Ustrój Rzymu, imperium i życie w Rzymie - Wczoraj i dziś 5

1.Rzym

Miasto na Półwyspie Apenińskim, zwanym też Italią, położone nad rzeką Tyber. Według legendy założono je w 753 roku p.n.e. Zamieszkiwali je Latynowie z krainy Lacjum - stąd nazwa języka łacińskiego. Z czasem Rzym zajął siedem wzgórz i stał się stolicą ogromnego imperium.

2.Romulus i Remus

Według mitu bliźniacy, wnukowie króla Lacjum, którzy założyli Rzym. Jako niemowlęta zostali wrzuceni w koszu do Tybru, ale ocaleli, a karmiła ich wilczyca. W 753 roku p.n.e. pokłócili się przy wytyczaniu granic miasta. Romulus zabił Remusa i został władcą, a miasto od jego imienia nazwano Roma, czyli Rzym.

3.Monarchia

System sprawowania rządów, w którym pełnia władzy dożywotnio należy do monarchy - cesarza, króla lub księcia. Na początku Rzym był królestwem: według tradycji rządziło nim kolejno siedmiu królów.

4.Republika rzymska

System władzy wprowadzony w Rzymie w 509 roku p.n.e., po wypędzeniu ostatniego króla. Nazwa pochodzi od łacińskiego res publica, czyli „rzecz wspólna”. Rzymianie nie rządzili bezpośrednio jak w Atenach, lecz przez wybieranych urzędników. Władzę sprawowali zgromadzenie ludowe, urzędnicy i senat.

5.Zgromadzenie ludowe

Zebranie, w którym mogli brać udział wszyscy mężczyźni będący obywatelami Rzymu. Obywatelem była wolna osoba, której rodzice byli obywatelami Rzymu. Zgromadzenie wybierało urzędników oraz w głosowaniu zatwierdzało albo odrzucało propozycje nowych praw.

6.Kadencja

Okres sprawowania urzędu przez wybraną osobę. W republice rzymskiej kadencja urzędnika trwała zazwyczaj rok.

7.Senat rzymski

Główny organ władzy w republice rzymskiej - rada 300 Rzymian z najbardziej wpływowych rodów. Zasiadali w nim byli urzędnicy, wpisani dożywotnio na listę senatorów przez urzędnika zwanego cenzorem. Senat decydował m.in. o finansach państwa i rozpoczęciu wojny, wpływał na urzędników i na mianowanie dyktatora.

8.Patrycjusze

Grupa społeczna w starożytnym Rzymie: członkowie bogatych i znaczących rodów. Początkowo tylko oni mieli pełne prawa polityczne, czyli mogli obejmować urzędy.

9.Plebejusze

Grupa społeczna w starożytnym Rzymie: ludzie wolni, ale początkowo bez praw obywatelskich. Nie mogli obejmować urzędów państwowych ani zawierać małżeństw z synami lub córkami patrycjuszy.

10.Spór patrycjuszy z plebejuszami

Plebejusze protestowali, bo nie mieli wpływu na rządy w państwie. Najpierw wywalczyli prawo wyboru własnych urzędników - trybunów ludowych. Spór trwał aż do III wieku p.n.e., gdy plebejusze zostali dopuszczeni do większości urzędów.

11.Trybuni ludowi

Urzędnicy wybierani przez plebejuszy, którzy reprezentowali tę grupę. Mogli sprzeciwiać się niekorzystnym dla plebejuszy prawom i decyzjom urzędników. Kontrolowali decyzje urzędników - z wyjątkiem decyzji dyktatora.

12.Dyktator

Urzędnik, który sprawował w republice rzymskiej nieograniczoną władzę. Powoływał go senat na sześć miesięcy, tylko wtedy, gdy państwu zagrażało niebezpieczeństwo.

13.Konsulowie

Najważniejsi urzędnicy republiki rzymskiej - na ten urząd wybierano dwie osoby. Konsulowie zwoływali obrady senatu i zgromadzenie ludowe, a w czasie wojny dowodzili armią.

14.Pretorzy i kwestorzy

Urzędnicy republiki rzymskiej. Pretorzy sprawowali władzę sądowniczą, a kwestorzy odpowiadali za pobór podatków.

15.Gajusz Juliusz Cezar

Rzymski wódz z I wieku p.n.e. Wykorzystał wojny domowe, które osłabiły republikę. Podbił Galię, czyli teren dzisiejszej Francji, a dzięki sławie i poparciu legionistów zdobył prawie nieograniczoną władzę. Zmusił senat, by przyznał mu tytuł dożywotniego dyktatora, ale nie zlikwidował dawnych urzędów. Spiskowcy zabili go na posiedzeniu senatu w 44 roku p.n.e.

