Ostatni Jagiellonowie i odrodzenie w Polsce - Wczoraj i dziś 6

1.Ostatni Jagiellonowie na polskim tronie

Zygmunt I Stary i jego syn Zygmunt II August. Na początku XVI wieku Polska była związana unią z Wielkim Księstwem Litewskim, a Jagiellonowie zasiadali też na tronach Węgier i Czech.

2.Zygmunt I Stary

Syn Kazimierza Jagiellończyka, król Polski w latach 1506-1548. Był zwolennikiem pokojowej polityki - dzięki dyplomacji przyłączył do Polski Mazowsze, które wcześniej należało do książąt piastowskich. Był doskonale wykształcony, znał kilka języków i jako mecenas dbał o rozwój sztuki.

3.Bona Sforza

Druga żona Zygmunta Starego, pochodziła z Włoch i przybyła do Polski w 1518 roku. Była hojną mecenaską sztuki: opłacała polskim studentom zagraniczne studia i sprowadziła z Włoch architektów oraz artystów. Upowszechniała włoską kulturę i modę na stroje z adamaszku, atłasu i aksamitu.

4.Zygmunt II August

Syn Zygmunta Starego i ostatni król z dynastii Jagiellonów na polskim tronie. Doprowadził do zawarcia unii lubelskiej i był znanym miłośnikiem sztuki.

5.Drugi pokój toruński (1466 r.)

Traktat kończący wojnę trzynastoletnią z Krzyżakami. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską oraz otrzymała Warmię. Zakon nie godził się z tymi postanowieniami, domagał się zwrotu ziem i szukał sojuszników przeciw Polsce, m.in. księcia moskiewskiego.

6.Albrecht Hohenzollern

Wielki mistrz zakonu krzyżackiego. Jego wujem był król Zygmunt Stary. Po wojnie z Polską przeszedł na luteranizm i ogłosił się świeckim księciem. W 1525 roku złożył hołd królowi Polski i został księciem pruskim.

7.Ostatnia wojna z Krzyżakami

Wybuchła w 1519 roku, gdy Krzyżacy pod wodzą Albrechta Hohenzollerna zażądali zwrotu Pomorza Gdańskiego i Warmii. Wojsko polskie dzięki artylerii zdobywało twierdze i opanowało prawie całe państwo zakonne. W 1521 roku podpisano czteroletni rozejm.

8.Rozejm

Czasowe wstrzymanie walk uzgodnione przez strony konfliktu zbrojnego.

9.Hołd lenny

Uroczysta ceremonia, podczas której senior (cesarz, król) nadawał lenno wasalowi (księciu, rycerzowi).

10.Hołd pruski (1525 r.)

Hołd lenny, który w 1525 roku na rynku w Krakowie złożył Zygmuntowi Staremu Albrecht Hohenzollern, były wielki mistrz krzyżacki. Na znak lenna otrzymał od króla sztandar z herbem Prus Książęcych. Państwo zakonne zlikwidowano, a Polska uwolniła się od groźnego sąsiedztwa Krzyżaków.

11.Prusy Książęce

Świeckie państwo, które w 1525 roku powstało z dawnego państwa zakonnego. Stolicą był Królewiec. Władca, książę pruski, był lennikiem króla polskiego: uznawał jego zwierzchnictwo i miał stawiać się na jego wezwanie.

12.Obowiązki księcia pruskiego wobec króla

Książę Albrecht i jego następcy mieli składać przyrzeczenie uległości. Gdy król lub Królestwo zostaną zaatakowani, książę miał przybyć z pomocą osobiście, ze wszystkimi poddanymi i całą siłą. Król zobowiązał się do tego samego wobec księcia.

13.Renesans (odrodzenie)

Okres w kulturze i sztuce europejskiej trwający od około XIV wieku do końca XVI stulecia. Nawiązywał do wzorców starożytnych.

14.Złoty wiek w dziejach Polski

Tak nazywa się XVI wiek, bo był to czas szybkiego rozwoju gospodarczego i kulturalnego kraju. Upowszechniały się wtedy na ziemiach polskich idee renesansowe.

15.Jak idee renesansu dotarły do Polski?

Dzięki dostępowi do morza Polska handlowała z wieloma krajami, a szlachta bogaciła się na sprzedaży zboża i drewna. Synowie szlacheccy studiowali na uczelniach zachodniej i południowej Europy. Podróże studentów i dyplomatów przenosiły idee renesansu, a z Włoch przybywali architekci i budowniczowie.

16.Mecenat

Wspieranie finansowe artystów przez bogatych miłośników sztuki. W XVI-wiecznej Polsce mecenasami byli m.in. Zygmunt Stary i królowa Bona.

17.Renesansowy Wawel

Dwór królewski na krakowskim Wawelu był ważnym ośrodkiem kultury XVI wieku. Zygmunt Stary i Bona przebudowali zamek w stylu renesansowym, a przy katedrze wznieśli kaplicę Zygmuntowską. Dziedziniec otaczają krużganki - korytarze oparte na wąskich kolumnach.

18.Arras

Ozdobna tkanina służąca do dekorowania ścian, np. komnat wawelskiego zamku. Nazwa pochodzi od francuskiego miasta Arras, słynącego z produkcji tych materiałów.

