Mezopotamia i Egipt - cywilizacje starożytnego Wschodu

Mezopotamia leżała między Tygrysem a Eufratem. W południowej części tego obszaru rozwijała się cywilizacja Sumerów.

Sumerowie nie tworzyli początkowo jednego wspólnego państwa. Ich organizacja polityczna opierała się na samodzielnych miastach-państwach, w których władzę łączono z funkcjami religijnymi.

Do ważnych ośrodków należały między innymi Ur, Uruk, Eridu, Kisz, Umma, Lagasz i Nippur.

Religia miała charakter politeistyczny. Anu wiązano z niebem, Enkiego z wodami, mądrością i rzemiosłem, a Isztar z miłością i płodnością.

Dorobek Sumerów obejmował pismo klinowe, rozwój transportu i rzemiosła oraz umiejętności matematyczne. Stosowali koło garncarskie i transportowe, wytwarzali kolorowe szkło, posługiwali się systemami miar i tabliczką mnożenia.

Kanały irygacyjne służyły doprowadzaniu wody do upraw. Ich rozwój wiązał się z doskonaleniem technik rolniczych.

Sargon I Wielki, władca Akadu, podporządkował sobie Sumer i rozszerzył państwo na obszar od Zatoki Perskiej po góry Taurus. Dotychczas samodzielne ośrodki znalazły się pod wspólną władzą.

Sprawne zarządzanie rozległym terytorium wspierały centralizacja, stała armia oraz ujednolicenie miar i wag. Wspólne zasady pomiaru ograniczały różnice między podporządkowanymi ziemiami.

Hammurabi panował w Babilonie w latach 1792-1750 p.n.e. Rozbudowywał kanały, umocnienia i świątynie, wspierał handel oraz porządkował prawo.

Najważniejszą zasadą kojarzoną z jego kodeksem był odwet, wyrażany słowami „oko za oko”. Przy ustalaniu kary uwzględniano jednak również miejsce sprawcy i poszkodowanego w społeczeństwie.

Król Babilonii pełnił funkcję najwyższego kapłana. Hammurabi przedstawiał ustanowione prawa jako zgodne z wolą Marduka, łącząc autorytet monarchy z autorytetem religii.

Za Nabuchodonozora II, na przełomie VII i VI wieku p.n.e., Babilon przeżywał okres rozkwitu. Władcy przypisywano stworzenie wiszących ogrodów Semiramidy. Kres niezależności Babilonii przyniósł podbój dokonany przez Cyrusa II Wielkiego, władcę Persji.

Asyria rozwijała się w północnej Mezopotamii. Jej potęgę budowano przede wszystkim na sprawnej armii, a ważnymi ośrodkami pozostawały Niniwa i Aszur.

Życie gospodarcze Egiptu było związane z Nilem. Woda umożliwiała nawadnianie, a muł pozostawiany po wylewach użyźniał ziemię.

Prace rolnicze układały się w powtarzalny rytm: po okresie wylewu następował siew, a później żniwa. Budowa kanałów irygacyjnych należała do przedsięwzięć organizowanych przez władzę.

Około 3100 r. p.n.e. doszło do zjednoczenia Egiptu Górnego i Dolnego. Dokonał go Narmer, utożsamiany z Menesem, a stolicą państwa było Memfis.

Ustrój Egiptu określa się jako despotyzm teokratyczny. Faraon skupiał najwyższą władzę, a jego pozycję uzasadniano boskim charakterem monarchy. Uznawano go za wcielenie Horusa; władzę wiązano także z Re, a później z Amonem-Re.

Monarcha ustanawiał prawo, przewodził wojsku i sprawował najwyższe funkcje kapłańskie. Nadzorował również prace publiczne i przedsięwzięcia potrzebne gospodarce.

Społeczeństwo tworzyło hierarchię. Wysokie miejsce zajmowali kapłani, urzędnicy i dowódcy; niżej znajdowali się żołnierze, kupcy i rzemieślnicy. U podstawy stali chłopi i niewolnicy.

W administracji ważną rolę odgrywali wezyr, nomarchowie i pisarze. Wezyr był najwyższym urzędnikiem, a nomarchowie zarządzali jednostkami terytorialnymi zwanymi nomami.

Dzieje Egiptu dzieli się między innymi na okresy Starego Państwa, Średniego Państwa i Nowego Państwa. Każdy z nich wyróżniały inne przedsięwzięcia i kierunki polityki.

Ze Starym Państwem wiążą się Dżoser oraz budowniczowie wielkich piramid: Cheops, Chefren i Mykerinos. Egipcjanie podejmowali wówczas wyprawy do Nubii i na Synaj.

W Średnim Państwie ograniczano samodzielność nomarchów i prowadzono nawadnianie oazy Fajum. Znaczenie miały ośrodki w Tebach i Memfis.

W Nowym Państwie rozwijała się ekspansja militarna. Totmes III rozszerzył wpływy Egiptu aż po Eufrat, a Ramzes II, panujący w latach 1279-1213 p.n.e., prowadził politykę podbojów i zwierzchnictwa w Nubii, na Synaju oraz w Kanaanie.

Amenhotep IV dążył do osłabienia kapłanów Amona. Zwalczał kult Amona i popierał Atona, przedstawianego jako tarcza słoneczna. Po śmierci władcy przywrócono kult Amona.

Od XI wieku p.n.e. Egipt przeżywał osłabienie. W 332 r. p.n.e. zajął go Aleksander Macedoński, który założył Aleksandrię. Miasto stało się ośrodkiem gospodarczym i kulturalnym.

Rozwijała się kultura hellenistyczna, łącząca elementy greckie i egipskie. Od końca IV wieku p.n.e. Egiptem rządziła dynastia Ptolemeuszy.

W 30 r. p.n.e. kraj stał się prowincją rzymską. Kleopatra popełniła samobójstwo.