16.Oktawian August

Zwycięzca walk wewnętrznych po śmierci Cezara. W 27 roku p.n.e. przejął pełnię władzy w Rzymie. Zachował pozory republiki, ale sam nadzorował armię, mianował urzędników i zarządzał częścią prowincji. Jego rządy zapoczątkowały okres cesarstwa w dziejach Rzymu.

17.Cesarz i cesarstwo

Oktawian na cześć Cezara używał tytułu cezar. Stąd pochodzi słowo cesarz, czyli władca, i cesarstwo - państwo samodzielnie rządzone przez cesarza. Taka forma rządów panowała w państwie rzymskim od I wieku p.n.e. do V wieku n.e.

18.Etapy dziejów państwa rzymskiego

Najpierw Rzym był królestwem - według legendy od założenia miasta w 753 roku p.n.e. W 509 roku p.n.e. stał się republiką. W 27 roku p.n.e. Oktawian przejął pełnię władzy i zaczął się okres cesarstwa.

19.Kartagina

Potężne miasto-państwo w północnej Afryce, założone przez Fenicjan. Należała do niej też znaczna część Sycylii. W III i II wieku p.n.e. Rzym stoczył z Kartaginą trzy wojny. W 146 roku p.n.e. Rzymianie ją pokonali i zniszczyli, a jej ziemie przyłączyli jako prowincję Afryka.

20.Podboje Rzymian

W III wieku p.n.e. Rzymianie podbili całą Italię i greckie kolonie na Sycylii, a potem pokonali Kartaginę. Później zdobyli m.in. Grecję, Azję Mniejszą, Syrię i Egipt, a na zachodzie i północy - Hiszpanię, Galię i Brytanię. Granice państwa rzymskiego oparły się o Ren i Dunaj.

21.Prowincja

W starożytności: terytorium podbite przez państwo rzymskie. Jego mieszkańcy płacili Rzymowi podatki. Prowincjami rządzili rzymscy urzędnicy, a stacjonujące tam legiony utrzymywały podbitą ludność w posłuszeństwie.

22.Limes

System umocnień wzniesiony na granicach Imperium Rzymskiego, m.in. na linii rzek Renu i Dunaju. Chronił Rzymian przed atakami ludów żyjących poza państwem rzymskim.

23.Legion

Oddział armii rzymskiej złożony z ciężkozbrojnych, doskonale wyszkolonych żołnierzy piechoty, w większości plebejuszy. Legiony były podstawą potęgi Rzymu. Legionista miał oszczepy i miecz do walki, hełm, pancerz i tarczę do ochrony oraz wytrzymałe sandały na długie marsze.

24.Imperium Rzymskie

Mocarstwo, które Rzymianie stworzyli dzięki podbojom: państwo rzymskie wraz z podległymi mu prowincjami. W okresie świetności obejmowało dużą część Europy, Bliskiego Wschodu i północnej Afryki. Podatki z prowincji zasilały kasę państwa, a częściowo też majątki rzymskich urzędników.

25.Pax Romana

Czasy pokoju, które zapanowały na obszarze Imperium Rzymskiego po nastaniu cesarstwa w I wieku p.n.e. Sprzyjały rozwojowi gospodarczemu i kulturalnemu, a w prowincjach wznoszono budowle na wzór rzymski.

26.Romanizacja

Rozpowszechnianie się rzymskich obyczajów, języka łacińskiego, stylu życia i wierzeń na obszarze całego Imperium Rzymskiego. Część podbitej ludności zaczęła mówić po łacinie i przejęła m.in. rzymskie zwyczaje, rozrywki i ubiór. Łacina stała się językiem międzynarodowym.

27.Barbarzyńcy

Dla Rzymian - przedstawiciele cywilizacji spoza Imperium Rzymskiego (dla Greków barbarzyńcą był każdy cudzoziemiec). Od III wieku n.e. cesarstwu coraz bardziej zagrażały plemiona barbarzyńskie, głównie Germanów z terenów dzisiejszych Niemiec i Belgii.

28.Konstantynopol

Miasto założone przez cesarza Konstantyna Wielkiego w miejscu greckiej kolonii Bizancjum. W IV wieku n.e. zostało nową stolicą cesarstwa rzymskiego, a Rzym tracił na znaczeniu.

