Renesans, reformacja i kontrreformacja - Wczoraj i dziś 6

1.Renesans (odrodzenie)

Okres w kulturze i sztuce europejskiej, który nawiązywał do wzorców antycznych, czyli starożytnych. Nazwa pochodzi z języka francuskiego i oznacza odrodzenie - chodzi o odrodzenie kultury starożytnych Greków i Rzymian. Renesans narodził się we Włoszech i trwał do końca XVI w.

2.Humanizm

Pogląd, który postawił człowieka w centrum zainteresowania artystów i myślicieli. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa humanus, czyli „ludzki”. Zwolenników humanizmu nazywano humanistami.

3.Hasło humanistów

Starożytne motto: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”. Oznacza, że humaniści akceptowali człowieka z jego wadami i zaletami.

4.Człowiek renesansu

Współczesne określenie osoby o wszechstronnej wiedzy i umiejętnościach oraz rozległych zainteresowaniach. Taki człowiek był ideałem epoki odrodzenia.

5.Leonardo da Vinci

Włoski malarz, rzeźbiarz i wynalazca, przykład człowieka renesansu. Zajmował się też architekturą, techniką, filozofią, poezją, matematyką, anatomią i mechaniką. Wyprzedził swoją epokę: projektował m.in. maszyny latające, okręt podwodny i machinę wojenną podobną do czołgu.

6.Erazm z Rotterdamu

Wybitny filozof i pisarz renesansu, miłośnik antyku. Głosił, że człowiek z natury jest dobry, a zło pochodzi z niewiedzy, i sprzeciwiał się wojnom. Napisał „Pochwałę głupoty”, w której wyśmiał wady społeczeństwa.

7.Mikołaj Kopernik

Astronom i lekarz z Torunia, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli europejskiego renesansu. Wbrew poglądom swoich czasów udowodnił, że to Ziemia krąży wokół Słońca.

8.Jan Gutenberg

Niemiecki rzemieślnik z Moguncji, który ok. 1445 r. opracował metodę druku za pomocą ruchomych czcionek.

9.Skutki wynalezienia druku

Książki można było drukować szybko i w wielu egzemplarzach naraz, a nie przepisywać ręcznie przez wiele miesięcy. Książki stały się tańsze i łatwiej dostępne dla wielu ludzi, a druk pomógł rozprzestrzenić idee renesansu w Europie.

10.Praca w drukarni Gutenberga

Każdy rzemieślnik odpowiadał za inny etap. Zecer układał czcionki w odpowiedniej kolejności i tworzył strony książki. Drukarz nakładał na nie farbę i odbijał je na papierze za pomocą prasy. Introligator układał wysuszone strony i zszywał je z okładką.

11.Mecenat

Wspieranie finansowe artystów przez bogatych miłośników sztuki. Mecenasami byli papieże, władcy, szlachta i bogaci mieszczanie, którzy chcieli podkreślić swoją pozycję. W zamian artyści tworzyli dla nich dzieła i projektowali rezydencje.

12.Cechy sztuki renesansu

Artyści wzorowali się na starożytności i chętnie sięgali po motywy mitologiczne i biblijne. Postacie przedstawiali realistycznie, we właściwych proporcjach. Dzięki perspektywie uzyskiwali na płaskiej powierzchni wrażenie trójwymiarowej przestrzeni.

13.Michał Anioł

Włoski rzeźbiarz, malarz, poeta i architekt. Ozdobił freskami kaplicę Sykstyńską w Watykanie (m.in. „Stworzenie Adama”), wyrzeźbił „Pietę” i zaprojektował kopułę bazyliki Świętego Piotra w Rzymie.

14.Rafael Santi

Włoski architekt i malarz epoki renesansu. Znany jest głównie z obrazów przedstawiających Matkę Boską z Dzieciątkiem, np. „Madonny Sykstyńskiej”.

15.Dzieła mistrzów renesansu

Leonardo da Vinci namalował obraz „Mona Lisa” i fresk „Ostatnia Wieczerza” w Mediolanie. Michał Anioł stworzył fresk „Stworzenie Adama” i marmurową rzeźbę „Pieta”. Rafael Santi namalował „Madonnę Sykstyńską”.

16.Freski

Malowidła wykonywane na wilgotnym tynku, który pokrywa ściany lub sufit budowli.

17.Cechy architektury renesansowej

Architekci wzorowali się na budowlach antycznych. Budynki mają idealne proporcje, prostotę i harmonię. Wyróżniają je kopuły (półkoliste sklepienia), arkady, attyki oraz freski.

18.Arkada

Element architektoniczny złożony z kolumn połączonych łukiem. Na zewnątrz budynku arkady tworzą krużganki, czyli korytarze okalające dziedziniec.

19.Attyka

Ozdobne przedłużenie ściany frontowej budynku, które znajduje się na wysokości dachu. Typowy element budowli renesansowych.

20.Przyczyny reformacji

Na przełomie XV i XVI w. Kościół katolicki był w kryzysie. Wielu duchownych żyło wystawnie, wbrew swoim naukom, i zaniedbywało obowiązki. Dostojnicy sprzedawali odpusty, by gromadzić bogactwa, a biskupi dawali stanowiska krewnym i znajomym. To osłabiło autorytet Kościoła.

21.Sprzedaż odpustów

Dostojnicy kościelni za wyznaczoną opłatą darowali grzechy osobie, która kupiła odpust. Na początku XVI w. sprzedaż nasiliła się, bo potrzebne były pieniądze na przebudowę bazyliki Świętego Piotra w Rzymie.

