Demokracja szlachecka i folwark - Wczoraj i dziś 6

1.Szlachta

Stan wywodzący się z rycerstwa, które pod koniec XV wieku zajęło się zarządzaniem swoimi majątkami ziemskimi. Szlachcice mieli prawo do noszenia szabli i używania herbu. Stanowili tylko 6-10 procent społeczeństwa, ale uważali się za jedynych pełnoprawnych obywateli państwa.

2.Herb szlachecki

Znak rodu szlacheckiego - szlachcice przejęli po przodkach prawo do jego używania. Jednym z najstarszych polskich herbów jest Nałęcz, którego używało ponad 900 rodów. W jego czerwonym polu znajduje się srebrna nałęczka, czyli kobieca chustka.

3.Przywilej

Szczególne uprawnienia przysługujące określonym osobom lub grupom ludzi. Kolejni królowie Polski nadawali szlachcie liczne przywileje, aby zdobyć jej poparcie.

4.Prawa szlachty

Szlachta miała prawo do posiadania ziemi, sprawowania najwyższych urzędów i współrządzenia państwem. Była zwolniona z większości podatków. Król bez jej zgody nie mógł nałożyć nowych podatków ani powołać szlachty pod broń.

5.Konstytucja (sejmowa)

W dawnej Polsce uchwała sejmowa, czyli prawo ustanawiane przez sejm.

6.Konstytucja Nihil novi (1505 r.)

Uchwała sejmu z 1505 roku. Nazwa po łacinie oznacza „nic nowego”. Król nie mógł odtąd ustanowić nowego prawa bez zgody senatu i izby poselskiej, czyli obu izb sejmu. Konstytucja ugruntowała uprzywilejowaną pozycję szlachty.

7.Pospolite ruszenie

W dawnej Polsce wojsko szlacheckie zwoływane przez króla w razie zagrożenia kraju. Szlachcice mieli obowiązek stawić się na wezwanie władcy, a każdy sam zapewniał sobie uzbrojenie i wyposażenie.

8.Demokracja szlachecka

Forma rządów w dawnej Polsce, gdy szlachta miała decydujący wpływ na najważniejsze sprawy państwa. Istniała od XV wieku. Demokracja oznacza rządy wszystkich pełnoprawnych obywateli, a w ówczesnej Polsce byli nimi tylko szlachcice.

9.Sejm walny

Parlament w Polsce XV-XVIII wieku, który podejmował najważniejsze decyzje w państwie: ustanawiał prawa, zatwierdzał i zawierał traktaty międzynarodowe oraz ustalał wysokość podatków. Pierwsze obrady odbyły się w 1493 roku. Z czasem sejm zbierał się co dwa lata, najpierw w Piotrkowie, a od połowy XVI wieku w Warszawie lub Grodnie.

10.Stany sejmujące

W obradach sejmu walnego brały udział trzy stany sejmujące: król, senat i izba poselska. Król był jednoosobowym, odrębnym stanem sejmującym. Senat był wyższą izbą sejmu, a izba poselska - niższą.

11.Senat

Wyższa izba sejmu walnego. Wyłonił się z rady monarszej, która była organem doradczym króla. Tworzyli go senatorowie: najwyżsi urzędnicy, biskupi, wojewodowie i kasztelanowie.

12.Izba poselska

Niższa izba sejmu walnego, licząca od 140 do 170 posłów. Zasiadali w niej przedstawiciele średniej szlachty.

13.Jednomyślność

Zasada obowiązująca na sejmie walnym: do podjęcia decyzji potrzebna była zgoda wszystkich sejmujących.

14.Sejmik ziemski

Zgromadzenie szlachty z danego regionu kraju. Sejmik decydował o sprawach lokalnych, wybierał posłów na sejm walny i ustalał dla nich instrukcje.

15.Poseł na sejm walny

Przedstawiciel szlachty, który reprezentował swój sejmik, czyli ziemię (region), na sejmie walnym. Musiał głosować zgodnie z instrukcjami, które wcześniej otrzymał od sejmiku.

16.Królewszczyzny

Dobra należące do króla (ziemie, miasta), które władca przekazywał dostojnikom w użytkowanie w zamian za poparcie jego planów lub za zasługi. Były źródłem dużych dochodów. Dzięki nim król zachowywał większy wpływ na władzę.

17.Zróżnicowanie stanu szlacheckiego

Szlachta różniła się majątkiem, dlatego dzieliła się na kilka grup: magnaterię (najbogatszą), średnią szlachtę, szlachtę zagrodową i gołotę (najuboższą). O pozycji szlachcica świadczyła m.in. jego siedziba.

18.Magnateria

Najbogatsza grupa szlachty polskiej. Magnaci mieli ogromne majątki, nawet kilkadziesiąt miast i kilkaset wsi. Mieszkali we wspaniałych pałacach, otaczali się służbą, niekiedy mieli prywatne wojsko. Sprawowali ważne urzędy.

19.Średnia szlachta

Właściciele jednej lub kilku wsi, mieszkający w dworkach szlacheckich. Mocno angażowali się w życie polityczne kraju, ale mieli mniejszy wpływ na rządy niż magnaci. Lubili uczty, polowania i kuligi.

20.Szlachta zagrodowa

Najliczniejsza grupa szlachty polskiej, posiadacze niewielkich gospodarstw zwanych zagrodami. Podobnie jak chłopi pracowali fizycznie, ale podkreślali swoje pochodzenie: nad wejściem umieszczali herby, a w kościele zajmowali osobne ławki.

