Męskie i żeńskie narządy rozrodcze - Biologia na czasie 2 (ZP)

1.Gamety i zapłodnienie

Gamety męskie to plemniki, wytwarzane przez układ rozrodczy mężczyzny, a gamety żeńskie to komórki jajowe, wytwarzane przez układ rozrodczy kobiety. Zapłodnienie to połączenie plemnika z komórką jajową, w wyniku którego powstaje nowy organizm.

2.Cechy płciowe - trzy grupy

Pierwszorzędowe cechy płciowe to gonady, które wytwarzają gamety i hormony płciowe. Drugorzędowe to pozostałe narządy rozrodcze (płciowe). Trzeciorzędowe to cechy niezwiązane bezpośrednio z rozrodem, np. proporcje ciała, wysokość głosu, zarost.

3.Męskie cechy płciowe

Pierwszorzędowe: jądra. Drugorzędowe: najądrza, nasieniowody, pęcherzyki nasienne, gruczoł krokowy, prącie i moszna. Trzeciorzędowe: m.in. zarost na twarzy, niska barwa głosu (budowa krtani), szerokie barki, wąskie biodra, muskulatura typu męskiego.

4.Męski układ rozrodczy - narządy i funkcje

Składa się z narządów zewnętrznych (prącie, moszna) i wewnętrznych (jądra, najądrza, nasieniowody, gruczoł krokowy, pęcherzyki nasienne, cewka moczowa). Wytwarza i odżywia plemniki, magazynuje je i wprowadza do dróg rodnych kobiety.

5.Jądro

Parzysty gruczoł, który wytwarza plemniki oraz testosteron - męski hormon płciowy. Jest gonadą męską, czyli pierwszorzędową męską cechą płciową.

6.Testosteron

Męski hormon płciowy wytwarzany przez jądra. Pobudza jądra do wytwarzania plemników i stymuluje rozwój pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowych męskich cech płciowych.

7.Najądrze

Narząd przylegający do jądra, w którym plemniki dojrzewają, a następnie są magazynowane aż do ejakulacji (wytrysku).

8.Nasieniowód i cewka moczowa

Nasieniowód to przewód, którym plemniki przechodzą z najądrza do cewki moczowej. Cewka moczowa to przewód wyprowadzający poza organizm nasienie lub mocz.

9.Droga plemników w organizmie mężczyzny

Plemniki powstają w jądrach, przechodzą do najądrzy, gdzie dojrzewają. Podczas ejakulacji przemieszczają się z najądrzy do nasieniowodów, a następnie do cewki moczowej, którą wydostają się z ciała.

10.Pęcherzyki nasienne

Gruczoły produkujące wydzielinę, która odżywia plemniki i pobudza je do ruchu. Zawiera ona m.in. białka zasadowe, nadające nasieniu lekko zasadowe pH, oraz fruktozę - substancję odżywczą dla plemników.

11.Gruczoł krokowy (prostata)

Gruczoł położony u podstawy pęcherza moczowego. Produkuje wydzielinę, która odżywia plemniki i zapewnia im płynne środowisko - zawiera enzymy upłynniające nasienie, co umożliwia plemnikom ruch.

12.Prącie i moszna

Prącie to męski narząd kopulacyjny, który wyprowadza nasienie na zewnątrz ciała i umożliwia wprowadzenie go do dróg rodnych kobiety. Moszna to worek skórno-mięśniowy, w którym leżą i są chronione jądra i najądrza.

13.Budowa plemnika

Dojrzały plemnik ma trzy części: główkę z jądrem komórkowym (haploidalny zestaw chromosomów) i akrosomem na szczycie, wstawkę z licznymi mitochondriami, które wytwarzają ATP, oraz witkę, która umożliwia ruch.

14.Akrosom

Struktura na szczycie główki plemnika zawierająca enzymy, dzięki którym główka może pokonać osłony jajowe i wniknąć do komórki jajowej, co umożliwia zapłodnienie.

15.Erekcja i ejakulacja

Prącie zbudowane jest z ciał jamistych o gąbczastej strukturze. Podczas erekcji (wzwodu) ciała jamiste wypełniają się krwią i prącie sztywnieje. Ejakulacja to wytrysk nasienia zawierającego plemniki.

16.Nasienie (sperma)

Gęsty, nieprzezroczysty, lepki płyn o białawym zabarwieniu. Zawiera plemniki oraz wydzieliny pęcherzyków nasiennych i prostaty. Podczas wytrysku ma objętość ok. 2-6 $\mathrm{cm^3}$ i zawiera 20-300 mln plemników.

17.Żeńskie cechy płciowe

Pierwszorzędowe: jajniki. Drugorzędowe: jajowody, macica, pochwa i srom. Trzeciorzędowe: m.in. wysoka barwa głosu, wąskie barki, szerokie biodra, rozwinięte gruczoły mlekowe, mniejsza niż u mężczyzn muskulatura.

18.Żeński układ rozrodczy - narządy i funkcje

Składa się z narządów zewnętrznych (srom) i wewnętrznych (jajniki, jajowody, macica, pochwa). Wytwarza komórki jajowe, tworzy warunki do zapłodnienia, a następnie do rozwoju zarodka i płodu; jest też przystosowany do porodu.

