Pierwsi ludzie, Mezopotamia i Egipt - Wczoraj i dziś 5

1.p.n.e. i n.e.

Skróty: p.n.e. - przed naszą erą, n.e. - naszej ery. Granicą jest 1 rok n.e., czyli rok narodzin Jezusa. Lata p.n.e. liczymy wstecz: im większa liczba, tym dawniej było wydarzenie.

2.Wiek (stulecie)

Okres 100 lat, zapisywany cyframi rzymskimi. Bierzemy liczbę pełnych setek roku i dodajemy I, jeśli dwie ostatnie cyfry nie są zerami: 1922 r. to XIX + I = XX w. Wieki p.n.e. liczymy wstecz: XVIII w. p.n.e. to lata 1800-1701 p.n.e.

3.Tysiąclecie

Okres 1000 lat, zapisywany cyframi rzymskimi. Tysiąclecia p.n.e. liczymy wstecz: IV tysiąclecie p.n.e. to lata 4000-3001 p.n.e., a jego połowa to ok. 3500 r. p.n.e.

4.Praludzie

Przodkowie człowieka żyjący w epoce prehistorycznej. Najstarsi żyli ok. 4 milionów lat temu w Afryce. Nauczyli się rozpalać ogień, który dawał ciepło, chronił przed dzikimi zwierzętami i pozwalał piec mięso. Wykształcili też mowę.

5.Koczowniczy tryb życia

Tryb życia polegający na ciągłym przenoszeniu się z miejsca na miejsce w poszukiwaniu pożywienia. Ludzie zdobywali je zbieractwem (owoce, korzonki, ptasie jaja) i myślistwem. Nie budowali stałych domów - mieszkali w szałasach z gałęzi i w jaskiniach.

6.Rolnictwo

Uprawa ziemi i hodowla zwierząt. Narodziło się ok. 10 tysięcy lat p.n.e., gdy ludzie zauważyli, że z ziaren dzikich zbóż wyrastają nowe rośliny, i zaczęli je wysiewać. Pierwsi rolnicy siali m.in. proso, pszenicę i jęczmień.

7.Osiadły tryb życia

Tryb życia polegający na osiedleniu się w jednym miejscu, aby uprawiać rośliny i hodować zwierzęta. Rolnicy zakładali stałe osiedla, najczęściej nad jeziorami i rzekami. Pierwsze chaty, zwane ziemiankami, były częściowo wykopane w ziemi.

8.Rewolucja neolityczna

Proces przejścia człowieka z koczowniczego na osiadły tryb życia. Dokonał się dzięki uprawie ziemi i hodowli zwierząt, które zapewniały pożywienie przez cały rok.

9.Hodowla zwierząt

Oswajanie i chów zwierząt. Ok. 9-10 tysięcy lat temu ludzie oswoili m.in. owce, kozy i świnie. Oswajali też dzikie osły, bydło i konie, które z czasem stały się zwierzętami hodowlanymi.

10.Żarna

Dwa kamienie, którymi pierwsi rolnicy rozcierali ziarna zbóż na mąkę. Mąkę mieszano z wodą, formowano placek i pieczono go na głazie rozgrzanym w ognisku.

11.Epoka kamienia, brązu i żelaza

Okresy w dziejach ludzkości nazwane od materiału, z którego robiono narzędzia i broń. Najpierw był kamień, potem brąz - stop miedzi i cyny, a na końcu żelazo. Epoka żelaza zaczęła się ok. 1200 r. p.n.e. i trwa do dziś.

12.Mezopotamia

Kraina między rzekami Eufrat i Tygrys, na Bliskim Wschodzie - obszarze na styku Europy, Azji i Afryki. Rozwinęła się tu jedna z najstarszych cywilizacji.

13.Dlaczego pierwsze cywilizacje powstały nad wielkimi rzekami?

Rzeki co roku wylewały, nawadniały ziemię i zostawiały żyzny muł. Dzięki temu i gorącemu klimatowi plony były wysokie, rolnictwo szybko się rozwijało i przybywało ludzi. Rzeki były też szlakami handlowymi, a nad nimi powstawały osady i miasta.

