Miasto i wieś, Kościół i sztuka średniowiecza - Wczoraj i dziś 5

1.Powstawanie miast w średniowieczu

Przy grodach, klasztorach i zamkach powstawały osady rzemieślników, a na skrzyżowaniach szlaków handlowych - osady targowe z regularnymi targami. Od XIII wieku osady te szybko się rozwijały i przekształcały w miasta. Niektóre miasta budowano od podstaw, najczęściej nad rzekami lub w pobliżu portów morskich.

2.Lokacja

Założenie nowego miasta lub wsi. Właściciel gruntu zawierał umowę z zasadźcą i najczęściej wydawał dokument lokacyjny. Określał on m.in. prawa i obowiązki mieszkańców, położenie placów i ulic oraz dni dorocznych jarmarków. Pierwszych lokacji na ziemiach polskich dokonano na początku XIII wieku.

3.Zasadźca

Osoba, która na podstawie umowy z właścicielem gruntu zakładała nowe miasto lub wieś. W nowo założonym mieście zasadźca zostawał wójtem, a we wsi - sołtysem.

4.Wójt

Przedstawiciel właściciela ziemi w nowo założonym mieście - zostawał nim zasadźca. W imieniu pana pobierał daniny od mieszczan, przewodniczył sądom miejskim i odpowiadał za porządek w mieście.

5.Samorząd miejski

Organ sprawujący władzę w mieście, złożony z rady miejskiej, burmistrza i ławy miejskiej. Dzięki niemu mieszczanie sami rządzili miastem, choć nadal płacili daniny jego właścicielowi. We władzach zasiadali tylko najbogatsi, co prowadziło do konfliktów z biedniejszymi.

6.Rada miejska

Organ samorządu miejskiego, który mieszczanie wybierali ze swojego grona. Uchwalała prawa obowiązujące w mieście i wybierała burmistrza.

7.Burmistrz

Najważniejszy urzędnik w średniowiecznym mieście. Przewodniczył posiedzeniom rady miejskiej i dbał, aby uchwalane przez nią prawa były przestrzegane.

8.Ława miejska

Organ samorządu miejskiego sprawujący funkcje sądownicze, czyli własny sąd mieszczan.

9.Rzemieślnik

Osoba zajmująca się wytwarzaniem i naprawianiem przedmiotów codziennego użytku, np. kowal wykonujący narzędzia czy garncarz wyrabiający gliniane naczynia. W dużych miastach żyli m.in. szewcy, krawcy, rzeźnicy i tkacze.

10.Cech

Organizacja skupiająca rzemieślników jednej specjalności, powołana w celu ochrony ich interesów. Cech określał wielkość produkcji i ceny towarów oraz dbał o jakość wyrobów, a jego członkowie pomagali sobie nawzajem.

11.Kupcy

Ludzie, którzy czerpali zyski z handlu. Początkowo kupowali wyroby rzemieślników i sprzedawali je chłopom, podróżując od wsi do wsi. W miastach handlowali m.in. suknem, przyprawami, skórami i zbożem. Tworzyli organizacje, które chroniły ich interesy i bezpieczeństwo na szlakach handlowych.

12.Patrycjusze, pospólstwo i plebs

Grupy ludności miejskiej. Patrycjusze to najmniej liczna, ale najbogatsza grupa: najzamożniejsi kupcy, rzemieślnicy i właściciele nieruchomości. Najliczniejsze pospólstwo tworzyli drobni kupcy i rzemieślnicy z własnymi warsztatami. Plebs to najbiedniejsi: żebracy i ludzie najmujący się do pracy w warsztatach i przy kramach.

13.Barbakan, ratusz i sukiennice

Budowle średniowiecznego miasta. Barbakan wznosił się poza murami i zabezpieczał główną bramę wjazdową. Ratusz był siedzibą władz miejskich. Sukiennice to hala targowa, w której handlowano suknem. Rynek, czyli centralny plac miasta, otaczały murowane kamienice najbogatszych mieszczan.

14.Warunki życia w mieście

Domy nie miały bieżącej wody ani kanalizacji, a nieczystości wylewano na ulice, co prowadziło do częstych epidemii. Pożary niszczyły drewnianą zabudowę. Większość mieszczan, należąca do plebsu, mieszkała w skromnych drewnianych domach, a patrycjusze - w murowanych kamienicach przy rynku.

