Nowe państwa, papiestwo i cesarstwo, krucjaty - Wczoraj i dziś 5

1.Karolingowie

Dynastia rządząca w państwie Franków. Państwo to założył w Galii król Chlodwig z dynastii Merowingów. Jego następcy rządzili nieudolnie, więc władzę przejęli urzędnicy dworscy - majordomowie. W 751 roku majordom Pepin Mały odebrał tron Merowingom i zapoczątkował dynastię Karolingów.

2.Bitwa pod Poitiers (732)

W 732 roku wyprawa Arabów, którzy opanowali już większość Hiszpanii, wtargnęła na ziemie Franków. Pod Poitiers pokonała ją armia majordoma Karola Młota, ojca Pepina Małego. Zwycięstwo Franków zatrzymało pochód Arabów na Europę Zachodnią.

3.Karol Wielki

Syn i następca Pepina Małego, najwybitniejszy władca państwa Franków. Podbojami znacznie poszerzył granice państwa - objęło ono prawie całą Europę Zachodnią. Za jego panowania rozwinęły się nauka i kultura, a w 800 roku został koronowany na cesarza.

4.Szkoły za czasów Karola Wielkiego

Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego nauka i kultura w Europie podupadły. Karol Wielki, choć sam nie był wykształcony, doceniał znaczenie nauki. Przy ważniejszych kościołach i klasztorach powstawały szkoły, w których uczono głównie czytania i pisania po łacinie oraz znajomości Biblii.

5.Koronacja cesarska Karola Wielkiego

W 800 roku papież Leon III koronował w Rzymie Karola Wielkiego na cesarza. Koronacja oznaczała sojusz państwa Franków z Kościołem katolickim - obie strony udzielały sobie wzajemnie wsparcia.

6.Leon III

Papież wybrany w 795 roku. Wysłał Karolowi Wielkiemu klucze do grobowca świętego Piotra na znak uznania wyższości władcy Franków nad papieżem. W 800 roku koronował Karola Wielkiego na cesarza rzymskiego.

7.Zadania władcy i papieża według Karola Wielkiego

W liście do Leona III z 796 roku Karol Wielki napisał, że jego zadaniem jest bronić Kościoła orężem przed poganami i umacniać wiarę katolicką. Zadaniem papieża miało być wspieranie władcy modlitwą, aby chrześcijanie zwyciężali wrogów.

8.Układ w Verdun (843)

W 843 roku wnukowie Karola Wielkiego podzielili jego państwo na trzy części. Lotar został cesarzem i dostał część środkową, Ludwik Niemiecki - wschodnią, a Karol Łysy - zachodnią. Z części wschodniej powstały później Niemcy, z zachodniej - Francja, a z południa części środkowej - Włochy.

9.Rzesza Niemiecka

Państwo powstałe ze wschodniej części imperium Franków. Gdy w 911 roku zmarł ostatni potomek Ludwika Niemieckiego, króla zaczęli wybierać miejscowi możnowładcy, co osłabiło władzę królewską. Rzesza była związkiem księstw niemieckich o dużej niezależności.

10.Otton I

Król Niemiec, któremu w połowie X wieku książęta niemieccy ofiarowali koronę. Umocnił władzę królewską: pokonał konkurentów i Węgrów, którzy przestali napadać na Niemcy, oraz podporządkował sobie Księstwo Czeskie. Potem opanował Rzym, gdzie w 962 roku papież koronował go na cesarza rzymskiego.

11.Cesarze Rzeszy Niemieckiej

Od 962 roku korona cesarska należała do władców Rzeszy Niemieckiej. Uważali się oni za spadkobierców dawnego cesarstwa rzymskiego i chcieli zwierzchnictwa nad wszystkimi władcami chrześcijańskimi. W rzeczywistości rządzili tylko Niemcami i północnymi Włochami.

12.Różnice między chrześcijanami Wschodu i Zachodu

Około X wieku chrześcijanie różnili się obrzędami i językiem mszy: na zachodzie używano łaciny, na wschodzie najczęściej greki. Spierali się też o dogmaty i o to, kto stoi na czele Kościoła. Na zachodzie uważano, że wszystkim wiernym przewodzi papież, a na wschodzie - że równy mu jest patriarcha Konstantynopola.

