Absolutyzm, monarchia parlamentarna, oświecenie - Wczoraj i dziś 6

1.Edykt nantejski

Dokument wydany w 1598 r. przez króla Francji Henryka IV z dynastii Burbonów. Zakończył wojny religijne we Francji: hugenotom, czyli francuskim protestantom, przyznał wolność wyznania oraz prawo do własnych sądów, wojska i twierdz.

2.Stany Generalne

Zgromadzenie przedstawicieli społeczeństwa francuskiego, które doradzało królowi, zwłaszcza w sprawie podatków. Henryk IV przestał je zwoływać, aby wzmocnić swoją władzę.

3.Kardynał Armand Richelieu

Pierwszy minister króla Ludwika XIII, który w imieniu władcy wzmacniał pozycję monarchy. Przekazał królewskim urzędnikom uprawnienia arystokracji i szlachty w sądownictwie i ściąganiu podatków.

4.Jak kolejni władcy Francji wzmacniali władzę królewską?

Henryk IV przestał zwoływać Stany Generalne. Za Ludwika XIII kardynał Richelieu oddał urzędnikom króla sądy i ściąganie podatków. Kardynał Mazarin kontynuował tę politykę, a Ludwik XIV od 1661 r. rządził samodzielnie i miał pełnię władzy.

5.Ludwik XIV

Król Francji, syn Ludwika XIII, żył w latach 1638-1715. Na tron wstąpił jako niespełna pięcioletnie dziecko. Samodzielne rządy objął w 1661 r., po śmierci kardynała Mazarina, i nie powołał już pierwszego ministra. Sprawował władzę absolutną i zbudował pałac w Wersalu.

6.Absolutyzm

Forma ustroju, w którym monarcha ma pełnię władzy w państwie. Ustanawia prawa, którym sam nie podlega, jest najwyższym sędzią i wodzem wojskowym. Nad wykonaniem jego rozkazów czuwają urzędnicy.

7.„Państwo to ja”

Słowa Ludwika XIV. Król mógł tak mówić, bo skupiał w swoim ręku całą władzę: ustanawiał prawa, sądził i dowodził wojskiem.

8.Pałac w Wersalu

Barokowy pałac wzniesiony na rozkaz Ludwika XIV w pobliżu Paryża, siedziba królewskiego dworu. Otaczały go ogrody ze stawami i fontannami. Uchodził za najwspanialszą rezydencję w Europie, a utrzymanie dworu pochłaniało 10 procent rocznych dochodów królestwa.

9.Dlaczego Ludwik XIV kazał arystokratom zamieszkać w Wersalu?

Najważniejsi dostojnicy musieli opuścić swoje dawne siedziby i żyć na dworze w Wersalu. Dzięki temu król miał ich pod kontrolą i nie mogli spiskować przeciw niemu.

10.Jean-Baptiste Colbert

Minister Ludwika XIV, który kierował polityką gospodarczą. Zniósł cła wewnętrzne, wprowadził wysokie cła na towary zagraniczne i zachęcał do sprzedaży francuskich wyrobów za granicę. Popierał przemysł: tworzył manufaktury, huty i stocznie. Był twórcą francuskiej floty handlowej i wojennej.

11.Manufaktura

Zakład, w którym ręczna praca nad produktem była podzielona na etapy. Przyuczony pracownik wykonywał swoją część pracy i przekazywał wyrób kolejnemu pracownikowi.

12.Armia francuska

Za Ludwika XIV doskonale uzbrojona armia licząca ok. 250 tysięcy żołnierzy, utrzymywana dzięki dobrym finansom państwa. Prowadziła wiele wojen, w których Francja poszerzyła terytorium na wschodzie i północy i stała się najsilniejszym państwem w Europie.

13.Molier

Francuski komediopisarz z czasów Ludwika XIV, autor m.in. „Skąpca” i „Świętoszka”. W swoich utworach krytykował ludzkie wady, takie jak skąpstwo i obłuda.

14.Wygnanie hugenotów z Francji

Skutek unieważnienia Edyktu nantejskiego przez Ludwika XIV w 1685 r. Francję opuściło ponad 200 tysięcy osób, wśród nich wielu kupców i wykwalifikowanych rzemieślników, co zaszkodziło gospodarce.

