Powstanie Chmielnickiego i potop szwedzki - Wczoraj i dziś 6

1.Dzikie Pola

Prawie bezludne ziemie ukraińskie na pograniczu z imperium osmańskim (Turcją), które nie podlegały niczyjej władzy. Nazywano je też Zaporożem.

2.Zaporoże

Kraina położona za porohami, czyli skalnymi progami na rzece Dniepr, na obszarze południowej Ukrainy.

3.Kozacy

W dawnej Polsce grupa ludności różnej narodowości, głównie Rusini, zamieszkująca południowo-wschodnie krańce Rzeczypospolitej. Byli to w większości chłopi, którzy zbiegli na Dzikie Pola z majątków szlacheckich, bo mieli dość wyzysku.

4.Kozaczyzna

Wspólnota Kozaków, czyli mieszkańców Dzikich Pól.

5.Dlaczego Kozacy byli stale gotowi do walki?

Żyli w ciągłym zagrożeniu najazdami Tatarów krymskich. Polscy władcy wykorzystywali wojowniczych Kozaków do obrony Rzeczypospolitej przed najazdami tatarskimi.

6.Kozacy rejestrowi

Kozacy wpisani do rejestru. Ich oddziały utworzono za panowania Zygmunta II Augusta i Stefana Batorego. Za służbę wojskową otrzymywali żołd i nie musieli odrabiać pańszczyzny.

7.Żołd

Regularna zapłata za pełnienie służby wojskowej.

8.Wojska kozackie

Armię kozacką tworzyła głównie piechota. Jej podstawową bronią była strzelba (zwykle dwie na Kozaka), a do walki wręcz służyła szabla. Razem z polską jazdą piechota zaporoska była jedną z najlepszych armii w Europie.

9.Przyczyny powstania Chmielnickiego

Sejm z inicjatywy magnatów zmniejszył liczbę Kozaków rejestrowych. Magnaci i szlachta narzucali wolnym Kozakom poddaństwo i pańszczyznę. Zmuszali ich też do porzucenia prawosławia na rzecz wyznania greckokatolickiego.

10.Bohdan Chmielnicki

Przywódca powstania kozackiego, które wybuchło w 1648 r. Żył w latach 1595-1657. Obecnie na Ukrainie jest uważany za bohatera narodowego.

11.Grekokatolicy (unici)

Wyznawcy Kościoła greckokatolickiego powstałego w Rzeczypospolitej w 1596 r. Uznawali zwierzchność papieża i katolickie prawdy wiary, ale zachowali prawosławną (wschodnią) liturgię.

12.Zwycięstwa Kozaków w 1648 r.

Kozacy sprzymierzeni z Tatarami rozbili wojska koronne nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem. Wtedy powstanie poparła prawosławna ludność chłopska na Ukrainie, a powstańcy dotarli aż do Lwowa i Zamościa.

13.Chan

Tytuł władcy tatarskiego.

14.Obrona Zbaraża

Zwycięska dla Polaków obrona twierdzy w Zbarażu, która zatrzymała dalsze postępy wojsk Chmielnickiego. W tym czasie strona polska za ogromny okup skłoniła chana krymskiego do wycofania Tatarów z wojny.

15.Ugoda w Zborowie (1649 r.)

Porozumienie, które Chmielnicki pozbawiony sojusznika zawarł z Rzecząpospolitą. Kozacki przywódca otrzymał tytuł hetmana i władzę w trzech województwach, a liczbę Kozaków rejestrowych zwiększono. Ugoda nie zadowoliła żadnej ze stron.

16.Bitwa pod Beresteczkiem (1651 r.)

Rozstrzygająca bitwa powstania, w której po trzydniowej walce zwycięstwo odnieśli Polacy. Chmielnicki musiał potem zawrzeć niekorzystną ugodę, która zmniejszała liczbę Kozaków rejestrowych.

17.Dlaczego Rosja poparła Chmielnickiego?

Rosja chciała wziąć odwet za klęski poniesione we wcześniejszych wojnach z Rzecząpospolitą.

18.Układ w Perejasławiu (1654 r.)

Układ Chmielnickiego z Rosjanami o przyłączeniu Ukrainy do Rosji. Wojsko rosyjskie najechało wtedy wschodnie ziemie Rzeczypospolitej i zaczęła się wojna Rosji i Kozaków z Rzecząpospolitą.

19.Wojna polsko-rosyjska (1654-1667)

Wojna Rzeczypospolitej z Rosją i Kozakami, toczona z przerwami do 1667 r. Moskwa zajęła i splądrowała Litwę. Najtragiczniejsze skutki miała dla Białorusi: kraj został doszczętnie zniszczony, a ludność masowo wysiedlona do Rosji.

