Izrael, Indie i Chiny, początki pisma - Wczoraj i dziś 5

1.Izraelici

Starożytny lud, zwany też Żydami, który zamieszkiwał Palestynę. Ich najdawniejsze dzieje opisuje ogólnie Biblia. Część badaczy uważa, że początkowo byli koczowniczym plemieniem z Mezopotamii.

2.Palestyna

Kraina obejmująca wąski i górzysty pas ziemi między rzeką Jordan a wschodnim wybrzeżem Morza Śródziemnego. W starożytności nazywano ją Ziemią Kanaan.

3.Abraham

Według Biblii ojciec narodu żydowskiego. Poprowadził Izraelitów z Mezopotamii na zachód, do Palestyny. Za swojego przodka uznają go też Arabowie, którzy wyznają islam.

4.Wędrówki Izraelitów

Pod wodzą Abrahama Izraelici przybyli z Mezopotamii do Palestyny. Później w poszukiwaniu lepszych warunków życia przenieśli się do Egiptu, gdzie faraonowie uczynili z nich niewolników. Ok. XIII w. p.n.e. pod wodzą Mojżesza wrócili do Palestyny i zaczęli ją podbijać.

5.Mojżesz

Przywódca, który ok. XIII w. p.n.e. wyprowadził Izraelitów z Egiptu do Palestyny. Według Biblii otrzymał od Boga na górze Synaj Dekalog. W jego czasach ustalono główne zasady judaizmu.

6.Dawid

Król Izraela z X w. p.n.e. Zjednoczył plemiona izraelskie, zdobył Jerozolimę i uczynił ją stolicą. Według Biblii za rządów jego i jego syna Salomona Izrael był najpotężniejszy.

7.Salomon

Syn Dawida i król Izraela, słynący z mądrości. Za jego czasów wzniesiono w Jerozolimie świątynię. Po jego śmierci państwo się podzieliło i stopniowo słabło.

8.Niewola babilońska

Okres, gdy Izraelici przebywali w niewoli w Babilonii. Na początku VI w. p.n.e. Babilończycy zdobyli Jerozolimę i uprowadzili Żydów. Po upadku państwa babilońskiego wrócili do Palestyny, ale nie odzyskali wolności.

9.Kiedy działy się najważniejsze wydarzenia z dziejów Izraela?

Ok. XIII w. p.n.e. - wyjście z Egiptu; X w. p.n.e. - rządy Dawida i Salomona; początek VI w. p.n.e. - niewola babilońska; I w. p.n.e. - podbój Palestyny przez Rzymian; I i II w. n.e. - powstania przeciw Rzymianom, wypędzenie Żydów z Palestyny i ich rozproszenie po świecie.

10.Judaizm

Monoteistyczna religia Żydów, którzy wierzą w Boga Jahwe. Według ich wierzeń Jahwe jest niewidzialny, wszechmocny i wszechobecny. Świętą księgą judaizmu jest Biblia hebrajska.

11.Monoteizm

Wiara w jednego boga (z greckiego: mono - jeden, theos - bóg). W starożytności judaizm był wyjątkiem, bo inne ludy, np. Egipcjanie, wyznawały politeizm - wiarę w wielu bogów.

12.Tora

Pięć pierwszych, najważniejszych ksiąg Biblii hebrajskiej, czyli Pięcioksiąg. Według Tory Bóg objawił się Abrahamowi, kazał czcić tylko siebie i obiecał mu liczne potomstwo oraz Ziemię Kanaan jako Ziemię Obiecaną.

13.Dekalog

Dziesięcioro Przykazań, w których zawarto najważniejsze zasady judaizmu. Według Biblii Mojżesz otrzymał je od Boga na górze Synaj.

14.Arka Przymierza

Skrzynia, w której umieszczono kamienne tablice z Dekalogiem. Przechowywano ją w sanktuarium Świątyni Jerozolimskiej, do którego wchodził tylko główny kapłan, w jeden dzień w roku.

15.Świątynia Jerozolimska

Jedyna świątynia Jahwe, wzniesiona w Jerozolimie. Miejsce wskazał Dawid, a budowę rozpoczął Salomon. Pierwszą Świątynię zburzyli Babilończycy w VI w. p.n.e., a odbudowaną Drugą Świątynię zniszczyli Rzymianie w I w. n.e.

16.Ściana Płaczu

Jedyna zachowana do dziś pozostałość Drugiej Świątyni Jerozolimskiej. To święte miejsce wszystkich wyznawców judaizmu.

17.Menora

Siedmioramienny świecznik. Od ponad dwóch tysięcy lat jest symbolem judaizmu i narodu żydowskiego. W Świątyniach Jerozolimskich menory oświetlały wnętrze.

18.Prorocy

Przywódcy religijni przekonani, że Bóg ich powołał i dał im posłannictwo. W czasie niewoli babilońskiej podtrzymywali wiarę Żydów i nauczali o Mesjaszu, który ma wyzwolić Żydów, odbudować świątynię i utworzyć potężne królestwo Izrael.

19.Cywilizacja doliny Indusu

Najstarsza cywilizacja Indii, powstała w III tysiącleciu p.n.e. nad rzeką Indus, na terenie dzisiejszych Indii i Pakistanu. Jej mieszkańcy kopali kanały nawadniające i budowali miasta z wypalanej cegły, z wodociągami i kanalizacją. Ich pisma do dziś nie odczytano.

20.Kasty

W Indiach: zamknięte grupy społeczne, do których należy się dziedzicznie. Wprowadzili je Ariowie, którzy ok. 1500 r. p.n.e. podbili Indie. Członkowie kasty mieli wspólne obyczaje i ten sam zawód, a małżeństwa między kastami były zakazane.

