Rzeczpospolita Obojga Narodów i wolna elekcja - Wczoraj i dziś 6

1.Unia personalna

Związek państw, które łączy tylko osoba wspólnego władcy. Taka unia łączyła Polskę i Litwę od unii w Krewie w 1385 r. - władcą był Jagiellon, ale były to osobne państwa z odmiennymi prawami i obyczajami.

2.Kto popierał, a kto zwalczał ściślejsze połączenie Polski i Litwy?

Przeciw byli wielcy magnaci litewscy, bo bali się utraty uprzywilejowanej pozycji. Za była średnia szlachta litewska, która liczyła na takie przywileje, jakie miała szlachta polska, i polscy magnaci, którzy chcieli nowych majątków na słabo zaludnionym wschodzie.

3.Wojny z Moskwą a unia

W pierwszej połowie XVI w. Litwa bez pomocy wojsk Korony nie mogła się obronić przed rosnącym w siłę Wielkim Księstwem Moskiewskim. Wojny z Moskwą przemawiały więc za ściślejszym związkiem Polski i Litwy.

4.Zygmunt II August

Ostatni król Polski z dynastii Jagiellonów, panował w latach 1548-1572. Objął władzę po śmierci Zygmunta Starego. Nie miał męskiego potomka. Doprowadził do zawarcia unii lubelskiej w 1569 r.

5.Przyczyny zawarcia unii lubelskiej

Dążenie do ścisłego połączenia Polski i Litwy, zagrożenie ze strony sąsiednich państw (wojny z Moskwą) oraz brak męskiego następcy tronu - groziło wygaśnięcie dynastii Jagiellonów i rozpad związku Polski z Litwą.

6.Sejm walny w Lublinie (1569 r.)

Obrady były burzliwe. Część magnatów litewskich opuściła Lublin. Wtedy król włączył do Polski podlegające Litwie Podlasie, Wołyń i Ukrainę. Magnaci musieli wrócić na sejm, a 1 lipca 1569 r. podpisano akt unii.

7.Unia lubelska (1569 r.)

Akt podpisany 1 lipca 1569 r. w Lublinie za panowania Zygmunta II Augusta. Polska i Litwa utworzyły jedno państwo - Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Szlachta litewska i ruska uzyskała te same przywileje co szlachta polska.

8.Unia realna

Związek państw, które mają wspólne nie tylko osobę władcy. Po unii lubelskiej wspólne były: władca, sejm i senat, polityka zagraniczna oraz moneta. Odrębne pozostały: wojsko, skarb, sądy i urzędy.

9.Rzeczpospolita Obojga Narodów

Państwo polsko-litewskie powstałe w wyniku zawarcia unii lubelskiej w 1569 r. Składało się z dwóch prowincji: Królestwa Polskiego, zwanego Koroną, i Wielkiego Księstwa Litewskiego.

10.Ziemie włączone do Korony w 1569 r.

Podlasie, Wołyń i Ukraina (z Kijowem) - ziemie należące wcześniej do Wielkiego Księstwa Litewskiego.

11.Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Przedstawiał polskiego Orła oraz Pogoń, czyli herb Wielkiego Księstwa Litewskiego.

12.Postanowienia aktu unii lubelskiej o królu

Korona i Litwa mają na zawsze jednego wspólnego króla. Wybierają go wspólnie Polacy i Litwini, a koronuje się go w Krakowie. Przy koronacji król przysięga przestrzegać praw, przywilejów i wolności obu narodów.

13.Mikołaj „Rudy” Radziwiłł

Litewski magnat, główny przeciwnik zawarcia unii lubelskiej. Jako jedyny senator z Litwy nie podpisał aktu unii. Na obrazie Jana Matejki „Unia lubelska” trzyma wyciągnięty miecz.

14.Mieszkańcy Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Państwo liczyło ponad 7 mln mieszkańców i miało blisko 800 tys. km². Było wielonarodowościowe: oprócz Polaków, którzy stanowili mniej niż połowę ludności, mieszkali tu Rusini, Litwini, Żydzi, Niemcy, Ormianie i Tatarzy.

15.Rusini

Przodkowie dzisiejszych Białorusinów i Ukraińców. Mieszkali na południowo-wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej i byli głównie chłopami. Mówili językiem ruskim i wyznawali prawosławie. Zaliczali się do nich Kozacy.

16.Wyznania w Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Najwięcej wiernych miał Kościół katolicki, dużo - prawosławie. Żydzi wyznawali judaizm, a Tatarzy - islam. Z wyznań protestanckich występowały luteranizm, kalwinizm i arianizm.

17.Wyznania narodów Rzeczypospolitej

Polacy i Litwini byli przeważnie katolikami, Rusini - prawosławnymi, Żydzi wyznawali judaizm, Tatarzy - islam, a wśród Niemców rozpowszechnił się luteranizm.

18.Żydzi w Rzeczypospolitej

Wyznawali judaizm i posługiwali się językiem jidysz. Pielęgnowali własną kulturę i zajmowali się przede wszystkim rzemiosłem i handlem.

19.Ruch reformacyjny w Rzeczypospolitej

Hasła reformacji dotarły do Polski w XVI w. i zyskały zwolenników głównie wśród szlachty i mieszczan. Był to wyraz niezadowolenia z bogactwa i przywilejów Kościoła katolickiego.

