Bizancjum, Arabowie i początki islamu - Wczoraj i dziś 5

1.Bizancjum

Inaczej cesarstwo wschodniorzymskie lub cesarstwo bizantyjskie. Powstało w 395 roku po podziale Imperium Rzymskiego na część zachodnią i wschodnią, a upadło w 1453 roku. Nazwa pochodzi od dawnej greckiej kolonii, na której terenie wzniesiono stolicę - Konstantynopol.

2.Cesarz bizantyjski

Władca Bizancjum o nieograniczonej władzy. Ustanawiał prawa i mógł je dowolnie zmieniać, był najwyższym wodzem. Uważano, że reprezentuje Boga na ziemi, dlatego oddawano mu nieomal boską cześć. Rządził z pomocą licznych urzędników i armii.

3.Justynian I Wielki

Cesarz bizantyjski, który panował w latach 527-565. W jego czasach, w VI wieku, cesarstwo osiągnęło największą świetność. Przyczynił się do rozwoju chrześcijaństwa i zwalczał dawne kulty pogańskie. Po śmierci ogłoszono go świętym.

4.Zasługi Justyniana I Wielkiego

Justynian przyłączył do cesarstwa część ziem dawnego Imperium Rzymskiego, m.in. Italię, północną Afrykę, południową Hiszpanię i Sycylię. Nakazał spisać prawo rzymskie, co dało Kodeks Justyniana. Na jego rozkaz zbudowano w Konstantynopolu bazylikę Hagia Sofia.

5.Kodeks Justyniana

Zbiór przepisów prawa rzymskiego spisany w VI wieku na polecenie cesarza Justyniana. Składa się z dwunastu ksiąg, które zawierają łącznie ponad 4600 przepisów. Wiele z nich stało się podstawą zasad prawnych obowiązujących dziś.

6.Konstantynopol

Stolica i największe miasto Bizancjum, siedziba dworu cesarskiego oraz centrum religijne i handlowe. Leżał na styku Europy i Azji, nad cieśniną Bosfor, która łączy Morze Czarne ze Śródziemnym. Dzięki temu był wielkim centrum handlu i rzemiosła oraz słynął z bogactwa.

7.Jak chroniono Konstantynopol?

Miasto otaczały potężne podwójne mury, a z trzech stron chroniły je wody morza. Specjalne łańcuchy nie pozwalały wpłynąć do miasta wrogim okrętom.

8.Dlaczego Konstantynopol nazywano Nowym Rzymem?

Był stolicą cesarstwa, które uważało się za spadkobiercę Imperium Rzymskiego. Na wzór Rzymu zbudowano w nim forum, akwedukty, hipodrom (tor wyścigów konnych) i pałac cesarski. W czasach Justyniana miał około pół miliona mieszkańców.

9.Hagia Sofia

Bazylika w Konstantynopolu, czyli kościół Mądrości Bożej, zbudowana w VI wieku na rozkaz Justyniana. Wzniesiono ją na planie krzyża greckiego (równoramiennego) i zwieńczono ogromną kopułą. Przez prawie tysiąc lat była największą chrześcijańską świątynią.

10.Kopuła bazyliki Hagia Sofia

Jest wymurowana z cegieł i ma ponad 30 metrów średnicy. Podtrzymują ją cztery potężne filary. W jej podstawie, zwanej bębnem, jest wiele okien. Wpada przez nie światło, dlatego od środka kopuła zdaje się unosić w powietrzu.

11.Styl bizantyjski

Styl w sztuce wypracowany w cesarstwie wschodniorzymskim. Cechują go bogate zdobienia, przepych i bogactwo kolorów. Często stosowano w nim kopuły i arkady, czyli rzędy kolumn połączonych łukami. Wnętrza zdobiono freskami i mozaikami.

12.Fresk

Malowidło na ścianie. Freskami zdobiono wnętrza bizantyjskich kościołów i pałaców.

13.Mozaika

Obraz lub ozdoba ułożona z tysięcy drobnych różnokolorowych kamyków. Mozaiki przedstawiające Chrystusa, świętych i cesarzy zdobiły m.in. wnętrze bazyliki Hagia Sofia.

