Wettinowie, I rozbiór i polskie oświecenie - Wczoraj i dziś 6

1.Dynastia Wettinów

Dynastia władców Saksonii, jednego z państw niemieckich. Pochodzili z niej królowie Polski August II Mocny i jego syn August III. W latach 1697-1763 Rzeczpospolitą i Saksonię łączyła unia personalna, czyli wspólny władca.

2.August II Mocny

Król Polski w latach 1697-1733 z dynastii Wettinów, książę Saksonii. Chciał wzmocnić władzę królewską i unowocześnić państwo na wzór rządów Ludwika XIV we Francji.

3.Liberum veto

Zasada obowiązująca w demokracji szlacheckiej w Polsce. Dawała posłom możliwość zrywania obrad sejmu i unieważniania podjętych wcześniej postanowień.

4.Wojna północna (1700-1721)

Wojna Rosji ze Szwecją. August II w imieniu Saksonii zawarł przymierze z Rosją, licząc na wzmocnienie swojej pozycji. Gdy w 1702 r. Szwedzi pokonali Rosjan i Sasów i wkroczyli do Rzeczypospolitej, August II porzucił polski tron i uciekł do Saksonii.

5.Stanisław Leszczyński

Król Polski w latach 1704-1709 i 1733-1736. Pierwszy raz wybrała go część szlachty przy poparciu Szwecji, drugi raz - w 1733 r., gdy popierała go Francja. Po przegranej wojnie z Augustem III wyjechał do Francji i dożywotnio objął władzę w Księstwie Lotaryngii.

6.Konfederacja

W dawnej Polsce związek (często zbrojny) zawierany na przykład przez szlachtę w celu obrony własnych interesów i praw.

7.Sejm niemy (1717 r.)

Sejm, który zatwierdził ugodę Augusta II z konfederatami, zawartą za pośrednictwem Rosji. Nazwa wzięła się stąd, że w obawie przed zerwaniem obrad głos mogły zabierać tylko wyznaczone osoby.

8.Postanowienia sejmu niemego

Uchwalono podatki na stałe wojsko, ale zmniejszono liczbę żołnierzy do 24 tysięcy. Ograniczono władzę senatu i wpływy hetmanów. Król nie mógł bez zgody sejmu zaczynać wojny ani na długo opuszczać kraju. Usunięto większość saskich urzędników i zakazano budowy świątyń innych niż katolickie.

9.Jaka była kolejność wydarzeń za panowania Augusta II?

1697 r. - koronacja Augusta II, 1702 r. - Szwedzi pokonują Rosjan i Sasów, 1709 r. - bitwa pod Połtawą i powrót Augusta II na tron, 1717 r. - sejm niemy, 1733 r. - śmierć Augusta II.

10.Podwójna elekcja (1733 r.)

Po śmierci Augusta II szlachta wybrała na króla Stanisława Leszczyńskiego, popieranego przez Francję. Pod osłoną wojsk rosyjskich niewielka grupa szlachty ogłosiła królem syna zmarłego władcy - Augusta III. Wybuchła wojna domowa, w której zwyciężyli stronnicy Augusta III.

11.August III zwany Sasem

Syn Augusta II Mocnego, król Polski w latach 1733-1763. Nie miał ambicji politycznych ojca: w Rzeczypospolitej przebywał rzadko, a w sprawowaniu władzy zastępowali go urzędnicy.

12.„Od Sasa do Lasa”

Powiedzenie z czasów walki o tron między Augustem III a Stanisławem Leszczyńskim, gdy wielu magnatów i szlachciców zmieniało stronnictwa. Oznacza sytuację, w której ludzie mają sprzeczne poglądy i często zmieniają zdanie.

13.Anarchia

Stan chaosu i samowoli, spowodowany brakiem lub bezsilnością władz państwowych.

14.Kryzys Rzeczypospolitej w czasach saskich

Za Augusta III prawie wszystkie sejmy zrywano, więc przez 30 lat nie przeprowadzono żadnych ważnych reform. Władza królewska była słaba, a wolność szlachecka przerodziła się w anarchię. Rosnące w siłę Rosja i Prusy wtrącały się w sprawy Polski: w kraju stacjonowały wojska rosyjskie, a zachodnie ziemie rabowała armia pruska.