29.Podział cesarstwa rzymskiego (395 r.)

Następcom Konstantyna trudno było strzec granic i zarządzać rozległym państwem. Dlatego w 395 roku n.e. cesarstwo podzielono. Powstało cesarstwo zachodniorzymskie ze stolicą w Rzymie, gdzie przeważała kultura łacińska, i wschodniorzymskie ze stolicą w Konstantynopolu, gdzie dominowała kultura grecka.

30.Wielka wędrówka ludów

Masowa migracja ludów, która zaczęła się w IV wieku n.e. Hunowie - koczownicze plemię z Azji - zaatakowali plemiona germańskie, a te uciekły w granice cesarstwa. Ludy przemieszczały się po całym jego terytorium. Łupem barbarzyńców padły też Italia i Rzym.

31.Upadek cesarstwa zachodniorzymskiego

W 476 roku n.e. jeden z barbarzyńskich wodzów odebrał koronę ostatniemu cesarzowi, Romulusowi Augustulusowi. Przyczyny upadku to kryzys gospodarczy i polityczny, najazdy barbarzyńców oraz upadek znaczenia Rzymu. Na gruzach Imperium powstały państwa barbarzyńskie, a historycy uznali to wydarzenie za symboliczny koniec starożytności.

32.Wieczne Miasto

Tak nazywano Rzym, bo jego mieszkańcy, dumni ze swojego miasta, wierzyli, że będzie trwać na zawsze. W dwóch pierwszych wiekach naszej ery Rzym liczył około miliona mieszkańców i był największym miastem świata. Stały w nim m.in. teatry, świątynie, bazyliki i termy, czyli publiczne łaźnie z basenami i salami do uprawiania sportu.

33.Forum Romanum

Główny plac, czyli rynek, w centrum starożytnego Rzymu. Mieszkańcy spotykali się tu, wymieniali nowinami i kupowali towary, a władze ogłaszały zarządzenia. Wokół forum stały najważniejsze budynki, m.in. kuria - miejsce obrad senatu, mównica, bazylika sądowa i liczne świątynie.

34.Bazylika

W starożytnym Rzymie budowla, która pełniła funkcję sądu lub hali targowej. Rzędy kolumn dzieliły ją na trzy części, a środkowa była wyższa od pozostałych.

35.Społeczeństwo starożytnego Rzymu

Patrycjusze sprawowali najważniejsze urzędy, doradzali cesarzowi, dowodzili legionami i mieszkali w okazałych willach. Plebs, czyli wolni plebejusze, zajmował się pracą najemną, rzemiosłem i drobnym handlem, a mieszkania wynajmował w kamienicach. Niewolnicy nie mieli żadnych praw ani własności - ich życie zależało od woli właściciela.

36.Amfiteatr

Budowla, w której odbywały się igrzyska - ulubiona rozrywka Rzymian bez względu na zamożność. Amfiteatry wznoszono na terenie całego Imperium. Najpopularniejsze były brutalne walki gladiatorów i przedstawienia ukazujące dzieje Rzymu.

37.Gladiatorzy

W starożytnym Rzymie niewolnicy, jeńcy wojenni lub skazańcy specjalnie szkoleni do walk na arenie. W 73 roku p.n.e. gladiator Spartakus stanął na czele wielkiego powstania niewolników, które przez dwa lata opierało się wojskom rzymskim.

38.Politeizm Rzymian

Rzymianie wierzyli w wielu bogów. Na początku czcili przodków i bóstwa domowe: lary, które opiekowały się domostwem, i penaty - opiekunów spiżarni. W VI wieku p.n.e. narodził się kult głównych bogów: Jowisza, Junony i Minerwy. Wzniesiono dla nich świątynię na wzgórzu Kapitol.

39.Bogowie rzymscy i greccy

Od III wieku p.n.e. Rzymianie wyobrażali sobie swoich bogów na podobieństwo greckich. Jowisz (władca bogów i ludzi) przypominał Zeusa, Junona (opiekunka małżeństw) - Herę, Minerwa (bogini sztuki, rzemiosła i mądrości) - Atenę, a Mars (bóg wojny) - Aresa. Neptuna, króla mórz, wyobrażano sobie jak Posejdona, a Afrodyta stała się Wenus, boginią miłości.

40.Westa i westalki

Westa była rzymską boginią, opiekunką domowego ogniska. Obrzędy ku jej czci sprawowały kapłanki zwane westalkami. Pilnowały one wiecznego ognia, który symbolizował Westę.