Wojny z Turcją, kryzys państwa, barok - Wczoraj i dziś 6

1.Imperium osmańskie

Dawna nazwa państwa tureckiego, pochodząca od imienia sułtana Osmana I, twórcy tureckiej potęgi i założyciela dynastii osmańskiej. W XVII w. był to potężny południowy sąsiad Rzeczypospolitej.

2.Sułtan

Tytuł używany dawniej przez władców niektórych państw muzułmańskich, m.in. Turcji. Sułtan turecki miał nieograniczoną władzę.

3.Przyczyny wojen polsko-tureckich

Rywalizacja o wpływy polityczne w Mołdawii, naruszanie granic (Kozacy najeżdżali ziemie tureckie, a podlegli Turcji Tatarzy krymscy - Rzeczpospolitą) oraz chęć podboju nowych terenów przez sułtana. Do otwartej wojny doszło, gdy Rzeczpospolita pomogła Habsburgom walczącym z księciem Siedmiogrodu, którego popierała Turcja.

4.Jasyr

Niewola turecka lub tatarska. Z jasyru można było się wykupić.

5.Janczarzy

Żołnierze doborowej piechoty tureckiej, podstawa armii sułtana. Byli to siłą wcielani do służby niemuzułmańscy chłopcy z podbitych krajów, nawracani na islam i wychowywani w ślepym posłuszeństwie. Słynęli z walki w zwartym szyku i doskonałego wyszkolenia strzeleckiego.

6.Bitwa pod Cecorą (1620 r.)

Klęska polskiej armii hetmana Stanisława Żółkiewskiego w bitwie z Turkami na terenie Mołdawii. Hetman zarządził odwrót i zginął podczas wycofywania się wojsk.

7.Obrona Chocimia (1621 r.)

Obrona nadgranicznej twierdzy przygotowana przez hetmana Jana Karola Chodkiewicza, którego wojska wzmocniły oddziały kozackie. Turcy przez miesiąc bezskutecznie ją oblegali i musieli zawrzeć pokój. Przywrócił on granicę na Dniestrze, a obie strony obiecały powstrzymywać najazdy kozackie i tatarskie.

8.Traktat w Buczaczu (1672 r.)

Pokój zawarty przez króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego po zdobyciu przez Turków twierdzy w Kamieńcu Podolskim. Rzeczpospolita oddała Turcji część Ukrainy, Podole i Kamieniec Podolski oraz miała płacić sułtanowi haracz. Sejm nie zatwierdził tych upokarzających warunków i wznowił wojnę.

9.Haracz

Coroczna danina płacona imperium osmańskiemu przez niemuzułmanów na ziemiach podbitych przez Turków.

10.Bitwa pod Chocimiem (1673 r.)

Zwycięstwo hetmana Jana Sobieskiego nad wojskami tureckimi. Sobieski osobiście poprowadził natarcie polskiej jazdy. Dzięki temu sukcesowi zyskał popularność wśród szlachty i rok później został wybrany na króla.

11.Jan III Sobieski

Hetman, a potem król Polski w latach 1674-1696. Wcześniej walczył z Kozakami, Rosją i Szwedami. Pokonał Turków pod Chocimiem w 1673 r. i pod Wiedniem w 1683 r. Jego żoną była Francuzka Maria Kazimiera, zwana Marysieńką.

12.Rozejm z Turcją za panowania Jana III

Rozejm, który przerwał wojnę prowadzoną przez Jana III Sobieskiego po wyborze na króla. Był korzystniejszy niż układ w Buczaczu: Rzeczpospolita nie musiała płacić haraczu, ale nie odzyskała utraconych ziem.

13.Wielki wezyr

Najważniejszy dostojnik państwowy w imperium osmańskim. Mógł go odwołać ze stanowiska wyłącznie sułtan.

14.Kara Mustafa

Wielki wezyr, który w 1683 r. dowodził stutysięczną armią turecką. Wkroczył z nią do Austrii i rozpoczął oblężenie Wiednia.

15.Odsiecz wiedeńska (1683 r.)

Pomoc dla oblężonego przez Turków Wiednia, zgodna z sojuszem Polski i Austrii. Jan III Sobieski objął naczelne dowództwo wojsk polskich, austriackich i niemieckich. 12 września 1683 r. pokonały one armię turecko-tatarską, a decydującą rolę odegrała szarża polskiej husarii.

16.Jaka była kolejność wydarzeń wojen z Turcją?

1620 r. - klęska pod Cecorą, 1621 r. - obrona Chocimia, 1672 r. - traktat w Buczaczu, 1673 r. - bitwa pod Chocimiem, 1683 r. - odsiecz wiedeńska.

17.Kto zwyciężył pod Wiedniem?

Polacy uważają bitwę za sukces oręża polskiego, a Austriacy - za zwycięstwo wojsk cesarskich. Sobieski był naczelnym dowódcą, ale o rozpoczęciu walk zdecydował dowódca wojsk cesarskich Karol Lotaryński, za zgodą króla. Lotaryński i tureccy kronikarze uznali Sobieskiego za najbardziej zasłużonego dowódcę.

18.Koniec wojen z Turcją (1699 r.)

Pokój, który zakończył wojny z Turcją już po śmierci Jana III Sobieskiego. Rzeczpospolita odzyskała część Ukrainy i Podole.

19.XVII wiek - stulecie wojen

W wyniku wojen z Rosją, Turcją i Szwecją Rzeczpospolita utraciła około jednej trzeciej terytorium, m.in. Inflanty i wschodnią Ukrainę, oraz zwierzchność nad Prusami Książęcymi. Przez wojny i epidemie liczba ludności spadła z 11 milionów do około 7 milionów.