15.Pozytywne strony panowania Augusta III

Długi pokój sprzyjał odbudowie gospodarki: wzrosła produkcja zboża, ożywił się handel z Saksonią i Turcją, odbudowywano miasta. Król wzniósł w Warszawie Operalnię, rozbudował Zamek Królewski i ufundował stypendia na studia za granicą.

16.Projekty reform w epoce saskiej

W epoce saskiej docierały do Polski z Francji poglądy oświeceniowe. Stanisław Leszczyński chciał ograniczyć liberum veto i powiększyć armię do 100 tysięcy żołnierzy. Stanisław Konarski w dziele „O skutecznym rad sposobie” proponował znieść liberum veto i głosować w sejmie większością głosów.

17.Stanisław August Poniatowski

Ostatni król Polski, wybrany w 1764 r., panował do 1795 r. Tron objął dzięki poparciu carycy Katarzyny II i jej wojsk oraz stronnictwa Czartoryskich, zwanego Familią. Caryca liczyła, że król bez mocnej pozycji wśród magnatów będzie posłuszny Rosji.

18.Pierwsze reformy Poniatowskiego

Przeprowadzono reformę finansów i wprowadzono nowe monety, zaczęto ujednolicać miary i wagi, zniesiono prywatne cła w kraju. Król założył Szkołę Rycerską. Chciał też ograniczyć liberum veto i wprowadzić głosowanie w sejmie większością głosów.

19.Szkoła Rycerska

Szkoła dla młodzieży szlacheckiej założona w 1765 r. w Warszawie przez Stanisława Augusta. Kształciła przyszłych oficerów i urzędników oraz uczyła patriotyzmu i służby ojczyźnie.

20.Pierwszy rozbiór Polski (1772 r.)

Rozbiór to podział obszaru kraju i włączenie jego części w granice innych państw. W 1772 r. dokonały go Rosja, Prusy i Austria, które wykorzystały osłabienie Rzeczypospolitej. Skutkiem była utrata części ziem, ale też dostrzeżenie w kraju potrzeby reform.

21.Jakie ziemie utraciła Rzeczpospolita w pierwszym rozbiorze?

Prusy zajęły Pomorze Gdańskie (bez Gdańska i Torunia) oraz Warmię, łącząc obie części swojego państwa. Austria zagarnęła gęsto zaludnioną południową Małopolskę ze Lwowem. Rosja przejęła rozległe, ale słabo zaludnione ziemie białoruskie nad górną Dźwiną i Dnieprem.

22.Sejm rozbiorowy (1773 r.)

Sejm, który na żądanie Rosji, Prus i Austrii zatwierdził pierwszy rozbiór. Wielu posłów zostało przekupionych lub zastraszonych przez zaborców. Sejm potwierdził też prawa kardynalne i utworzył Radę Nieustającą.

23.Tadeusz Rejtan

Poseł, który na sejmie rozbiorowym stanął na czele grupy protestujących przeciw zatwierdzeniu pierwszego rozbioru. Jego protest przedstawił Jan Matejko na obrazie „Rejtan - Upadek Polski”.

24.Prawa kardynalne

Zasady ustrojowe Rzeczypospolitej uchwalone pod naciskiem Rosji, których nie można było zmieniać: wolna elekcja, liberum veto i prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi. Gwarantem tych ustaleń była Rosja.

25.Rada Nieustająca

Rząd wspomagający króla w sprawowaniu władzy, utworzony na sejmie rozbiorowym. Zasiadali w nim zwolennicy Rosji.

26.Oświecenie

Epoka w kulturze europejskiej trwająca od końca XVII do początku XIX w.; jej rozkwit przypadł na drugą połowę XVIII w. Pod wpływem Woltera i Monteskiusza polscy pisarze krytykowali szlachtę za egoizm, zacofanie, pijaństwo i rozrzutność.