15.Sołtys

Przełożony wsi - zostawał nim zasadźca wsi. Jako przewodniczący sądu zwanego ławą wiejską rozstrzygał spory między osadnikami.

16.Zajęcia mieszkańców wsi

Na wsi żyła większość ludzi, a chłopi byli najliczniejszą grupą i stanem, który miał najmniej praw. Najważniejsza była uprawa ziemi: na polach siano najczęściej żyto, owies, jęczmień i proso, a w przydomowych ogrodach sadzono groch, bób i cebulę. Chłopi hodowali też krowy, świnie, drób i owce. Do pracy w polu używali głównie wołów, rzadziej koni.

17.Radło i pług

Radło to drewniany, zaostrzony konar ciągnięty przez woły lub konie. Z czasem wyparł je pług, który orał głębiej i dokładniej, dzięki czemu rolnicy zbierali większe plony.

18.Praca na roli

Odbywała się głównie ręcznie. Wiosną i jesienią rozsypywano na polu ziarno, a broną przykrywano je cienką warstwą ziemi. W czasie żniw ścinano zboże sierpami, a potem młócono je cepami. Ziarno mielono na mąkę w młynach, które zastąpiły prymitywne żarna.

19.Trójpolówka

Metoda uprawy ziemi polegająca na podziale pola na trzy części: na jednej jesienią siano zboża ozime, na drugiej wiosną - zboża jare, a trzecia była ugorem, czyli leżała nieuprawiana. Co roku każdą część zagospodarowywano inaczej. Trójpolówka chroniła glebę przed wyjałowieniem i dawała większe plony.

20.Duchowieństwo

W średniowieczu jedyna wykształcona grupa ludności. Duchowni znali łacinę - język liturgii i dyplomacji - więc byli doradcami i urzędnikami władców. Księża odprawiali nabożeństwa i udzielali sakramentów. Duchownym mógł zostać człowiek z każdego stanu, jeśli zdobył wykształcenie i przyjął święcenia.

21.Papież

Biskup Rzymu, któremu podlegali przede wszystkim duchowni. W średniowiecznej Europie miał decydujące zdanie w wielu najważniejszych sprawach - np. od jego zgody zależało, czy władca uzyska koronę królewską.

22.Asceza

Celowe wyrzekanie się wygód, a nawet zadawanie sobie cierpień, by dzięki pokutnym umartwieniom uzyskać życie wieczne. Asceci nie przywiązywali wagi do życia doczesnego.

23.Zakon

Wspólnota religijna, której członkowie złożyli śluby i żyją według ściśle określonych reguł. Zakonnicy ślubowali ubóstwo, celibat i posłuszeństwo: nie mieli majątku, nie zakładali rodzin i byli posłuszni władzom zgromadzenia. Życie poświęcali modlitwie i służbie innym.

24.Klasztor

Zespół budynków, w których mieszka wspólnota zakonna - siedziba zakonu. Całym życiem w klasztorze kierował opat, a każdy zakonnik miał swoją funkcję, np. skarbnik dbał o finanse, a szafarz o kuchnię i gospodarstwo. Klasztory były centrami życia religijnego, umysłowego i gospodarczego.

25.Reguła zakonna

Zbiór przepisów obowiązujących w danym zgromadzeniu zakonnym, które określają prawa i obowiązki zakonników oraz zasady ich postępowania. Według reguły mnisi pracowali około ośmiu godzin dziennie, a resztę czasu poświęcali modlitwie, Pismu Świętemu i odpoczynkowi.

26.Benedyktyni

Jeden z pierwszych zakonów, założony w VI wieku przez świętego Benedykta w klasztorze na górze Monte Cassino we Włoszech. Benedyktyni prowadzili szkoły i szpitale, zajmowali się badaniami naukowymi oraz przepisywaniem i zdobieniem ksiąg.

27.Cystersi

Zakon, który odegrał w średniowieczu wielką rolę. Cystersi, podobnie jak benedyktyni, prowadzili szkoły i szpitale, badania naukowe i przepisywali księgi. Utrzymywali się z uprawy roli i hodowli, a w ich wsiach rozwinęły się nowoczesne jak na owe czasy metody uprawy.

28.Zakony żebracze

Zakony powstające od XIII wieku, które działały tylko w miastach i utrzymywały się z ofiar wiernych. Powstały w dużej mierze ze sprzeciwu wobec części duchownych, którzy gromadzili bogactwa i za bardzo angażowali się w politykę. Należeli do nich franciszkanie i dominikanie, których zakon założył święty Dominik.