20.Rozejm w Andruszowie (1667 r.)

Rozejm, który zakończył wojnę z Rosją. Potwierdzono go pokojem w 1686 r. Ukraina została podzielona między Rzeczpospolitą a Rosję, której przypadł Kijów.

21.Skutki powstania kozackiego i wojny z Rosją

Wybuchła wojna polsko-rosyjska, a Ukrainę podzielono między Rzeczpospolitą i Rosję, więc Polska utraciła część terytorium. Największymi przegranymi byli Kozacy i mieszkańcy Ukrainy: Kozaków pozbawiono przywilejów, a ludność wyzyskiwano jeszcze bardziej.

22.Jaka była kolejność wydarzeń powstania Chmielnickiego?

1648 r. - wybuch powstania, 1649 r. - ugoda w Zborowie, 1651 r. - bitwa pod Beresteczkiem, 1654 r. - układ w Perejasławiu i wybuch wojny z Rosją, 1667 r. - rozejm w Andruszowie.

23.Karol X Gustaw

Król Szwecji, który przed upływem terminu zerwał rozejm zawarty w 1635 r. w Sztumskiej Wsi i w 1655 r. zaatakował Rzeczpospolitą.

24.Przyczyny potopu szwedzkiego

Szwedzi dążyli do panowania w basenie Morza Bałtyckiego. Rzeczpospolita była osłabiona walką z powstaniem kozackim i wojną z Rosją. Pretekstem było to, że król Polski Jan Kazimierz wciąż używał tytułu króla Szwecji.

25.Jan Kazimierz

Syn Zygmunta III Wazy, król Polski w latach 1648-1668. Podobnie jak ojciec używał tytułu króla Szwecji. Po dwudziestu latach rządów abdykował i wyjechał do Francji.

26.Abdykacja

Dobrowolne lub przymusowe zrzeczenie się przez monarchę tronu.

27.Potop szwedzki

Najazd Szwedów na Rzeczpospolitą z lat 1655-1660. Latem 1655 r. Szwedzi uderzyli jednocześnie na Wielkopolskę i Litwę i w kilka miesięcy opanowali dużą część kraju. Nazwa pochodzi od rozmiaru zajętych terenów i skali zniszczeń.

28.Obrona Jasnej Góry (1655 r.)

Obrona klasztoru paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie przed Szwedami - przełomowy moment wojny. Obrońcami dowodził Augustyn Kordecki. Zwycięstwo obudziło w społeczeństwie wiarę w pokonanie najeźdźcy.

29.Śluby lwowskie (1656 r.)

Uroczysta przysięga, którą Jan Kazimierz po powrocie do kraju złożył w katedrze we Lwowie. Obiecał poprawę losu chłopów i mieszczan, jeśli najeźdźcy zostaną wygnani. Zachęciło to wielu ludzi do walki ze Szwedami.

30.Stefan Czarniecki

Wybitny wódz, który w 1656 r. stanął na czele polskiej armii walczącej ze Szwedami. Był mistrzem wojny podjazdowej.

31.Wojna podjazdowa (szarpana)

Sposób walki polegający na atakowaniu wrogich wojsk z zaskoczenia. Niewielkie grupy uderzały na odosobnione oddziały i unikały starcia z głównymi siłami nieprzyjaciela.

32.Pokój w Oliwie (1660 r.)

Pokój polsko-szwedzki, który zakończył potop. Szwecja zachowała niemal całe Inflanty, a Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego.

33.Straty ludnościowe i materialne po potopie

Liczba mieszkańców Rzeczypospolitej spadła z 11 milionów do około 7 milionów, czyli o około jedną trzecią. Ludzie ginęli w walkach, od chorób i z głodu. Wiele miast i wsi zniszczono, a handel się załamał, bo zubożali ludzie niewiele mogli kupić.

34.Sytuacja chłopów po potopie

Chłopi ucierpieli od rabunków wojsk. Po wojnie szlachta chciała szybko odrobić straty, więc zwiększała poddanym pańszczyznę i daniny. Król mimo ślubów lwowskich nic nie zrobił dla poprawy losu chłopów.

35.Prusy Książęce po potopie

Prusy Książęce przestały być lennem Polski. Prawa do nich uzyskali władcy Brandenburgii, panujący na Pomorzu Zachodnim.

36.Straty polskiej kultury w czasie potopu

Szwedzi zrabowali wiele bezcennych księgozbiorów i dzieł sztuki, które już nigdy nie wróciły do Polski.

37.Jaka była kolejność wydarzeń potopu?

1655 r. - najazd Szwedów i obrona Jasnej Góry, 1656 r. - śluby lwowskie, 1660 r. - pokój w Oliwie.