21.Gołota

Najuboższa grupa szlachty polskiej, która nie miała majątków ziemskich. Jej przedstawiciele często zaciągali się do wojska lub służyli u magnatów. O ich pochodzeniu świadczyła szabla, którą chętnie nosili.

22.„Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”

Popularne powiedzenie wyrażające zasadę równości szlachty. Ubogi szlachcic i osoba na wysokim urzędzie mieli jednakowe prawa i obowiązki wobec państwa, bez względu na majątek.

23.Przyczyny powstania folwarków

W końcu XV wieku w Polsce i Europie Zachodniej rosła liczba ludności, więc wzrastało zapotrzebowanie na zboże. Szlachta chciała wzbogacić się na handlu produktami rolnymi, dlatego powiększała pola. W ten sposób powstawały folwarki.

24.Folwark

Rozległe gospodarstwo rolne szlachcica nastawione na wyrób i sprzedaż rozmaitych produktów. Aby je powiększyć, szlachta karczowała lasy, osuszała bagna i przyłączała nieużytki. Gospodarstwo średnio zamożnego szlachcica miało zwykle 60-80 hektarów ziemi uprawnej.

25.Pańszczyzna

Przymusowa, darmowa praca chłopów na polu właściciela folwarku w zamian za możliwość użytkowania jego ziemi. Chłopi odrabiali ją własnymi narzędziami i zwierzętami. Wcześniej szlachta utrzymywała się głównie z czynszów i danin od chłopów.

26.Dwór

Siedziba właściciela folwarku i jego rodziny. Przed wejściem był zwykle ganek, na którym witano gości. W rogach budynku często znajdowały się wysunięte części zwane alkierzami.

27.Lamus

Budynek stawiany zwykle w pobliżu dworu. Składowano w nim przedmioty nieużywane na co dzień, np. broń, zbroje i dokumenty, oraz rzeczy zbędne, których nie chciano wyrzucać.

28.Folwark a zboże

Na polach wokół dworu uprawiano przede wszystkim żyto i pszenicę, a pracowano pługiem i sierpem (od XVII wieku także kosą). W stodole młócono zboże cepami i składowano słomę oraz siano. W młynie poruszanym siłą wody lub wiatru mielono zboże na mąkę. W spichlerzu zboże przechowywano.

29.Las i wsie folwarku

Las należący do szlachcica był źródłem dochodów: handlowano drewnem, m.in. do budowy statków. Pobliskie wsie także należały do szlachcica. Chłopi mieszkali w drewnianych chatach, zwykle z jedną izbą. W majątku stawiano też młyny, browary i karczmy.

30.Odzyskanie Pomorza Gdańskiego (1466 r.)

W 1466 roku Polska po zwycięstwie nad Krzyżakami w wojnie trzynastoletniej odzyskała Pomorze Gdańskie i dostęp do morza. Od tej pory Wisła stała się głównym szlakiem transportowym w państwie.

31.Dlaczego zboże spławiano Wisłą?

Spław rzeczny był tani i bezpieczny, bo na rzece nie groził napad rozbójników. Poza tym w Polsce brakowało dobrych dróg, którymi można by szybko przewozić towary.

32.Droga zboża do Gdańska

Zboże zwożono z folwarków do miast nad Wisłą, np. Kazimierza Dolnego czy Grudziądza, i przechowywano w spichlerzach. Potem spławiano je na szkutach do Gdańska. Stamtąd statki wywoziły je do zachodniej Europy.

33.Szkuta

W dawnej Polsce rzeczny statek transportowy, na którym spławiano m.in. zboże. Podróż szkuty z południa Polski do Gdańska mogła trwać nawet kilka tygodni.

34.Handel w porcie gdańskim

Dzięki handlowi zbożem Gdańsk stał się największym i najbogatszym miastem Rzeczypospolitej. Z portu wysyłano do zachodniej Europy zboże, mięso, skóry zwierzęce, miody i drewno. Szlachta sprowadzała przez Gdańsk jedwabie, wina i przyprawy, np. cynamon i goździki.

35.Żuraw w Gdańsku

Dźwig portowy nad Motławą zbudowany w XV wieku. Służył do przeładunku towarów i stawiania masztów na statkach. Był jedną z największych takich konstrukcji w Europie.

36.„Spichlerz Europy”

Tak nazywano Rzeczpospolitą w XVI wieku. Produkcja zboża wzrosła wtedy w Polsce dwukrotnie, a Rzeczpospolita zajmowała pierwsze miejsce w Europie pod względem ilości sprzedawanego zboża.

37.Statuty piotrkowskie (1496 r.)

Prawa uchwalone w 1496 roku na sejmie w Piotrkowie. Szlachta zażądała ich od króla Jana Olbrachta za udział w wyprawie na Mołdawię. Mieszczanie nie mogli odtąd kupować dóbr ziemskich ani sprawować wysokich urzędów i płacili cło, z którego szlachta była zwolniona. Tylko jeden chłop rocznie mógł opuścić wieś, a szlachta sądziła chłopów bez prawa odwołania.

38.Jak zmieniała się pozycja szlachty w latach 1466-1505?

W 1466 roku Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, co otworzyło Wisłę dla handlu zbożem. W 1493 roku odbyły się pierwsze obrady sejmu walnego. W 1496 roku szlachta uzyskała statuty piotrkowskie, a w 1505 roku uchwalono konstytucję Nihil novi.