13.Dogmaty

Główne prawdy wiary, uznawane za objawione przez samego Boga i określane przez Kościół. Chrześcijanie Wschodu i Zachodu spierali się np. o to, czy Duch Święty pochodzi od Ojca i Syna, czy tylko od Ojca.

14.Patriarcha

W kościołach wschodnich najwyższy dostojnik kościelny. Chrześcijanie Wschodu uważali, że patriarcha Konstantynopola jest równy papieżowi.

15.Ekskomunika

Klątwa - największa kara w Kościele, polegająca na wykluczeniu ze wspólnoty wiernych.

16.Wielka schizma wschodnia

Rozłam w chrześcijaństwie w 1054 roku. Patriarcha kazał zamknąć w Konstantynopolu kościoły obrządku zachodniego. Papież nałożył na niego ekskomunikę, a patriarcha odpowiedział klątwą na papieża. Od tej pory chrześcijanie dzielą się na katolików i prawosławnych.

17.Dlaczego doszło do wielkiej schizmy wschodniej?

Narastały różnice między chrześcijanami obrządku wschodniego i zachodniego, a papież rywalizował z patriarchą Konstantynopola. Skutkiem schizmy był podział Kościoła na katolicki i prawosławny oraz utrata przez papieża zwierzchnictwa nad Kościołem wschodnim.

18.Katolicy i prawosławni

Po schizmie chrześcijan zachodnich, którzy uznają władzę papieża, nazywamy katolikami, a wschodnich - prawosławnymi. Prawosławni uważają papieża jedynie za biskupa Rzymu, a ich księża mogą zakładać rodziny. Najwięcej prawosławnych żyje w krajach, które przyjęły chrzest z Konstantynopola, m.in. w Rosji, Serbii i Bułgarii.

19.Cerkiew

Świątynia prawosławna, zwykle bogato zdobiona. Ważne miejsce zajmuje w niej ikonostas - ściana z ikonami, która oddziela wiernych od części dostępnej tylko dla kapłanów.

20.Inwestytura

Prawo nadawania stanowisk kościelnych, czyli decydowania o wyborze dostojników kościelnych, głównie biskupów. Ze stanowiskiem wiązał się duży majątek ziemski, który dawał wysokie dochody.

21.Spór o inwestyturę

Konflikt papiestwa z cesarstwem w XI wieku o to, kto decyduje o wyborze biskupów. Dotąd wskazywali ich cesarz i królowie na swoich ziemiach. Dawało im to wpływ na decyzje Kościoła i stawiało ich niejako ponad władzą papieża.

22.Grzegorz VII

Papież, który w drugiej połowie XI wieku stał na czele Kościoła. Dążył do reformy Kościoła i wyzwolenia duchowieństwa spod władzy osób świeckich. Rzucił klątwę na cesarza Henryka IV.

23.Henryk IV

Cesarz, który rywalizował z papieżem Grzegorzem VII. Skłonił niemieckich biskupów do buntu przeciw papieżowi. Po klątwie upokorzył się w Canossie, ale potem rozprawił się z buntownikami w Niemczech i wygnał Grzegorza VII z Rzymu.

24.Canossa (1077)

Miejsce we Włoszech, do którego w 1077 roku przybył cesarz Henryk IV, aby papież zdjął z niego klątwę. Grzegorz VII kazał mu czekać pod murami zamku przez trzy dni, boso i w stroju pokutnym. Dopiero potem przyjął cesarza i cofnął klątwę.

25.Przebieg sporu Henryka IV z Grzegorzem VII

Henryk IV namówił niemieckich biskupów do buntu, a papież rzucił na niego klątwę. W 1077 roku cesarz okazał pokorę w Canossie i klątwę cofnięto. Potem Henryk rozprawił się z buntownikami w Niemczech i wygnał papieża z Rzymu.