14.Cywilizacja

Rozwinięte społeczeństwo, które budowało miasta, posługiwało się pismem oraz stworzyło własne państwo.

15.Jak powstały pierwsze państwa?

Aby nawodnić dalsze pola, rolnicy kopali kanały nawadniające. Pracą wielu ludzi kierował jeden zarządca. Jego władza obejmowała coraz większy obszar, a robotnicy stawali się jego poddanymi. Tak powstały pierwsze miasta i państwa.

16.Sumerowie

Starożytny lud, który w połowie IV tysiąclecia p.n.e. osiedlił się nad Eufratem i Tygrysem. Stworzyli pierwszą cywilizację w Mezopotamii i najstarsze państwa - miasta-państwa.

17.Miasto-państwo

Niewielkie państwo: otoczone murami miasto wraz z najbliższą okolicą. Na czele stał król, który był też kapłanem. Jego urzędnicy pobierali podatki, czyli obowiązkowe opłaty na rzecz państwa, i nadzorowali pracę poddanych.

18.Pismo klinowe

Pismo wynalezione przez Sumerów w Mezopotamii. Znaki odciskano zaostrzoną trzciną na miękkich glinianych tabliczkach. Pismo pozwoliło utrwalać, przechowywać i przekazywać informacje.

19.Dokonania Sumerów

Najważniejszym było stworzenie pisma. Sumerom przypisuje się też koło (wozy do przewozu ładunków), żagiel (żegluga po morzu i rzekach) i koło garncarskie (okrągłe naczynia z gliny). Opracowali system liczenia oparty na liczbie 60 - dlatego godzina ma 60 minut, a minuta 60 sekund.

20.Zikkurat

Kilkupiętrowa świątynia o schodkowym kształcie, która górowała nad miastami Mezopotamii. Schody prowadziły na szczyt, do kaplicy bóstwa. Przy wielkich wylewach rzeki była schronieniem dla mieszkańców.

21.Babilonia

Silne państwo, które powstało w II tysiącleciu p.n.e. nad Tygrysem i Eufratem. Jego stolica, Babilon, słynęła z pięknych pałaców, świątyń i potężnych murów. Jedną z głównych bram miasta była Brama Isztar z niebieskich cegieł.

22.Hammurabi

Król Babilonii, który panował w XVIII w. p.n.e., w okresie jej największej potęgi. Podbił dużą część Mezopotamii, w tym sumeryjskie miasta-państwa. Kazał spisać prawa zwane Kodeksem Hammurabiego.

23.Kodeks Hammurabiego

Jeden z najstarszych znanych zbiorów praw, spisany na polecenie Hammurabiego, władcy Babilonii. Kary były w nim bardzo surowe, np. synowi, który uderzył ojca, ucinano rękę.

24.Osiągnięcia Babilończyków

Babilończycy przejęli wiele odkryć Sumerów. Rozwinęli matematykę: liczyli na bardzo dużych liczbach i na ułamkach. Na podstawie obserwacji astronomicznych ułożyli kalendarz z 12 miesiącami, w którym tydzień miał 7 dni.

25.Egipt darem Nilu

Starożytne wyrażenie o związku Egiptu z rzeką. Nil co roku wylewał i nanosił żyzny muł, a dalej od rzeki była pustynia. Bez wylewów Nilu nie byłoby uprawy ziemi, a bez rolnictwa nie powstałoby silne państwo.

26.Starożytny Egipt

Państwo egipskie powstało ok. 3000 r. p.n.e. na północy Afryki, w dolinie Nilu. Łączyło dwie krainy: Egipt Górny, czyli dolinę Nilu, i Egipt Dolny przy ujściu rzeki. Symbolizowała to dwuczęściowa korona faraona.

27.Kiedy powstały państwa Sumerów, Egipt i Babilonia?

Państwa Sumerów - w połowie IV tysiąclecia p.n.e., ok. 3500 r. p.n.e. Państwo egipskie - ok. 3000 r. p.n.e. Babilonia - w II tysiącleciu p.n.e., a szczyt jej potęgi przypadł na XVIII w. p.n.e., za Hammurabiego.

