Wojny z Rosją i początek wojen ze Szwecją - Wczoraj i dziś 6

1.Stefan Batory

Węgier, książę Siedmiogrodu, wybrany na króla Polski w 1576 r. Panował w latach 1576-1586. Musiał poślubić Annę Jagiellonkę. Stworzył piechotę wybraniecką, poprowadził trzy wyprawy na Rosję i odzyskał Inflanty.

2.Dlaczego Iwan Groźny zagarnął Inflanty?

Car Rosji chciał mieć dostęp do Morza Bałtyckiego, bo porty nad Bałtykiem dawały szansę na rozwój handlu morskiego. Wykorzystał bezkrólewie w Polsce i zajął należące do niej Inflanty.

3.Car

Tytuł używany przez władców Rosji od czasów Iwana IV Groźnego (XVI w.).

4.Piechota wybraniecka

Piechota utworzona przez Stefana Batorego z poboru chłopów z dóbr królewskich. Kto użytkował ziemię króla, wystawiał określoną liczbę żołnierzy i dawał im broń oraz żywność na pół roku. Jako pierwsza w polskiej armii nosiła jednolite umundurowanie.

5.Hetman

Naczelny dowódca armii w dawnej Rzeczypospolitej.

6.Jan Zamoyski

Kanclerz i hetman, bliski współpracownik króla Stefana Batorego. Razem z królem dowodził wyprawami wojska polsko-litewskiego na Rosję.

7.Wyprawy Stefana Batorego na Rosję

Wojsko polsko-litewskie pod wodzą króla Stefana Batorego i Jana Zamoyskiego podjęło trzy wyprawy. Zdobyło twierdze Połock i Wielkie Łuki, a potem rozpoczęło oblężenie Pskowa, odcinając Rosjan w Inflantach od zaopatrzenia. W obawie przed kolejnymi klęskami car zawarł rozejm.

8.Rozejm w Jamie Zapolskim (1582 r.)

Rozejm zawarty w 1582 r. przez Iwana Groźnego, który bał się kolejnych klęsk. Na jego mocy Rzeczpospolita odzyskała Inflanty.

9.Rozejm

Czasowe wstrzymanie walk uzgodnione przez strony konfliktu zbrojnego.

10.Zygmunt III Waza

Pierwszy władca Polski z dynastii Wazów, pochodzący ze Szwecji. Wybrany na króla po śmierci Stefana Batorego, panował w latach 1587-1632. Za jego rządów Rzeczpospolita walczyła o tron moskiewski i toczyła wojny ze Szwecją.

11.Dymitr Samozwaniec

Człowiek, który udawał syna nieżyjącego cara Iwana Groźnego. Poparli go polscy magnaci, liczący na nowe ziemie na wschodzie, i polskie duchowieństwo, które chciało wprowadzić w Rosji katolicyzm. Został carem, ale po roku zginął w buncie.

12.Dymitriada

Zbrojna wyprawa polskich magnatów do Rosji w 1604 r., która miała osadzić Dymitra na tronie carskim. Polskie oddziały zajęły Moskwę, a Dymitr został władcą Rosji. Nazwa pochodzi od imienia Dymitra Samozwańca.

13.Dlaczego Rosjanie zbuntowali się przeciw Dymitrowi?

Nie podobało im się, że car otacza się Polakami i ma cudzoziemskie zwyczaje. Podejrzewali też, że chce wprowadzić w Rosji katolicyzm. W buncie zginął Dymitr i otaczający go Polacy.

14.Wasyl Szujski

Car Rosji wybrany po śmierci Dymitra Samozwańca. Po klęsce pod Kłuszynem stał się więźniem Rzeczypospolitej. W 1611 r. na Zamku Królewskim w Warszawie razem z braćmi złożył hołd Zygmuntowi III.

15.Bitwa pod Kłuszynem (1610 r.)

Zwycięstwo wojsk koronnych hetmana Stanisława Żółkiewskiego nad Rosjanami, osiągnięte mimo zdecydowanej przewagi wroga dzięki ciężkozbrojnej husarii. Otworzyło Polakom drogę na Moskwę: wojska polskie wkroczyły na Kreml, a car Wasyl Szujski trafił do niewoli.

16.Kreml

Twierdza w obrębie miasta rosyjskiego. Największy i najsłynniejszy kreml znajduje się w Moskwie.

17.Bojar

Posiadacz wielkiego majątku ziemskiego, możnowładca w dawnej Rosji.

18.Królewicz Władysław a tron carski

Rosyjscy bojarzy zaoferowali tron carski królewiczowi Władysławowi, synowi Zygmunta III, jeśli przejdzie na prawosławie. Propozycję odrzucono, bo Zygmunt III żądał korony carskiej dla siebie, a Rosjanie się na to nie zgodzili.

19.Powstanie w Moskwie przeciwko Polakom

Wybuchło wkrótce po zajęciu Moskwy. Polska załoga na Kremlu po kilkumiesięcznej obronie musiała się poddać. Rosjanie wybrali nowego cara - Michała Romanowa. Walki zakończył rozejm, na mocy którego Rzeczpospolita uzyskała ziemię smoleńską, czernihowską i siewierską.

20.Pokój w Polanowie (1634 r.)

Pokój, który ostatecznie zakończył wojny z Moskwą w pierwszej połowie XVII w. Rzeczpospolita zachowała ziemię smoleńską, czernihowską i siewierską, a Rosjanie mieli wypłacić jej odszkodowanie. Władysław IV zrzekł się praw do tronu rosyjskiego.