22.Marcin Luter

Niemiecki zakonnik i wykładowca teologii, czyli nauki o Bogu. W 1517 r. otwarcie skrytykował handel odpustami, co zapoczątkowało reformację. Potępiony przez papieża, odmówił odwołania poglądów i zerwał z Kościołem katolickim.

23.95 tez Marcina Lutra

Pismo z 1517 r., w którym Luter potępił handel odpustami i postawę duchownych. Według legendy przybił je na drzwiach kościoła w Wittenberdze, ale dziś uważa się, że wysłał je w liście do przełożonych. Dzięki drukowi jego poglądy szybko się rozpowszechniły.

24.Reformacja

XVI-wieczny ruch społeczny i religijny, którego uczestnicy domagali się głębokich reform w Kościele, podniesienia moralności kapłanów i autorytetu Kościoła. Zapoczątkowało go wystąpienie Marcina Lutra w 1517 r.

25.Poglądy Marcina Lutra

Luter głosił, że do zbawienia potrzebne są łaska Boża i wiara oparta na Piśmie Świętym. Chciał, by nabożeństwa odbywały się w językach narodowych, a nie po łacinie. Uznawał tylko chrzest i Komunię Świętą, odrzucał władzę papieża i biskupów, krytykował kult świętych i Matki Boskiej, zakony, odpusty i celibat księży.

26.Luteranie

Wyznawcy luteranizmu - protestanckiego wyznania założonego w XVI w. przez Marcina Lutra. Luteranizm nie uznaje m.in. zwierzchnictwa papieża.

27.Jan Kalwin

Twórca wyznania, które zdobyło wielu zwolenników w Genewie w Szwajcarii. Uważał, że losy człowieka są z góry określone przez Boga: każdy od urodzenia jest przeznaczony do zbawienia lub potępienia. Według niego dobre czyny, użyteczność i powodzenie w życiu są oznakami łaski Bożej.

28.Kalwiniści

Zwolennicy Jana Kalwina, a ich wspólnota to Kościół kalwiński. Przestrzegają surowych zasad moralnych: skromności, uczciwości i wstrzemięźliwości od rozrywek, takich jak muzyka, śpiew i taniec. Francuskich kalwinistów nazywano hugenotami.

29.Pokój w Augsburgu (1555 r.)

Pokój, który zakończył długotrwałe wojny religijne w Rzeszy Niemieckiej między katolikami a zwolennikami nowych wyznań. Wprowadził zasadę „czyj kraj, tego religia”: władca państwa decydował, jaką religię mają wyznawać jego poddani.

30.Protestanci

Wyznawcy nowych wyznań chrześcijańskich powstałych w czasie reformacji w XVI w., np. luteranie i kalwiniści. Ich wyznania to protestantyzm. Nazwa pochodzi od protestu luteranów przeciw cesarzowi, który zakazał zmian w Kościele.

31.Zbór i pastor

Zbór to gmina zrzeszająca wiernych wyznań protestanckich - zbory powstały w miejsce zlikwidowanych parafii katolickich. Pastor to duchowny protestancki, który przejął obowiązki księdza.

32.Skutki reformacji w Europie

Około jedna trzecia wiernych opuściła Kościół katolicki i doszło do rozłamu wśród chrześcijan. Spory przerodziły się w wojny religijne, a chłopi wzniecali powstania. Biblię tłumaczono na języki narodowe, co rozwinęło literaturę i umocniło życie religijne.

33.Sobór trydencki (1545-1563)

Sobór, czyli zjazd dostojników kościelnych pod przewodnictwem papieża, zwołany w Trydencie na północy Włoch. Obradował z przerwami w latach 1545-1563, by wobec rozwoju protestantyzmu przeprowadzić reformy w Kościele katolickim.

34.Postanowienia soboru trydenckiego

Sobór potępił nauki Lutra i jego naśladowców, uznając ich za heretyków, i ustalił wyznanie wiary katolików. Potwierdził, że papież jest głową Kościoła. Biskup mógł zarządzać tylko jedną diecezją i musiał w niej przebywać, a księża mieli kształcić się w seminariach duchownych.

35.Indeks ksiąg zakazanych

Lista książek, których katolicy nie mogli czytać ani rozpowszechniać. Sporządzono ją, by ograniczyć szerzenie się poglądów reformacyjnych. W 1616 r. wpisano na nią dzieło Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”.

36.Inkwizycja

Specjalne sądy kościelne, które sądziły heretyków, czyli chrześcijan odrzucających prawdy wiary, które Kościół podaje jako objawione przez Boga. Sobór trydencki zwiększył uprawnienia inkwizycji.

37.Kontrreformacja

Działania zmierzające do naprawy Kościoła katolickiego i odbudowy jego autorytetu w XVI i XVII w., nazywane też reformą katolicką. Ich głównym celem było przeciwstawienie się reformacji. W ramach zmian ustanowiono m.in. urząd nuncjuszy - przedstawicieli papieża w poszczególnych krajach.

38.Jezuici (Towarzystwo Jezusowe)

Zakon założony w 1534 r. przez hiszpańskiego szlachcica Ignacego Loyolę, który przyjął tytuł generała zakonu. Jezuici żyli w surowej dyscyplinie i działali wśród wiernych, a nie w klasztorach. Zakładali bezpłatne szkoły - kolegia - i uczelnie, prowadzili misje, byli też spowiednikami i doradcami władców.

39.Wojna trzydziestoletnia (1618-1648)

Wojna w Rzeszy Niemieckiej, wywołana niechęcią między katolikami a protestantami; państwa Europy podzieliły się na obóz katolicki i protestancki. Zginęło ok. 30 procent mieszkańców Rzeszy. Zakończył ją pokój westfalski w 1648 r., który ograniczył prawo władcy do narzucania religii poddanym.