14.Ikona

Obraz o tematyce religijnej, tworzony zwykle na desce. Najczęściej przedstawia Chrystusa, Matkę Bożą lub świętych. Charakterystyczną cechą ikony jest złote tło za postacią.

15.Rozwój nauki w Bizancjum

Bizantyjscy uczeni kontynuowali prace swoich greckich i rzymskich poprzedników. Rozwijali m.in. matematykę, geografię, historię i astronomię, a w szkołach czytano dzieła antycznych autorów.

16.Jak Bizancjum ocaliło dorobek starożytnych?

W Konstantynopolu i innych ośrodkach cesarstwa przetrwało wiele kopii starożytnych rękopisów, które przepadły na Zachodzie spustoszonym przez barbarzyńców. Dzięki temu zapomniane dokonania starożytnych uczonych w późniejszych wiekach znów dotarły do zachodniej Europy.

17.Kim czuli się mieszkańcy Bizancjum?

Uważali się za spadkobierców Imperium Rzymskiego i nazywali samych siebie Rzymianami, choć większość z nich posługiwała się językiem greckim.

18.Zdobycie Konstantynopola w 1453 roku

Ogromna armia Turków oblegała miasto jednocześnie od strony lądu i morza, a ciężka artyleria burzyła mury. Po 53 dniach oblężenia Turcy zdobyli stolicę, a ostatni cesarz bizantyjski zginął w walkach.

19.Upadek cesarstwa bizantyjskiego

Przez stulecia Bizancjum odpierało ataki m.in. Słowian, Arabów i Turków. Osłabione cesarstwo straciło niemal wszystkie ziemie, a władza cesarza ograniczała się do stolicy. Zdobycie Konstantynopola przez Turków w 1453 roku było kresem cesarstwa i jest uznawane za symboliczny koniec średniowiecza.

20.Arabowie

Lud, który początkowo zamieszkiwał pustynny Półwysep Arabski. Większość prowadziła koczowniczy tryb życia - zajmowała się pasterstwem i handlem. Nieliczni uprawiali ziemię w oazach, czyli miejscach na pustyni z wodą pitną. Pierwotnie wyznawali różne religie politeistyczne.

21.Mekka

Miejscowość na Półwyspie Arabskim, szczególnie ważna w wierzeniach Arabów. Znajduje się w niej świątynia Kaaba, w której ścianę wmurowano Czarny Kamień. Mekka jest świętym miejscem islamu i celem pielgrzymek muzułmanów.

22.Czarny Kamień

Największa świętość Arabów, czczona jeszcze w czasach przed Mahometem. Jest wmurowany w ścianę Kaaby w Mekce. Prawdopodobnie jest to fragment meteorytu.

23.Mahomet

Mieszkaniec Mekki, twórca islamu. Około 610 roku zaczął głosić, że doznał objawień, które przekazał mu archanioł Gabriel. Ogłosił się prorokiem, czyli wysłannikiem bożym, i nauczał, że istnieje tylko jeden Bóg - po arabsku Allach.

24.Islam

Monoteistyczna religia stworzona przez Mahometa w VII wieku na Półwyspie Arabskim. Słowo „islam” oznacza po arabsku zupełne poddanie się woli bożej. Wyznawców islamu nazywamy muzułmanami, a Boga nazywają oni Allachem.

25.Ucieczka Mahometa do Medyny

Większość mieszkańców Mekki nie przyjęła islamu, więc w 622 roku Mahomet w obawie o swoje bezpieczeństwo uciekł do pobliskiej Medyny. Po kilku latach pokonał przeciwników i wrócił do Mekki, a islam szybko zdobywał wyznawców. Muzułmanie uznali tę ucieczkę za początek nowej ery.

26.Kalendarz muzułmański

Rokiem 1. jest w nim rok ucieczki Mahometa z Mekki do Medyny, czyli 622 rok. Rok muzułmański to 12 obiegów Księżyca wokół Ziemi, czyli około 354 dni - jest o około 11 dni krótszy od naszego.

