Rozwój człowieka i choroby układu rozrodczego - Biologia na czasie 2 (ZP)

1.Ontogeneza (rozwój osobniczy)

Wszystkie zmiany anatomiczne, fizjologiczne i psychiczne zachodzące w organizmie od powstania jego pierwszej komórki aż do śmierci. Dzieli się na rozwój prenatalny (od zapłodnienia do narodzin) i rozwój postnatalny (od narodzin do śmierci).

2.Zapłodnienie i zygota

Zapłodnienie to połączenie plemnika z komórką jajową, zwykle w jajowodzie: jądro komórkowe plemnika łączy się z jądrem komórki jajowej. Powstaje zygota - pierwsza komórka nowego organizmu, zawierająca materiał genetyczny obojga rodziców.

3.Przebieg zapłodnienia - dlaczego tylko jeden plemnik?

Z ponad 200 mln plemników do miejsca zapłodnienia dociera ok. 200; reszta ginie w kwaśnym środowisku pochwy. Enzymy akrosomów trawią osłonkę komórki jajowej, wnika główka jednego plemnika, a osłonka przejrzysta staje się nieprzepuszczalna dla pozostałych. Dzięki temu zygota ma diploidalną liczbę chromosomów.

4.Rozwój prenatalny

Okres życia człowieka od poczęcia do narodzin, trwający ok. 40 tygodni wewnątrz ciała matki. Dzieli się na rozwój zarodkowy (od zapłodnienia przez pierwsze ok. 8 tygodni, do wykształcenia zawiązków narządów) i rozwój płodowy (od wykształcenia zawiązków narządów do porodu).

5.Rozwój zarodkowy - etapy

Zapłodnienie następuje zwykle w ciągu 24 godz. od owulacji. W ciągu 1-7 dni podziały mitotyczne zygoty prowadzą do powstania blastocysty z węzłem zarodkowym, ok. 8. dnia zarodek zagnieżdża się w macicy, a pod koniec 2. miesiąca (ok. 3 cm) ma zawiązki narządów i bijące serce.

6.Blastocysta i węzeł zarodkowy

Blastocysta to stadium rozwoju zarodka w postaci pęcherzyka wypełnionego płynem, powstałe w wyniku podziałów mitotycznych zygoty. Z części jej komórek powstaje węzeł zarodkowy, z którego rozwija się ciało zarodka.

7.Zagnieżdżenie (implantacja)

Wnikanie młodego zarodka w błonę śluzową macicy, które umożliwia jego dalszy rozwój w tym miejscu. Zachodzi ok. 8. dnia po zapłodnieniu.

8.Łożysko

Wspólny narząd matki i dziecka, połączony z płodem pępowiną z naczyniami krwionośnymi. Umożliwia wymianę substancji: matka przekazuje tlen, substancje odżywcze i przeciwciała, a płód oddaje produkty przemiany materii. Wydziela hormony potrzebne w ciąży i częściowo chroni płód przed szkodliwymi substancjami i drobnoustrojami.

9.Owodnia

Jedna z błon płodowych, które zarodek wytwarza od ok. 8. dnia po zapłodnieniu (pozostałe tworzą pępowinę i łożysko). Tworzy jamę wypełnioną płynem owodniowym (wodami płodowymi), w którym rozwija się zarodek, a potem płód. Płyn amortyzuje wstrząsy, zapewnia właściwą temperaturę i ułatwia dziecku ruchy.

10.Rozwój płodowy - etapy

Koniec 3. miesiąca (ok. 10 cm): wykształcony układ nerwowy i mięśniowy, płód reaguje na bodźce, można określić płeć. Koniec 6. miesiąca (ok. 30 cm): kostnieje szkielet, płód rozpoznaje głos matki. 9. miesiąc (ok. 50 cm, 3,5 kg): zdolność do życia poza organizmem matki; poród pod koniec 40. tygodnia.