15.Skutki polityki Ludwika XIV

Korzyści: wzmocnienie pozycji Francji w Europie, unowocześnienie państwa, potęga militarna, rozwój przemysłu oraz rozkwit sztuki i literatury. Złe skutki: wygnanie hugenotów oraz ogromne wydatki na armię i dwór, które pod koniec jego rządów doprowadziły do kryzysu gospodarczego i zubożenia społeczeństwa.

16.Karol I Stuart

Król Anglii od 1625 r. Dążył do wprowadzenia absolutyzmu na wzór francuski i popierał anglikanizm, przez co popadł w konflikt z parlamentem. Przegrał wojnę domową, a w 1649 r. parlament skazał go na śmierć i publicznie ścięto go w Londynie.

17.Nowa szlachta

Angielska szlachta, która czerpała dochody nie tylko z majątków ziemskich, ale też z handlu i przemysłu: górnictwa, metalurgii i sukiennictwa. Chciała zreformować państwo i mieć wpływ na rządy, dlatego razem z mieszczaństwem sprzeciwiła się Karolowi I.

18.Purytanizm

Wyznanie protestanckie w Anglii, odwołujące się do nauk Jana Kalwina. Purytanie prowadzili surowe życie, skupione na pracy, modlitwie i samodzielnym czytaniu Biblii. W XVII w. przeważali w parlamencie, a król popierał anglikanizm.

19.Wojna domowa w Anglii

Wojna Karola I z parlamentem, która wybuchła w 1642 r. Przyczyny: król dążył do absolutyzmu, nowa szlachta i mieszczanie chcieli wpływu na rządy, a purytanie w parlamencie spierali się z królem popierającym anglikanizm. Rojaliści przegrali w 1645 r. pod Naseby, a w 1649 r. stracono króla.

20.Oliver Cromwell

Przywódca przeciwników Karola I w parlamencie, wspierany przez mieszczaństwo i nową szlachtę. Zreformował armię parlamentu i doprowadził do skazania króla na śmierć. Podbił Irlandię i Szkocję, a od 1653 r. rządził jako lord protektor aż do śmierci w 1658 r.

21.Egzekucja Karola I Stuarta

Publiczne ścięcie króla w Londynie w 1649 r. Parlament pod naciskiem Cromwella uznał go za „tyrana, zdrajcę i wroga ludu”. Wywołało to oburzenie w Europie, bo wierzono, że władza królewska pochodzi od Boga i poddanym nie wolno przeciw niej występować.

22.Republika

Państwo, w którym władzę sprawuje osoba lub grupa osób wybrana na określony czas przez obywateli w głosowaniu; przeciwieństwo monarchii. Anglię ogłoszono republiką po egzekucji Karola I: prawa uchwalał parlament, a rządem była Rada Stanu.

23.Lord protektor

Tytuł Olivera Cromwella, który w 1653 r. objął najwyższą władzę w Anglii. Rozwiązał parlament i sprawował rządy dyktatorskie. Powołał policję i zaprowadził ład, a rozwój floty i handlu uczynił z Anglii morską potęgę.

24.Przywrócenie monarchii w Anglii

Po śmierci Cromwella parlament w 1660 r. przywrócił monarchię. Rządzili synowie Karola I: Karol II, a potem Jakub II. W 1688 r. parlament zdetronizował Jakuba II, sprzyjającego katolikom, i wybrał na króla protestanta Wilhelma III Orańskiego, księcia Holandii.

25.Deklaracja praw narodu angielskiego

Dokument uchwalony przez parlament w 1689 r. i zatwierdzony przez Wilhelma III. Wprowadził w Anglii monarchię parlamentarną: król nie mógł bez zgody parlamentu ustanawiać praw, nakładać podatków ani utrzymywać armii w czasie pokoju, nie mógł też prześladować poddanych za wyznanie i poglądy.

26.Monarchia parlamentarna

Ustrój, w którym władza monarchy jako głowy państwa jest ograniczona do funkcji reprezentacyjnych, a rządzą parlament i rząd. W Anglii władzę ustawodawczą miał parlament wybierany w wyborach, wykonawczą - rząd powoływany przez parlament, a sądy były niezależne.