27.Koran

Święta księga islamu. Mahomet nie spisywał swoich nauk - zebrano je w Koranie dopiero po jego śmierci. Koran zawiera prawdy wiary i przepisy o życiu codziennym, np. zakazuje spożywania wieprzowiny i alkoholu, a pod pewnymi warunkami zezwala na kilka żon.

28.Pięć filarów islamu

Podstawowe zasady, których według Koranu powinien przestrzegać każdy pobożny muzułmanin: publiczne wyznanie wiary, modlitwa pięć razy dziennie z twarzą zwróconą w stronę Mekki, jałmużna, post i pielgrzymka do Mekki przynajmniej raz w życiu.

29.Meczet

Muzułmańska świątynia. Wierni modlą się w niej, słuchają kazań i komentarzy do Koranu, zbierają i rozdzielają jałmużnę. Meczet jest też miejscem zebrań, wypoczynku i dyskusji.

30.Budowa meczetu

Na dziedzińcu jest studnia lub fontanna z wodą do obmycia przed modlitwą. Obok stoi wieża - minaret, z której muezin zwołuje wiernych na modlitwę. Sala modlitwy nie ma mebli. Jest w niej mihrab, czyli zdobiona wnęka wskazująca kierunek Mekki, a obok niego minbar, czyli kazalnica.

31.Kalif

Przywódca muzułmanów po śmierci Mahometa, uważany za następcę proroka. Pod wodzą kalifów Arabowie podbijali sąsiednie kraje.

32.Dżihad

Obowiązek umacniania wiary. Ówcześni Arabowie rozumieli go jako walkę zbrojną, dlatego nakazywał im podboje sąsiednich krajów.

33.Podboje kalifów

W połowie VII wieku kalifowie podbili imperium perskie i odebrali Bizancjum rozległe ziemie na Bliskim Wschodzie. W VIII wieku Arabowie rządzili ziemiami od Indii do Morza Śródziemnego, północną Afryką i większością Hiszpanii. Zagrozili nawet Konstantynopolowi.

34.Dlaczego Arabowie szybko podbijali nowe ziemie?

Miejscowa ludność nie lubiła dawnych władców - Persów i Bizantyjczyków. Arabów przyjmowano życzliwie, bo nie niszczyli kultury ani tradycji podbitych ludów, lecz poznawali ich obyczaje. Podstawą armii arabskiej była lekka jazda, która szybko się przemieszczała i atakowała z zaskoczenia.

35.Imperium arabskie i kalifaty

Państwo Arabów, które obejmowało ziemie od Indii, przez Bliski Wschód i północną Afrykę, po Hiszpanię. Jego kolejnymi stolicami były Medyna, Damaszek i Bagdad. Było zbyt duże, by rządził nim jeden władca, więc rozpadło się na mniejsze państwa - kalifaty. Kres potęgi arabskiej przypadł na XI wiek.

36.Wpływ Arabów na Europę

Arabowie przejmowali osiągnięcia innych ludów i je rozpowszechniali. Przez Bizancjum i Hiszpanię trafiły do Europy m.in. cyfry arabskie, wiedza z medycyny i alchemii (poprzedniczki chemii), stal damasceńska oraz papier i porcelana z Dalekiego Wschodu.

37.Cyfry arabskie

Cyfry, których używamy do dziś. Arabowie zapożyczyli wiele odkryć matematycznych od mieszkańców Indii i rozpowszechnili je, a za ich pośrednictwem trafiły one do Europy.

38.Stal damasceńska

Stal słynąca z wytrzymałości, wytwarzana w Damaszku w Syrii. Rzemieślnicy z krajów muzułmańskich specjalizowali się w produkcji przedmiotów ze stali.

39.Przekłady dzieł filozofów na arabski

Arabowie tłumaczyli na swój język dzieła starożytnych filozofów, m.in. Arystotelesa i Platona, oraz greckich i rzymskich medyków. Wiele z tych dzieł przetrwało tylko w przekładach arabskich, bo oryginały zaginęły. Dzięki temu stały się częścią nauki europejskiej.

40.Arabeska

Charakterystyczny dla krajów muzułmańskich sposób zdobienia wzorami roślinnymi i geometrycznymi. Powstał, ponieważ islam zabrania przedstawiania wizerunków żywych istot, w tym ludzi.