27.Ignacy Krasicki

Biskup warmiński, jeden z najwybitniejszych pisarzy polskiego oświecenia. W bajkach, fraszkach i poematach ośmieszał wady szlachty. Napisał pierwszą polską powieść „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”.

28.Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic

Pisarze polityczni oświecenia. Wytykali wady ustroju Rzeczypospolitej, zwłaszcza wolną elekcję i liberum veto. Głosili, że trzeba ograniczyć przywileje szlachty, a mieszczanom i chłopom nadać większe prawa.

29.Teatr Narodowy (1765 r.)

Teatr utworzony z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wystawiano w nim sztuki, które ośmieszały sarmackie zwyczaje i popularyzowały program reform.

30.Julian Ursyn Niemcewicz

Jeden z najwybitniejszych twórców dramatów oświecenia. W „Powrocie posła” wzywał do gruntownych reform państwa i piętnował zacofanie i lenistwo części szlachty.

31.Wojciech Bogusławski

Aktor i autor sztuk, przez 30 lat dyrektor Teatru Narodowego, zwany „ojcem polskiego teatru narodowego”. Napisał „Cud mniemany, czyli Krakowiacy i górale” - sztukę, której bohaterami są postacie z polskiego ludu.

32.Mecenat

Finansowe wspieranie artystów przez bogatych miłośników sztuki. Wielkim mecenasem był Stanisław August: sprowadził do Polski m.in. architekta Dominika Merliniego oraz malarzy Marcella Bacciarellego i Canaletta. Kolekcjonował obrazy, rzeźby, monety i medale, a jego zbiory zapoczątkowały wiele kolekcji muzealnych.

33.Canaletto

Bernardo Bellotto, nadworny malarz Stanisława Augusta. Namalował wiele widoków XVIII-wiecznej Warszawy. Dzięki dbałości o szczegóły jego obrazy pokazują, jak wyglądało miasto i życie mieszkańców.

34.„Monitor”

Pismo założone i wspierane finansowo przez Stanisława Augusta. Szerzyło tolerancję religijną i wspierało rozwój nauk przyrodniczych. Jego autorzy krytykowali wady szlachty i wzywali do poprawy losu mieszczan i chłopów.

35.Obiady czwartkowe

Spotkania artystów i uczonych na Zamku Królewskim w Warszawie lub w Łazienkach Królewskich, na które król zapraszał poetów, publicystów i filozofów. Prezentowano na nich nowe utwory i dyskutowano o projektach reform.

36.Klasycyzm

Styl w sztuce i architekturze z drugiej połowy XVIII w., wzorowany na zabytkach starożytnych Greków i Rzymian. Budowle klasycystyczne są harmonijne, mają oszczędne zdobienia i linie proste, a często także kolumny. Przykładem jest pałac Na Wodzie w Łazienkach Królewskich.

37.Komisja Edukacji Narodowej (1773 r.)

Pierwsze w Europie ministerstwo oświaty, powołane przez sejm 14 października 1773 r. Przejęła szkoły po zlikwidowanym zakonie jezuitów. Podlegały jej wszystkie szkoły w kraju - od parafialnych do uniwersytetów.

38.Szkoły Komisji Edukacji Narodowej

Wychowywano w nich młodzież na mądrych obywateli i patriotów oraz uczono wiedzy praktycznej, potrzebnej w życiu. Lekcje prowadzono po polsku, a nie po łacinie. Nowoczesne podręczniki przygotowywało Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych.

39.Program szkoły parafialnej

Szkoła parafialna to szkoła najniższego stopnia działająca przy kościele parafialnym. Uczono w niej czytania, pisania, prostych obliczeń, zasad higieny oraz podstaw rolnictwa i ogrodnictwa.

40.Jaka była kolejność wydarzeń w latach 1764-1773?

1764 r. - koronacja Stanisława Augusta Poniatowskiego, 1765 r. - założenie Teatru Narodowego i Szkoły Rycerskiej, 1772 r. - pierwszy rozbiór Polski, 1773 r. - sejm rozbiorowy i utworzenie Komisji Edukacji Narodowej.