27.Kolejność wydarzeń w Anglii w XVII w.

1642 r. - wybuch wojny domowej, 1649 r. - ścięcie Karola I i ogłoszenie republiki, 1653 r. - Cromwell lordem protektorem, 1660 r. - przywrócenie monarchii, 1689 r. - Deklaracja praw narodu angielskiego.

28.Oświecenie

Epoka w kulturze europejskiej trwająca od końca XVII do początku XIX stulecia; XVIII w. nazywa się „wiekiem rozumu” lub „wiekiem światła”. Nazwa pochodzi stąd, że uczeni porównywali wiedzę do światła, które rozjaśnia świat i wskazuje ludziom właściwą drogę.

29.Jakie poglądy głosili myśliciele oświecenia?

Każdy ma prawo do niezależnego myślenia i wyrażania opinii. Człowiek powinien kierować się przede wszystkim rozumem, a nie tylko wiarą, a prawdziwe jest to, co da się udowodnić doświadczeniem. Krytykowali Kościół, rządy absolutne i przywileje szlachty oraz duchowieństwa, propagowali też ateizm.

30.Wolter

Francuski pisarz i filozof oświecenia, autor dramatów oraz książek filozoficznych i historycznych. W swoich utworach krytykował Kościół, zarzucając mu nietolerancję, chciwość i zacofanie.

31.Monteskiusz

Francuski pisarz, filozof i prawnik, który krytykował absolutyzm. W dziele „O duchu praw” postulował zastąpienie go trójpodziałem władzy. Za godny naśladowania uważał ustrój Wielkiej Brytanii, czyli monarchię parlamentarną.

32.Zasada trójpodziału władzy

Zasada, według której władza w państwie dzieli się na ustawodawczą (ustanawia prawo), wykonawczą (wprowadza prawo w życie) i sądowniczą (niezależne sądy). Każda z nich ma być niezależna od pozostałych. Stworzył ją Monteskiusz.

33.Jan Jakub Rousseau

Filozof oświecenia z Genewy. Chciał państwa, w którym wszyscy ludzie są wolni i równi. Uważał, że państwo powstało na zasadzie umowy społecznej: rządzący sprawują władzę w imieniu ludu, za jego zgodą i dla jego dobra, a niezadowolony lud może ich odwołać.

34.Jakie dziedziny nauki rozwijały się w oświeceniu?

Matematyka i astronomia (odkrycie planety Uran, udowodnienie teorii Kopernika), fizyka (Izaak Newton opisał przyciąganie ziemskie i ruch ciał niebieskich), badania nad elektrycznością, chemia jako osobna nauka, medycyna (szczepionka przeciw ospie) i biologia (Karol Linneusz opisał kilka tysięcy gatunków).

35.Wielka encyklopedia francuska

Największe przedsięwzięcie naukowe epoki oświecenia: dzieło w 35 tomach, które zbierało ówczesną wiedzę ze wszystkich dziedzin nauki. Pracami jej twórców, czyli encyklopedystów, kierował Denis Diderot.

36.Wynalazki epoki oświecenia

Termometr i skala temperatury - Gabriel Fahrenheit z Gdańska; maszyna parowa - James Watt, jej wynalezienie rozpoczęło rewolucję w przemyśle i transporcie; balon - bracia Montgolfier, pierwszy lot z udziałem człowieka w 1783 r.

37.Klasycyzm

Styl w kulturze i sztuce, który wykształcił się w drugiej połowie XVIII w. i nawiązywał do sztuki starożytnych Greków i Rzymian. Cechowały go ład, harmonia i oszczędność w zdobieniach. Malarze i rzeźbiarze podejmowali tematy mitologiczne i historyczne.

38.Elementy architektury klasycystycznej

Budowle wzorowane na antyku miały kolumny przed wejściem, kopuły i tympanon - trójkątne pole na szczycie ściany frontowej, często z rzeźbami. W odróżnieniu od barokowych nie oszałamiały bogactwem zdobień, ale urzekały ładem. Przykład: Panteon w Paryżu.