20.Luteranizm w Rzeczypospolitej

Protestanckie wyznanie Marcina Lutra. W Rzeczypospolitej przyjęli je głównie niemieckojęzyczni mieszczanie. W Gdańsku, Toruniu i Elblągu działały szkoły luterańskie i drukowano protestanckie książki.

21.Kalwinizm w Rzeczypospolitej

Protestanckie wyznanie Jana Kalwina. Wiernych znalazł wśród szlachty w Małopolsce i na Litwie. Ważnym ośrodkiem był Pińczów koło Kielc ze słynnym gimnazjum.

22.Arianie (bracia polscy)

Radykalny odłam kalwinizmu w Polsce w XVI-XVII w. Odrzucali dogmat o Trójcy Świętej, sprzeciwiali się przemocy i wojnom. Szlachta ariańska zwalniała chłopów z pańszczyzny. Ich ośrodkiem był Raków z Akademią Rakowską.

23.Domy modlitwy różnych wyznań

Prawosławni modlą się w cerkwi, katolicy i protestanci w kościele, Żydzi w synagodze, a muzułmanie w meczecie. Świątynie pełnią tę samą funkcję, ale różnią się wyglądem i wystrojem.

24.Wojny religijne w Europie Zachodniej

W XVI w. w Europie Zachodniej katolicy i protestanci walczyli ze sobą i wzajemnie się prześladowali. Przeciwników religijnych karano m.in. śmiercią przez spalenie na stosie. Wielu z nich uciekało do Rzeczypospolitej.

25.Tolerancja religijna

Wolność wyznania i poszanowanie odmiennych poglądów religijnych.

26.Innowierca

Osoba wyznająca inną religię niż ludność z jej otoczenia.

27.Konfederacja

W dawnej Polsce związek, często zbrojny, zawierany np. przez szlachtę w celu obrony własnych interesów i praw.

28.Akt konfederacji warszawskiej (1573 r.)

Dokument uchwalony w 1573 r. na sejmie w Warszawie. Zrównał w prawach katolików i szlachtę innych wyznań oraz zapewnił innowiercom opiekę państwa. Szlachta obiecała, że za wiarę nie będzie przelewać krwi ani karać konfiskatą dóbr, więzieniem i wygnaniem. Ogłoszono go mimo sprzeciwu biskupów katolickich.

29.„Państwo bez stosów”

Tak nazywa się dziś XVI-wieczną Rzeczpospolitą. Dzięki tolerancji religijnej, którą zapewniła konfederacja warszawska, rządzący nie prześladowali ludzi za wyznanie - inaczej niż w Europie Zachodniej, gdzie palono ich na stosach.

30.Bezkrólewie

Okres od śmierci lub abdykacji monarchy do koronacji jego następcy. Pierwsze bezkrólewie nastało po śmierci Zygmunta II Augusta w 1572 r.

31.Interrex

W dawnej Rzeczypospolitej król tymczasowy, który od 1573 r. rządził w czasie bezkrólewia. Zostawał nim zawsze prymas Polski, czyli arcybiskup gnieźnieński - najwyższy zwierzchnik Kościoła katolickiego w kraju. Interrex ogłaszał też wynik elekcji.

32.Wolna elekcja

Wybór króla przez szlachtę w głosowaniu na sejmie elekcyjnym. Każdy szlachcic mógł przybyć i głosować, a mieszczanie i chłopi nie mieli prawa głosu. Elekcje odbywały się zwykle na polu elekcyjnym pod wsią Wola koło Warszawy.

33.Henryk Walezy

Francuski książę z dynastii Walezjuszy, wybrany na króla w czasie pierwszej wolnej elekcji w 1573 r. Panował w latach 1573-1574. W 1574 r., gdy zmarł jego brat, król Francji, potajemnie wyjechał do ojczyzny i objął tron jako Henryk III. Do Polski już nie wrócił.

34.Pierwsza wolna elekcja (1573 r.)

Po śmierci Zygmunta II Augusta i wygaśnięciu dynastii Jagiellonów szlachta wybrała na króla Henryka Walezego. Skutkiem było objęcie przez niego tronu oraz uchwalenie Artykułów henrykowskich i pacta conventa.

35.Artykuły henrykowskie

Spis najważniejszych praw Rzeczypospolitej, które musiał zatwierdzić każdy król elekcyjny. Król zachowywał przywileje szlachty, zrzekał się dziedziczenia tronu, regularnie zwoływał sejmy i przestrzegał tolerancji religijnej. Bez zgody szlachty nie mógł nakładać podatków ani zwoływać pospolitego ruszenia. Szlachta mogła wypowiedzieć mu posłuszeństwo.

36.Pacta conventa

Umowa z osobistymi zobowiązaniami przyszłego króla wobec Rzeczypospolitej i jej mieszkańców. Król musiał ją zaprzysiąc razem z Artykułami henrykowskimi przed koronacją.

37.Skutki wolnych elekcji

Elekcje wywoływały spory grożące wojną domową, sprzyjały przekupstwu szlachty i pozwalały obcym państwom wtrącać się w sprawy Polski. Osłabiały władzę króla i zwiększały znaczenie magnaterii. Przyczyniły się do kryzysu kraju w następnych wiekach.