26.Konkordat wormacki

Porozumienie papiestwa z cesarstwem zawarte w 1122 roku w Wormacji. Cesarz zrzekł się prawa do mianowania biskupów - wybierano ich według przepisów kościelnych i zatwierdzał papież. Cesarz zachował prawo nadawania majątku ziemskiego, za który dostojnicy składali mu przysięgę wierności.

27.Ziemia Święta

Palestyna - kraina, w której żył i nauczał Jezus Chrystus. Znajdują się tu najważniejsze miejsca związane z jego życiem i działalnością: Jerozolima, Betlejem i Nazaret.

28.Pielgrzymki do Ziemi Świętej

Europejczycy pielgrzymowali do Ziemi Świętej, by doznać łaski lub odpokutować winy. Arabowie, którzy od VII wieku władali Palestyną, przychylnie traktowali pielgrzymów. W drugiej połowie XI wieku Palestynę podbili Turcy, którzy prześladowali chrześcijan i zagrażali też Bizancjum.

29.Synod w Clermont (1095)

Zjazd zwołany przez papieża Urbana II w Clermont we Francji. Papież wezwał tam do wyzwolenia Ziemi Świętej z rąk Turków i obiecał uczestnikom wyprawy zbawienie. Ustalono, że wyprawa wyruszy wiosną następnego roku, a jej znakiem będzie krzyż przyszyty do ubrania.

30.Urban II

Papież, którego wystąpienie na synodzie w Clermont w 1095 roku zapoczątkowało wyprawy krzyżowe. Obiecywał odpuszczenie grzechów tym, którzy zginą w drodze lub w walce. Rycerzy, którzy dotąd walczyli z chrześcijanami, wzywał do walki z niewiernymi. Jego mowę rozpowszechnili w Europie wędrowni kaznodzieje.

31.Krucjaty

Inaczej wyprawy krzyżowe - wyprawy zbrojne, których uczestnicy chcieli wyzwolić Ziemię Świętą z rąk Turków. Nazwa pochodzi od krzyża (po łacinie crux), który przyszywali do ubrań. Uczestników krucjat nazywamy krzyżowcami.

32.Wojny krzyżowców o Ziemię Świętą

Pierwsza krucjata wyruszyła w 1096 roku. W 1099 roku krzyżowcy zdobyli Jerozolimę i utworzyli Królestwo Jerozolimskie oraz kilka mniejszych państw. Walki z muzułmanami trwały prawie 200 lat. Ostatnią twierdzę krzyżowców, Akkę, muzułmanie zdobyli w 1291 roku.

33.Zakony rycerskie

Wspólnoty, których członkowie byli jednocześnie zakonnikami i rycerzami. Powstały w czasie walk o Ziemię Świętą. Prowadziły szpitale i przytułki dla pielgrzymów, chroniły wiernych i walczyły z muzułmanami. Najsłynniejsze to templariusze, joannici i Krzyżacy. Podlegały papieżowi, a na czele każdego stał wielki mistrz.

34.Skutki wypraw krzyżowych

Krucjaty nie osiągnęły celu - chrześcijanie nie utrzymali Ziemi Świętej. Zginęły tysiące ludzi, wzrosła wrogość między chrześcijanami i muzułmanami, a Bizancjum zaczęło tracić znaczenie. Europejczycy poznali jednak kulturę Bliskiego Wschodu i przejęli wiele osiągnięć Arabów.

35.Co Europejczycy zyskali dzięki krucjatom?

Przejęli od Arabów m.in. papier (zapożyczony od Chińczyków), cyfry, szklane lustra, dywany i kunsztowne tkaniny. Rozwinął się handel ze Wschodem, na którym zyskały włoskie miasta, jak Wenecja i Genua. Na Bliskim Wschodzie zostały budowle krzyżowców, głównie obronne, np. zamek Krak des Chevaliers.

36.Templariusze

Zakon rycerski założony na początku XII wieku przez rycerzy francuskich w Jerozolimie, by chronić pielgrzymów. Zdobył ogromny majątek. Zadłużony u templariuszy król Francji Filip IV Piękny przekonał papieża Klemensa V, by w 1312 roku rozwiązał zakon. Wielu templariuszy, w tym wielkiego mistrza, spalono na stosie.