21.Władysław IV Waza

Syn Zygmunta III, król Polski w latach 1632-1648. W pokoju w Polanowie zrzekł się praw do tronu rosyjskiego. Za jego rządów zawarto rozejm ze Szwecją w Sztumskiej Wsi.

22.Skutki wojen z Rosją

Rzeczpospolita odzyskała Inflanty i zdobyła ziemię smoleńską, czernihowską i siewierską. Rosja wykorzystała pokój, by pokonać wewnętrzny kryzys, i rosła w siłę, więc z czasem stawała się coraz groźniejszym sąsiadem.

23.Jaka była kolejność wydarzeń w wojnach z Rosją?

1582 r. - rozejm w Jamie Zapolskim, 1604 r. - dymitriada, 1610 r. - bitwa pod Kłuszynem, 1634 r. - pokój w Polanowie.

24.Utrata tronu szwedzkiego przez Zygmunta III

Zygmunt III, wybrany na króla Polski w 1587 r., po śmierci ojca w 1592 r. objął też tron Szwecji. Jako gorliwego katolika nie akceptowano go w protestanckiej Szwecji. Szwedzi zbuntowali się, pozbawili go władzy i obrali królem jego stryja Karola IX.

25.Przyczyny wojen polsko-szwedzkich

Pierwsza - spór o koronę szwedzką: Zygmunt III i jego synowie chcieli odzyskać tron Szwecji. Druga - rywalizacja o Bałtyk: Szwecja chciała opanować całe wybrzeże, zrobić z Bałtyku swoje wewnętrzne morze i przejąć dochody z handlu wszystkich portów.

26.Pretekst do wojny o Inflanty

W pacta conventa Zygmunt III zobowiązał się przyłączyć do Rzeczypospolitej szwedzką Estonię. Gdy chciał to zrealizować, Szwecja zaatakowała sąsiednie Inflanty, należące do Rzeczypospolitej.

27.Bitwa pod Kircholmem (1605 r.)

Zwycięstwo wojsk polsko-litewskich hetmana Jana Karola Chodkiewicza nad armią szwedzką, którą dowodził król Karol IX. Wcześniej Szwedzi zajęli większość Inflant i oblegali Rygę. O wygranej przesądziła szarża husarii.

28.Rozejm po bitwie pod Kircholmem

Zabrakło pieniędzy na opłacanie wojska, a szlachta na sejmie niechętnie uchwalała nowe podatki na armię. Zawarto rozejm, w którym Szwecja zachowała północną część Inflant.

29.Gustaw II Adolf

Król Szwecji, syn Karola IX. W latach dwudziestych XVII w. zajął prawie całe Inflanty i zaatakował Pomorze Gdańskie oraz Prusy Książęce. Chciał zablokować ujście Wisły, by Polska nie mogła tą drogą handlować z zagranicą.

30.Bitwa pod Oliwą (1627 r.)

Bitwa morska, w której polska flota pokonała flotę szwedzką i odblokowała port w Gdańsku. Miała też duże znaczenie moralne: pokazała, że da się pokonać uważaną za niezwyciężoną flotę Szwecji.

31.Rozejm w Starym Targu (1629 r.)

Niekorzystny dla Rzeczypospolitej rozejm na sześć lat. Szwedzi zatrzymali Inflanty z Rygą i porty Prus Królewskich i Książęcych, oprócz Gdańska, Królewca i Pucka. Mogli też pobierać cło od statków zawijających do polskich portów.

32.Cło

Opłata nakładana przez państwo na towary, które przewozi się przez granicę.

33.Rozejm w Sztumskiej Wsi (1635 r.)

Rozejm korzystniejszy dla Polski, zawarty za Władysława IV, bo Szwedzi bali się przegranej. Szwecja zatrzymała Inflanty, ale wycofała wojska z Pomorza i Prus Książęcych i zrezygnowała z pobierania cła z polskich portów. Zakończył wojny polsko-szwedzkie z początku XVII w.

34.Jaka była kolejność bitew i rozejmów ze Szwecją?

1605 r. - bitwa pod Kircholmem, 1627 r. - bitwa pod Oliwą, 1629 r. - rozejm w Starym Targu, 1635 r. - rozejm w Sztumskiej Wsi.

35.Husaria

Ciężkozbrojna jazda polska, walcząca od XVI do XVIII w. Siłą natarcia przełamywała szyki wroga. Przewagę zawdzięczała wyszkoleniu, taktyce walki i umiejętnościom dowódców. Stała się symbolem zwycięstw Rzeczypospolitej w XVII w., m.in. pod Kircholmem i Kłuszynem.

36.Uzbrojenie husarza

Kopia długa do 5,5 m (jednorazowa, kruszyła się przy uderzeniu), szabla i koncerz do walki wręcz oraz pistolety przy siodle. Chroniła go zbroja z napierśnikiem i naplecznikiem oraz szyszak na głowie. Do zbroi lub siodła przypinano skrzydła.

37.Jak nacierała husaria?

Husarze ruszali w trzech lub czterech szeregach powoli, kłusem. Zbliżając się do wroga, przyspieszali, zacieśniali szyk i pochylali kopie. Ostatni odcinek pokonywali cwałem. Gdy nie rozbili wroga, zawracali i uderzali ponownie.