połączone armie przez dwa miesiące oblegały Warszawę. Gdy w Wielkopolsce wybuchło antypruskie powstanie, wsparte przez wojska generała Jana Henryka Dąbrowskiego, Prusacy wycofali się, a Rosjanie odstąpili od oblężenia.

28.Klęska pod Maciejowicami (10 października 1794 r.)

Dotkliwa klęska wojsk powstańczych. Tadeusz Kościuszko został w niej ranny i dostał się do niewoli.

29.Rzeź Pragi (4 listopada 1794 r.)

Po zdobyciu szturmem Pragi, dzielnicy Warszawy na prawym brzegu Wisły, Rosjanie wymordowali według szacunków od 15 do 25 tysięcy mieszkańców. Przerażone władze stolicy podpisały kapitulację, a armia powstańcza się rozproszyła.

30.Jak przebiegało powstanie kościuszkowskie?

24 marca 1794 r. - ogłoszenie powstania w Krakowie, 4 kwietnia - zwycięstwo pod Racławicami, 10 października - klęska pod Maciejowicami i niewola Kościuszki, 4 listopada - szturm i rzeź Pragi, potem kapitulacja Warszawy.

31.Trzeci rozbiór (1795 r.)

Rozbiór dokonany przez Rosję, Prusy i Austrię po klęsce powstania kościuszkowskiego. Prusy zagarnęły część Mazowsza z Warszawą, Austria - resztę Mazowsza i ziemie między Pilicą a Bugiem, a Rosja - Litwę, ziemie białoruskie, Polesie i Wołyń. Stanisław August zrzekł się korony i zaczął się trwający 123 lata okres niewoli narodowej.

32.Przyczyny upadku Rzeczypospolitej

Wewnętrzne: osłabienie państwa wojnami w XVII w., ograniczenie władzy króla przez przywileje szlachty, nadużywanie liberum veto, wolna elekcja, niechęć magnaterii do reform, słaba i nieliczna armia. Zewnętrzne: utrata pozycji w Europie po wojnach XVII w. i ingerencja Rosji, Prus i Austrii w sprawy Rzeczypospolitej.

33.Ingerencja sąsiadów w sprawy Rzeczypospolitej

Rosja, Prusy i Austria przez wolną elekcję wpływały na wybór króla Polski, a przez liberum veto blokowały reformy, aby doprowadzić Rzeczpospolitą do upadku.

34.Jaka była kolejność wydarzeń w latach 1791-1795?

1791 r. - uchwalenie Konstytucji 3 maja, 1792 r. - konfederacja targowicka i wojna z Rosją, 1793 r. - drugi rozbiór Polski, 1794 r. - powstanie kościuszkowskie, 1795 r. - trzeci rozbiór Polski.

35.Ocena postawy Stanisława Augusta

Historycy oceniają go różnie. Dla jednych jest zdrajcą, bo przystąpił do targowicy i kazał armii złożyć broń. Dla innych to postać tragiczna, która wybrała mniejsze zło, by ocalić choć część reform. Docenia się jego wkład w kulturę i edukację, m.in. Szkołę Rycerską, Komisję Edukacji Narodowej i Teatr Narodowy.