11.Zmiany w organizmie kobiety w ciąży

Zatrzymuje się cykl menstruacyjny, rośnie stężenie m.in. progesteronu i prolaktyny, powiększają się macica, gruczoły mlekowe i nerki, wzrasta wydolność serca i układu oddechowego, a masa ciała rośnie o kilkanaście kilogramów. Zmiany hormonalne mogą powodować wahania nastroju i zmęczenie.

12.Czynniki szkodliwe w ciąży - dieta, leki i używki, patogeny

Łożysko nie chroni płodu w pełni. Niedobory składników pokarmowych (np. białka, żelaza, kwasu foliowego) zaburzają rozwój płodu, leki i używki mogą wywołać wady wrodzone lub poronienie, a patogeny (np. wirusy, protisty) - uszkodzić układ nerwowy dziecka.

13.Czynniki szkodliwe w ciąży - stres, promieniowanie, zanieczyszczenia

Złe samopoczucie psychiczne matki (stres, brak snu) może zaburzyć przebieg ciąży. Promieniowanie rentgenowskie i UV może wywołać mutacje DNA i uszkodzić płód. Zanieczyszczenie środowiska, np. pyłami, może zaburzyć rozwój układu oddechowego i nerwowego dziecka.

14.Alkohol w ciąży i FAS

Alkohol jest silną toksyną - nawet niewielkie ilości niszczą komórki nerwowe dziecka i połączenia między nimi. Może wywołać FAS (alkoholowy zespół płodowy): m.in. niski wzrost i masę ciała, nieprawidłową budowę twarzy, zaburzenia pracy układu nerwowego i koordynacji ruchów, wady serca lub nerek.

15.Badania prenatalne

Badania, które pozwalają ustalić, czy dziecko w łonie matki rozwija się prawidłowo, m.in. wykryć choroby genetyczne i wady rozwojowe i rozpocząć leczenie niektórych z nich. Należą do nich: USG (bezpieczne, co najmniej 3 razy w ciąży; ocena rozwoju, wieku i płci dziecka, ciąży mnogiej), badania krwi matki (badany jest DNA dziecka w jej krwi) i amniopunkcja.

16.Amniopunkcja

Badanie polegające na nakłuciu jamy owodni i pobraniu wód płodowych ze złuszczonymi komórkami płodu, z których izoluje się DNA do badań genetycznych. Zaleca się je m.in. kobietom po 35. roku życia i tym, które wcześniej urodziły dziecko z wadami wrodzonymi.

17.Rozwój postnatalny - okresy 1-4

Rozwój od narodzin do śmierci, w 8 okresach. Noworodkowy (1. miesiąc) - pełna zależność od dorosłych. Niemowlęcy (od 2. miesiąca) - rozwój ruchowy, zęby mleczne, pierwsze słowa. Poniemowlęcy (od 2. roku) - złożone czynności, mowa, koncentracja. Dzieciństwo (od 4. roku) - szybki wzrost i wielostronny rozwój.

18.Rozwój postnatalny - okresy 5-8

Dojrzewanie (od ok. 9.-11. roku) - gwałtowne zmiany hormonalne, uwidaczniają się trzeciorzędowe cechy płciowe. Dorosłość (od ok. 18.-25. roku) - dojrzałość fizyczna, psychiczna i społeczna. Przekwitanie (od ok. 45.-55. roku). Starość (od ok. 60.-65. roku) - spadek sprawności, większa podatność na choroby.

19.Okres przekwitania

Okres rozwoju postnatalnego od ok. 45.-55. roku życia, w którym zmniejsza się wydzielanie hormonów płciowych. U kobiet prowadzi to do zatrzymania miesiączki (menopauzy), a u mężczyzn do obniżenia zdolności rozrodczych.

20.Skutki wydłużającego się okresu starości - wyzwania

Rozwój nauk medycznych i lepszy dostęp do opieki zdrowotnej wydłużają życie i okres starości. Wyzwaniem jest zapewnienie osobom starszym długoterminowej opieki i odpowiedniego poziomu życia, więcej miejsc w placówkach opiekuńczych oraz więcej lekarzy geriatrów, pielęgniarzy i rehabilitantów.