29.Franciszkanie

Zakon żebraczy braci mniejszych, założony przez świętego Franciszka z Asyżu, który rozdał swój majątek biednym. Franciszkanie żyli w ubóstwie, opiekowali się chorymi i biednymi i głosili kazania prostym językiem zrozumiałym dla ludu, a nie po łacinie. Ich regułę zatwierdził w 1223 roku papież Honoriusz III.

30.Kopiści

Osoby, które ręcznie przepisywały i oprawiały księgi, bo w średniowieczu nie znano druku. Pracowali w skryptoriach. Pisali gęsim piórem na pergaminie, czyli wyprawionej skórze zwierzęcej, i zdobili księgi ilustracjami zwanymi miniaturami. Przepisanie jednej księgi trwało miesiące, a nawet lata.

31.Szkoły kościelne i uniwersytety

Szkolnictwo organizował Kościół. Najpierw uczono się w szkołach parafialnych podstaw łaciny, modlitw i śpiewu kościelnego, a potem w szkołach katedralnych lub klasztornych. Z czasem powstały szkoły wyższe - uniwersytety, które kształciły prawników, lekarzy i duchownych. Nauka odbywała się po łacinie, a uczyć się mogli tylko chłopcy.

32.Zadanie sztuki średniowiecznej

Głoszenie chwały bożej, przybliżanie ludziom Biblii i wyjaśnianie zasad wiary. Głównym tematem dzieł były postaci i historie z Pisma Świętego oraz żywoty świętych. Malowidła i rzeźby uczyły niepiśmiennych wiernych treści Biblii, dlatego nazywano je po łacinie biblia pauperum, czyli Biblią dla ubogich.

33.Dzieła sztuki średniowiecznej

Oprócz budowli tworzono malowidła, rzeźby i ozdobne miniatury w księgach; rozwijała się też sztuka złotnicza. Większość dzieł przedstawiała motywy religijne, postaci świętych i sceny z Biblii. Przykładem dzieła złotników jest srebrny relikwiarz świętego Zygmunta z XIV wieku.

34.Ołtarz Wita Stwosza

Ołtarz z kościoła Mariackiego w Krakowie, który powstał w drugiej połowie XV wieku. Składa się z ponad dwustu drewnianych rzeźb i płaskorzeźb, a największe figury mają ponad dwa metry wysokości. Główną sceną jest Zaśnięcie Marii Panny.

35.Styl romański

Styl w sztuce, który ukształtował się w Europie i przyjął się także w Polsce. Kościoły romańskie były masywne i kamienne, miały grube mury i małe okna, a ich łuki miały kształt półkola. Wieże pełniły funkcję obronną i obserwacyjną.

36.Styl gotycki

Styl w sztuce, który ukształtował się w XII wieku we Francji, a w Polsce upowszechnił się w XIV wieku. Budowle gotyckie są wysokie i strzeliste, mają wysokie okna z witrażami i ostrym łukiem oraz mury wsparte na przyporach. Budowano je z kamienia i z cegły.

37.Styl romański a gotycki

Kościoły romańskie są masywne: mają grube mury, małe okna i półkoliste łuki, a ich wnętrze tonie w półmroku. Kościoły gotyckie są strzeliste: mają cieńsze mury wsparte na przyporach, wielkie okna z witrażami i ostre łuki.

38.Łuki oporowe i przypory

Elementy kościołów gotyckich. Łuki oporowe przenosiły ciężar budowli na przypory, dlatego mury nie musiały być tak grube jak w kościołach romańskich i można było stosować wielkie okna.

39.Witraż

Okno wykonane z kawałków barwnego szkła, przedstawiające wzory roślinne lub sceny z Biblii - typowe dla kościołów gotyckich. Okrągłe okno nad wejściem do gotyckiej świątyni nazywamy rozetą.

40.Zabytki średniowieczne w Polsce

Budowle romańskie to m.in. kamienny kościół w Tumie pod Łęczycą i rotunda świętego Prokopa w Strzelnie. Ceglanych budowli gotyckich jest w Polsce znacznie więcej: zamki, kościoły i zabytki mieszczańskie. Bazylika Mariacka w Gdańsku to największy na świecie kościół gotycki z cegły.