20.Kryzys gospodarczy w XVII w.

Wojny zniszczyły wiele miast, wsi i folwarków, a liczne grunty leżały odłogiem, czyli były nieuprawiane. Szlachta zwiększała chłopom pańszczyznę. Na zachodzie Europy spadły ceny zboża, więc spadła produkcja zboża i załamał się handel nim. Skutkiem było zubożenie mieszczan i upadek znaczenia miast.

21.Kryzys państwa w XVII w.

Skarbiec był pusty, więc brakowało pieniędzy na opłacenie armii i granic strzegły nieliczne, słabo wyszkolone wojska. Zmalała też rola sejmu, a władzę królów elekcyjnych stopniowo ograniczano.

22.Liberum veto

Zasada demokracji szlacheckiej, która pozwalała posłowi zerwać obrady sejmu i unieważnić podjęte wcześniej postanowienia. Uchwały zapadały jednomyślnie, więc sprzeciw choćby jednego posła kończył obrady.

23.Władysław Siciński

Poseł, który w 1652 r. jako pierwszy zerwał sejm, korzystając z zasady liberum veto.

24.Dlaczego liberum veto szkodziło Rzeczypospolitej?

Od 1652 r. zrywano sejmy coraz częściej. Magnaci i obce dwory przekupywali posłów, by zrywali obrady. W ten sposób blokowano reformy państwa, a rola sejmu malała.

25.Rokosz

Zbrojne wystąpienie szlachty przeciw królowi.

26.Rokosz Lubomirskiego (1665-1666)

Jan Kazimierz zaproponował, by nowego króla wybierać jeszcze za życia panującego, co pozwoliłoby uniknąć bezkrólewia. Oburzona część szlachty zawiązała w 1665 r. rokosz pod wodzą hetmana Jerzego Lubomirskiego. Krwawa wojna domowa zakończyła się ugodą, hetman poszedł na wygnanie, a król w 1668 r. abdykował.

27.Jerzy Lubomirski

Magnat i hetman, który w czasie potopu nie poddał się Szwedom i odniósł nad nimi wiele zwycięstw. W 1665 r. stanął na czele rokoszu, który przerodził się w wojnę domową. Po rokoszu został skazany na banicję.

28.Banicja

Kara wygnania z ojczyzny połączona z pozbawieniem wszelkich praw.

29.Postawa szlachty wobec kryzysu

Wielu szlachciców nie dostrzegało słabości ustroju demokracji szlacheckiej, zwłaszcza zasady liberum veto. Dbali głównie o swój majątek i nie troszczyli się o sprawy państwa. Próby reform podejmowane przez królów kończyły się zwykle rokoszem.

30.Barok

Epoka w historii kultury trwająca od końca XVI do połowy XVIII w. Nazwa pochodzi od słowa barroco, czyli perły o nieregularnym kształcie. Była to epoka pełna kontrastów: ludzie ucztowali i bawili się, a zarazem długo pościli i żarliwie się modlili.

31.Dlaczego w epoce baroku ludzie zwrócili się ku religii?

Okrutne wojny religijne, klęski głodu i epidemie sprawiły, że ludzie nie byli pewni przyszłości i czuli się zagrożeni. Szukali więc oparcia w Bogu: licznie chodzili na nabożeństwa, pielgrzymowali i pościli.

32.Cechy sztuki baroku

Bogactwo dekoracji: ornamenty, rzeźby, płaskorzeźby, malowidła i złocenia. Dynamiczna kompozycja dzieł, w rzeźbie ruch i emocje postaci, w malarstwie gra światła i kolorów. Wznoszono ogromne kościoły i pałace, które miały robić wrażenie na widzu.

33.Ornament

Element zdobniczy, często z motywami roślinnymi, stosowany w architekturze, malarstwie lub rzemiośle artystycznym.

34.Barok w sztuce Kościoła

Kościół katolicki rywalizował o wiernych z protestantami. Pełne przepychu wnętrza kościołów miały pokazywać potęgę Kościoła, wywoływać zachwyt, zachęcać do udziału w nabożeństwach i umacniać wiarę katolicką. Były przeciwieństwem prostych i surowych zborów protestanckich.

35.Barokowe pałace i kościoły w Polsce

Barokowe kościoły powstały m.in. w Krakowie, Poznaniu, Lublinie i Warszawie (kościół Sióstr Wizytek). Magnaci budowali okazałe pałace z kolekcjami dzieł sztuki i parkami, np. Pałac Branickich w Białymstoku, a bogaci mieszczanie - bogato zdobione kamienice.

36.Kalwaria

Szlak procesyjny złożony z kaplic obrazujących stacje Męki Pańskiej. Najsłynniejsza powstała w Kalwarii Zebrzydowskiej pod Krakowem.

37.Pałac w Wilanowie

Okazały pałac barokowy z pięknym ogrodem, wzniesiony na zamówienie króla Jana III Sobieskiego w majątku pod Warszawą. Dziś Wilanów jest dzielnicą Warszawy, a w pałacu mieści się Muzeum Pałacu Króla Jana III.

38.Sarmatyzm

Kultura polskiej szlachty, która wierzyła, że pochodzi od Sarmatów, starożytnego ludu znad Morza Czarnego. Szlachta uważała złotą wolność za najlepszy ustrój na świecie. Lubiła polowania, kuligi i wystawne uczty, a nosiła żupan, kontusz i pas kontuszowy.