21.Hinduizm

Politeistyczne wierzenia w Indiach. Powstały, gdy Ariowie połączyli wiarę w miejscowe bóstwa z własnymi wierzeniami. Najważniejsi bogowie to Brahma - stwórca świata, Wisznu - utrzymujący świat przy życiu, i Sziwa - bóstwo śmierci i zagłady.

22.Cywilizacja chińska

Narodziła się prawdopodobnie w III tysiącleciu p.n.e. na Dalekim Wschodzie, nad rzekami Huang He (Żółta Rzeka) i Jangcy (Niebieska Rzeka). Dzięki kanałom zbierano duże plony ryżu. W III w. p.n.e. ziemie chińskie zjednoczono w cesarstwo, na którego czele stanął cesarz.

23.Wielki Mur Chiński

Zespół fortyfikacji wzdłuż północnej granicy Chin. Miał chronić kraj przed najazdami koczowniczych plemion z północy. Rozkaz budowy rozległych umocnień wydał cesarz.

24.Wynalazki Chińczyków

Chińczycy stworzyli własne pismo i kalendarz. Wynaleźli m.in. papier, porcelanę, proch strzelniczy i igłę magnetyczną, a sławę przyniosła im produkcja jedwabiu - wyjątkowo delikatnej tkaniny. Opracowali też metodę druku i medycynę opartą na zielarstwie.

25.Wynalezienie pisma

Pismo wynaleziono w Mezopotamii ok. 4000 r. p.n.e. - pierwsi użyli go Sumerowie. Ludzie potrzebowali trwale zachowywać informacje i usprawnić handel. Wynalezienie pisma kończy prehistorię i rozpoczyna starożytność.

26.Malowidła naskalne

Rysunki zwierząt i scen z polowań, które ludzie prehistoryczni malowali na ścianach jaskiń, zanim poznali pismo. Naukowcy uważają, że miały zapewnić pomyślne łowy. Najsłynniejsze, z jaskiń Lascaux we Francji, powstały ok. 15 tysięcy lat p.n.e.

27.Do czego służyło pismo w pierwszych państwach?

Władcy spisywali prawa i swoje czyny, kupcy zawierali transakcje, a kapłani zapisywali modlitwy. Zapisywano też liczbę bydła, zebrane podatki, opowieści o podbojach oraz legendy i mity.

28.Pismo obrazkowe

Najstarsza forma pisma, w której słowom odpowiadały proste rysunki - piktogramy. Liczyło nawet kilka tysięcy znaków, bo zwykle jeden znak oznaczał jeden wyraz. Przykłady to egipskie hieroglify i najstarsze pismo sumeryjskie.

29.Hieroglify

Egipskie pismo obrazkowe do uroczystych tekstów, głównie religijnych i państwowych. Znaki malowano lub wykuwano w kamieniu w świątyniach, pałacach i grobowcach. Pismo było skomplikowane, więc z czasem kapłani je uprościli.

30.Pismo demotyczne

Najprostsza wersja pisma egipskiego, czyli pismo ludowe. Egipcjanie używali go na co dzień, m.in. do szybkiego zapisywania umów handlowych i notatek na papirusie.

31.Papirus

Materiał pisarski z trzciny rosnącej nad Nilem. Wytwarzano z niego długie zwoje, na których zapisywano teksty.

32.Pismo klinowe

Pismo powstałe w Mezopotamii z uproszczenia pisma obrazkowego: rysunki zastąpiono poziomymi i pionowymi kreskami odciskanymi na glinianych tabliczkach. Znaki miały trójkątny kształt przypominający kliny. Ludy Mezopotamii używały go przez ok. dwa tysiące lat.

33.Fenicjanie

Kupiecki lud ze wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego, doskonali żeglarze. Do handlu potrzebowali prostego pisma, dlatego ok. XI w. p.n.e. stworzyli pierwsze pismo alfabetyczne i rozpowszechnili je nad Morzem Śródziemnym.

34.Pismo alfabetyczne, czyli alfabet

Pismo, w którym każdej głosce odpowiada określona litera. Pierwsze stworzyli Fenicjanie ok. XI w. p.n.e.: ich alfabet miał tylko 22 znaki - same spółgłoski. Od Fenicjan pismo przejęli Grecy, a od Greków - Rzymianie.

35.Alfabet grecki

Alfabet stworzony przez Greków na podstawie fenickiego. Grecy dodali litery oznaczające samogłoski i znaki interpunkcyjne, np. kropkę i przecinek, oraz zaczęli pisać od lewej strony - Fenicjanie pisali odwrotnie.

36.Alfabet łaciński

Alfabet stworzony przez Rzymian na podstawie greckiego, zwany też rzymskim. Rzymianie zmienili kształt liter. Na nim opiera się m.in. alfabet polski, który ma 31 znaków, bo dodano litery dla polskich głosek, np. ą, ę, ś.

37.Cyrylica

Pismo części narodów słowiańskich, które powstało w średniowieczu na podstawie alfabetu greckiego. Nazwa pochodzi od imienia jednego z twórców - świętego Cyryla. Używają jej m.in. Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini, Serbowie i Bułgarzy.

38.Kamień z Rosetty

Płyta z czarnego granitu z II w. p.n.e., odnaleziona w Egipcie w 1799 r. Wyryto na niej ten sam tekst trzema sposobami: hieroglifami, pismem demotycznym i po grecku. Dzięki napisom greckim uczeni mogli poznać treść hieroglifów.

39.Jean François Champollion

Francuski uczony (1790-1832), który odkrył zasady odczytywania hieroglifów. Wykazał, że większość z nich czyta się jak litery, a tylko niektóre oznaczają całe słowa. Wnioski ogłosił w 1824 r. Uważa się go za ojca egiptologii.