28.Grupy społeczne w Egipcie

Społeczeństwo egipskie dzieliło się na grupy tworzące jakby piramidę: im wyżej ktoś stał, tym więcej miał praw. Na szczycie był faraon. Wykształconą grupę tworzyli kapłani i urzędnicy. Resztę społeczeństwa stanowili rzemieślnicy, żołnierze, chłopi i niewolnicy.

29.Faraon

Tytuł władcy starożytnego Egiptu. Faraon miał nieograniczoną władzę, a poddani widzieli w nim przedstawiciela bogów na ziemi. Ustanawiał prawa, którym sam nie podlegał, był głównym sędzią, kapłanem i zwierzchnikiem wojska.

30.Kapłani egipscy

Sprawowali funkcje religijne i doradzali faraonowi. Należeli do najlepiej wykształconych Egipcjan: prowadzili szkoły i obserwacje astronomiczne, dzięki którym umieli przewidzieć zaćmienie Słońca.

31.Urzędnicy egipscy

Obok kapłanów - druga nieliczna grupa Egipcjan, którzy umieli czytać i pisać. Za ich pośrednictwem faraon rządził państwem.

32.Chłopi egipscy

Najliczniejsza grupa ludności Egiptu. Uprawiali ziemię, budowali i oczyszczali kanały nawadniające, pracowali też przy wznoszeniu świątyń i piramid.

33.Politeizm

Wiara w wielu bogów (z greckiego: poli - wiele, theos - bóg). Egipcjanie byli politeistami: wierzyli, że bogowie odpowiadają za zjawiska przyrody, np. wylewy Nilu czy wschody słońca. Wznosili im świątynie i składali ofiary.

34.Ra

Egipski bóg-słońce i pan wszechświata, jedno z najważniejszych bóstw. Przedstawiano go jako człowieka z głową jastrzębia lub sokoła, z czerwonym dyskiem słońca nad głową.

35.Wiara Egipcjan w życie po śmierci

Egipcjanie wierzyli, że po śmierci bóg Ozyrys osądza człowieka i jego uczynki i decyduje, czy zmarły przejdzie do innego świata. Dusza istniała tak długo, jak długo ciało było nienaruszone. Dlatego ubogich chowano w piasku pustyni, który konserwował zwłoki, a ciała faraonów i dostojników mumifikowano.

36.Mumifikacja

Sposób zachowania ciała zmarłego. Najpierw usuwano wnętrzności, potem ciało balsamowano i owijano bandażami. Gotową mumię składano w sarkofagu - ozdobnej trumnie, najczęściej z kamienia - a sarkofag w piramidzie lub grobowcu wykutym w skale.

37.Piramidy

Grobowce niektórych faraonów w kształcie ostrosłupa. Największe zbudowano w III tysiącleciu p.n.e. w Gizie dla Cheopsa i Chefrena. Budowa trwała nawet kilkadziesiąt lat: kamienne bloki wożono Nilem z kamieniołomów i podnoszono prostymi dźwigami. Strzeże ich Wielki Sfinks - posąg lwa z ludzką głową.

38.Grobowiec Tutenchamona

W 1922 r. Brytyjczyk Howard Carter odkrył w Dolinie Królów nienaruszony grobowiec faraona Tutenchamona. Znaleziono w nim mumię w dziewięciu trumnach, sarkofagach i skrzyniach oraz ponad pięć tysięcy przedmiotów, które według wierzeń miały się przydać zmarłemu w życiu pozagrobowym.

39.Hieroglify

Egipskie pismo obrazkowe, które miało ok. sześciu tysięcy znaków. Zapisywano je w kolumnach od góry do dołu albo poziomo od prawej do lewej. Służyło głównie do zapisywania tekstów religijnych i dokumentów państwowych.

40.Osiągnięcia Egipcjan

Egipcjanie stosowali pismo (hieroglify) i wznosili wielkie budowle: piramidy i świątynie. Rozwinęli matematykę, medycynę (budowę ciała poznali dzięki mumifikacji) i astronomię. W III tysiącleciu p.n.e. ułożyli kalendarz: 12 miesięcy po 30 dni i 5 dni dodatkowych, razem 365 dni.