19.Kaplica Zygmuntowska

Kaplica przy katedrze wawelskiej wzniesiona w latach 1519-1533, uważana za najpiękniejszy zabytek włoskiego renesansu w Polsce. Budową kierował Bartłomiej Berrecci. Wewnątrz są nagrobki Zygmunta Starego i jego dzieci: Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki.

20.Bartłomiej Berrecci

Florencki rzeźbiarz i architekt. W latach 1519-1533 kierował zespołem włoskich budowniczych, którzy wznosili kaplicę Zygmuntowską na Wawelu.

21.Dzwon Zygmunt na Wawelu

Dzwon ufundowany przez Zygmunta Starego i odlany przez Hansa Behema. Pierwszy raz zabrzmiał 13 lipca 1521 roku na wieży katedry wawelskiej. Bije tylko w chwilach ważnych dla Polski, stąd wyrażenie „od wielkiego dzwonu”, czyli bardzo rzadko.

22.Literatura w języku polskim

Pisarze zauważyli, że dzieła łacińskie docierają do niewielu odbiorców, więc zaczęli pisać w języku ojczystym. Tak szerzyli idee renesansu. Powstawały pierwsze polskie wiersze i dramaty, rozwijało się pisarstwo polityczne.

23.Mikołaj Rej

Pisarz (1505-1569), pierwszy, który tworzył tylko w języku polskim. Uzasadniał to słynnym zdaniem, że „Polacy nie gęsi” i mają swój język. W utworach opisywał uroki spokojnego, wiejskiego życia szlachty.

24.Jan Kochanowski

Pisarz (1530-1584) uważany za najwybitniejszego polskiego pisarza renesansu. Napisał m.in. liczne fraszki i ody. We fraszkach przedstawiał ludzkie wady i cnoty.

25.Fraszka

Krótki, rymowany utwór. Jan Kochanowski przedstawiał we fraszkach ludzkie wady i cnoty, np. we fraszce „Na młodość”.

26.Andrzej Frycz Modrzewski

Sekretarz królewski i pisarz polityczny (1503-1572). W napisanym po łacinie dziele „O poprawie Rzeczypospolitej” domagał się zmiany praw i obyczajów panujących w Polsce oraz reformy szkolnictwa.

27.Biblia Wujka (1599 r.)

Pierwsze pełne tłumaczenie Biblii na język polski, którego dokonał ksiądz jezuita Jakub Wujek z Wągrowca. Przekład był popularny aż do połowy XX wieku, gdy wydano Biblię Tysiąclecia.

28.Drukarnie i język polski

Na ziemiach polskich powstały pierwsze stałe drukarnie, które wydawały druki po łacinie i po polsku. Sprzyjały szerzeniu idei renesansu. W XVI wieku powstały też podstawy dzisiejszej gramatyki i ortografii języka polskiego.

29.Mikołaj Kopernik

Najwybitniejszy przedstawiciel polskiego odrodzenia, urodzony w 1473 roku w Toruniu syn kupca. Uczył się w Akademii Krakowskiej, a we Włoszech studiował m.in. prawo i medycynę. Jego pasją była astronomia. Obserwacje prowadził we Fromborku, gdzie w katedrze jest jego grób.

30.„Wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię”

Powiedzenie o Koperniku. Bez teleskopu ustalił on, że wszystkie planety Układu Słonecznego, w tym Ziemia, krążą wokół Słońca. Obalił pogląd, że centrum wszechświata jest Ziemia, wokół której krążą Słońce i inne ciała niebieskie.

31.„O obrotach sfer niebieskich” (1543 r.)

Dzieło Mikołaja Kopernika, w którym opisał swoje odkrycie. Wydano je w 1543 roku, krótko przed śmiercią astronoma. Kościół potępił je jako niezgodne z Biblią, ale od przełomu XVI i XVII wieku teoria zyskiwała coraz więcej zwolenników.

32.Układ geocentryczny

Model wszechświata uznawany do czasów Kopernika: w środku wszechświata znajduje się Ziemia. Nazwa pochodzi od greckiego słowa geo, czyli Ziemia. Autorstwo teorii przypisuje się starożytnemu astronomowi Ptolemeuszowi.

33.Układ heliocentryczny

Model wszechświata stworzony przez Mikołaja Kopernika: wszystkie planety Układu Słonecznego krążą wokół nieruchomego Słońca. Nazwa pochodzi od greckiego słowa helios, czyli Słońce. Odkrycie tak zmieniło myślenie ludzi o świecie, że nazwano je przewrotem kopernikańskim.

34.Galileusz

Włoski astronom, fizyk i filozof, zwolennik teorii Kopernika. Jako pierwszy obserwował niebo przez teleskop i odkrył m.in. góry na Księżycu i plamy na Słońcu.

35.Jaka jest kolejność wydarzeń z lat 1466-1599?

W 1466 roku zawarto drugi pokój toruński. W 1506 roku królem został Zygmunt Stary. W 1525 roku Albrecht Hohenzollern złożył hołd pruski. W 1543 roku wydano dzieło Kopernika, a w 1599 roku ukazała się Biblia Wujka.