21.Wydłużający się okres starości - zapobieganie skutkom i szanse

Negatywnym skutkom zapobiega zachęcanie osób starszych do aktywnego trybu życia, zdrowej diety, udziału w życiu społecznym i podtrzymywania więzi z bliskimi. Szanse to korzystanie z wiedzy i doświadczenia starszych osób oraz realizowanie przez nie zainteresowań i planów, np. hobby, podróży.

22.Jak dbać o układ rozrodczy?

Dbać o czystość miejsc intymnych, unikać ryzykownych zachowań seksualnych (ryzyko zakażenia zmniejsza prezerwatywa), obserwować swoje ciało i konsultować z lekarzem niepokojące objawy oraz regularnie wykonywać badania kontrolne. Ważne są też odpowiednia dieta, rezygnacja z używek, aktywność fizyczna i samobadanie piersi lub jąder.

23.Higiena miejsc intymnych - zasady

Zapobiega rozwojowi chorobotwórczych bakterii i grzybów. Zasady: codzienne mycie zewnętrznych narządów płciowych i zmiana bielizny, środki o pH zbliżonym do pH okolic intymnych, dokładne osuszanie, własny ręcznik, unikanie zbyt częstych gorących kąpieli, nakładki na deskę w toalecie publicznej.

24.Badania diagnostyczne chorób układu rozrodczego

Najważniejsze to badania krwi, badanie cytologiczne, badanie USG i mammografia. Wczesna diagnostyka pozwala zastosować właściwe leczenie, zatrzymać chorobę i cofnąć jej objawy.

25.Badania krwi w diagnostyce układu rozrodczego

Podwyższone stężenie markerów nowotworowych wskazuje na rozwój nowotworu. Testy na obecność przeciwciał wytwarzanych po kontakcie z patogenem wykrywają m.in. zakażenie HIV i kiłę. Oznaczenie poziomu hormonów pozwala ocenić pracę jajników i jąder.

26.Badanie cytologiczne

Analiza śluzu lub komórek pobranych z przedniej części szyjki macicy. Wykrywa m.in. raka szyjki macicy oraz zakażenia wirusowe i bakteryjne, nawet na bardzo wczesnym etapie. Warto je wykonywać regularnie, zgodnie z zaleceniami lekarza.

27.Badanie USG i mammografia

USG ocenia m.in. jajniki, macicę i gruczoły sutkowe (nowotwory, polipy, mięśniaki), a u mężczyzn pomaga wykryć nowotwory jąder i prostaty. Mammografia to seria zdjęć rentgenowskich piersi, wykrywająca zmiany złośliwe i niezłośliwe; zaleca się ją raz w roku kobietom po 50. roku życia i z rodzinnym ryzykiem raka piersi.

28.Choroby nowotworowe układu rozrodczego

Do nowotworów układu rozrodczego należą m.in.: u mężczyzn rak jądra i rak gruczołu krokowego, u kobiet rak szyjki macicy i rak jajnika. Przyczyną są zmiany w materiale genetycznym powodujące niekontrolowane podziały komórek; wpływają na to m.in. uwarunkowania genetyczne, wiek oraz niewłaściwa dieta i używki.

29.Rak jądra

Nowotwór złośliwy powstający najczęściej z komórek nabłonka plemnikotwórczego; najczęstszy nowotwór młodych mężczyzn (20-44 lata). Objawy: powiększenie jądra i moszny, uczucie ciężaru w mosznie, ból brzucha lub okolicy lędźwiowej. Diagnostyka: USG jąder, biopsja. Profilaktyka: m.in. regularne samobadanie jąder.

30.Przerost gruczołu krokowego (prostaty)

Łagodny przerost dotyczy co drugiego mężczyzny po 55. roku życia. Nie przechodzi w raka, ale rak prostaty (rozpoznawany najczęściej ok. 70. roku życia) może dawać podobne objawy. Objawy: częste oddawanie małych ilości moczu, słaby strumień, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. Diagnostyka: badanie per rectum, poziom antygenu PSA, USG jamy brzusznej.

31.Rak szyjki macicy

Jeden z częstych nowotworów żeńskiego układu rozrodczego, zwykle wykrywany w wieku 40-55 lat; wcześnie wykryty jest prawie całkowicie wyleczalny. Główny czynnik ryzyka to przewlekła infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), który trwale zmienia DNA komórek nabłonka szyjki. Profilaktyka: regularna cytologia i badania ginekologiczne, szczepienie przeciwko HPV.

32.Rak jajnika

Nowotwór złośliwy, który często nie daje objawów we wczesnych stadiach i szybko tworzy przerzuty w jamie brzusznej; ryzyko rośnie z wiekiem. Objawy: wzdęcia, uczucie pełności w brzuchu i ucisku w miednicy, krwawienia z dróg rodnych. Profilaktyka: regularne wizyty u ginekologa, unikanie używek, prawidłowa masa ciała.

33.Choroby przenoszone drogą płciową (weneryczne)

Choroby wywoływane przez chorobotwórcze wirusy (np. HPV) oraz mikroorganizmy: bakterie (kiła, rzeżączka, chlamydioza), protisty (rzęsistkowica) i grzyby (grzybice narządów płciowych). Wielu z nich zapobiega używanie prezerwatyw i unikanie przypadkowych stosunków seksualnych.

34.Kiła

Choroba bakteryjna wywołana przez krętka bladego, przenoszona podczas kontaktu seksualnego, a w czasie ciąży z matki na dziecko. Objawy: owrzodzenia na zewnętrznych narządach płciowych, powiększenie węzłów chłonnych, wysypka, później uszkodzenia mózgu, serca i kości. Wykrywa się ją badaniem krwi na przeciwciała.

35.Rzeżączka

Choroba bakteryjna wywołana przez dwoinkę rzeżączki; zakażenie przy kontakcie seksualnym, a noworodka od matki podczas porodu. U dorosłych może prowadzić do bezpłodności, u noworodków do ślepoty. Objawy m.in. ból przy oddawaniu moczu i ropny wyciek z cewki moczowej, u kobiet obfite upławy. Diagnostyka: wymaz.

36.Chlamydioza

Jedno z najczęstszych zakażeń przenoszonych drogą płciową, wywołane przez bakterię Chlamydia trachomatis; możliwe też zakażenie dziecka podczas porodu. Objawy: wyciek z cewki moczowej, obfite upławy, ból podbrzusza, dyskomfort przy oddawaniu moczu; u noworodków zapalenie płuc i infekcja oczu.

37.Rzęsistkowica

Choroba wywołana przez pasożytniczego protista - rzęsistka pochwowego; zakażenie przy kontaktach seksualnych lub przez przedmioty higieny osobistej. Nieleczona może prowadzić do niepłodności. U mężczyzn zwykle bez objawów, u kobiet ból przy oddawaniu moczu, świąd i ból pochwy, obfite upławy.

38.Zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV)

Zakażenie przez stosunek seksualny lub cudze przedmioty higieny i bieliznę. Zwykle bez objawów, w późnym stadium zmiany brodawkowate, świąd i pieczenie. Przewlekła infekcja niektórymi typami HPV może wywołać raka szyjki macicy, a u mężczyzn m.in. raka prącia, dlatego zaleca się szczepienie osób obu płci.

39.Grzybice narządów płciowych

Zakażenia grzybami, zwykle drożdżakami z rodzaju Candida, które są naturalnym elementem mikroflory. Rozwijają się intensywnie przy zaburzeniu równowagi organizmu, np. po antybiotykoterapii. Profilaktyka: probiotyki, odpowiednia higiena i przewiewna bielizna. Diagnostyka: wymaz i badanie mykologiczne.

40.Zespół policystycznych jajników (PCOS)

Jedno z najczęstszych zaburzeń hormonalnych kobiet w okresie rozrodczym; nieleczony może powodować niepłodność. Objawy: zaburzenia cyklu, podwyższony poziom androgenów (męskich hormonów płciowych) i liczne torbiele w jajnikach. U większości chorych występuje insulinooporność, która może prowadzić do cukrzycy typu II.