19.Srom

Zewnętrzna część żeńskiego układu rozrodczego zbudowana z warg sromowych większych i mniejszych, wzgórka łonowego (skupienia tkanki tłuszczowej nad spojeniem łonowym) i łechtaczki. Wraz z przedsionkiem pochwy chroni wejście do macicy.

20.Jajnik

Parzysty gruczoł (gonada żeńska), który wytwarza komórki jajowe i produkuje żeńskie hormony płciowe - estrogeny, a po owulacji, w ciałku żółtym, także progesteron.

21.Jajowód

Przewód łączący jajnik z macicą. Wyściela go orzęsiony nabłonek, którego rzęski przesuwają komórkę jajową oraz zarodek w kierunku macicy. W jajowodzie może dojść do zapłodnienia.

22.Macica

Umięśniony narząd wysłany błoną śluzową, który zapewnia odpowiednie warunki do rozwoju zarodka, a następnie płodu.

23.Pochwa

Przewód o umięśnionych ścianach, wysłany błoną śluzową, łączący macicę ze środowiskiem zewnętrznym. Umożliwia wprowadzenie nasienia, wydostanie się płodu w czasie porodu i usuwanie krwi menstruacyjnej.

24.Pęcherzyki jajnikowe i owulacja

W jajnikach znajdują się pęcherzyki jajnikowe na różnym etapie rozwoju; każdy zawiera jedną niedojrzałą komórkę jajową. Raz na ok. 28 dni jeden pęcherzyk dojrzewa i pęka. Owulacja to uwolnienie komórki jajowej do jajowodu (ok. 14. dnia cyklu).

25.Budowa komórki jajowej

Komórka jajowa nie porusza się. Od zewnątrz otacza ją wieniec promienisty (chroni przed uszkodzeniami mechanicznymi) i osłonka przejrzysta (ochrona, nie wpuszcza więcej niż jednego plemnika). W cytozolu ma organelle i substancje zapasowe dla zarodka, a jądro zawiera haploidalny zestaw chromosomów.

26.Cykl menstruacyjny (miesiączkowy)

Cykliczne, zależne od siebie przemiany w organizmie kobiety związane z dojrzewaniem i uwalnianiem komórek jajowych. Trwa zwykle ok. 28 dni, ale może być o kilka dni dłuższy lub krótszy.

27.Losy komórki jajowej po owulacji

Rzęski nabłonka jajowodu przesuwają komórkę jajową w kierunku macicy. Jeśli w jajowodzie są plemniki, może dojść do zapłodnienia: powstaje zygota, z niej zarodek, a w macicy płód. Bez zapłodnienia komórka jajowa obumiera i zostaje usunięta podczas miesiączki.

28.Ciałko żółte

Struktura, która po owulacji powstaje z pustego, pękniętego pęcherzyka jajnikowego. Wydziela progesteron. Jeśli nie doszło do zapłodnienia, stopniowo zanika.

29.Hormonalna regulacja cyklu menstruacyjnego

Podwzgórze wydziela hormony pobudzające przysadkę. Przysadka uwalnia hormon folikulotropowy (FSH) i hormon luteinizujący (LH), które stymulują dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych i pobudzają jajniki do wytwarzania estrogenów oraz, w mniejszej ilości, progesteronu.

30.Hormon luteinizujący (LH)

Hormon wydzielany przez przysadkę. U kobiet razem z FSH wywołuje owulację, powoduje rozwój ciałka żółtego i stymuluje wytwarzanie progesteronu.

31.Estrogeny

Żeńskie hormony płciowe wytwarzane przez jajniki, w cyklu przez dojrzewający pęcherzyk jajnikowy. Wpływają na rozwój i utrzymanie drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych oraz na przebieg cyklu menstruacyjnego, w tym na odnowę błony śluzowej macicy.

32.Progesteron

Żeński hormon płciowy wytwarzany przez ciałko żółte (a w ciąży przez łożysko). Powoduje dalsze pogrubianie się błony śluzowej macicy, umożliwia zagnieżdżenie się zarodka i utrzymanie ciąży.

33.Fazy cyklu menstruacyjnego

Cykl przebiega w trzech fazach: menstruacyjnej (1.-ok. 5. dzień), pęcherzykowej (ok. 6.-14. dzień, zakończonej owulacją) i lutealnej (ok. 15.-28. dzień). W każdej fazie zmienia się poziom hormonów i stan błony śluzowej macicy.

34.Faza menstruacyjna

Pierwsza faza cyklu (1.-ok. 5. dzień). Błona śluzowa macicy złuszcza się, co powoduje krwawienie z dróg rodnych (miesiączkę). Przysadka wydziela FSH, który pobudza pęcherzyk jajnikowy do dojrzewania.

35.Faza pęcherzykowa

Faza od ok. 6. do 14. dnia cyklu. Pęcherzyk jajnikowy dojrzewa i wytwarza estrogeny, błona śluzowa macicy odnawia się i grubieje, a przysadka wydziela LH. Najwyższy poziom FSH i LH wywołuje owulację.

36.Faza lutealna

Faza od ok. 15. do 28. dnia cyklu. Z pękniętego pęcherzyka powstaje ciałko żółte, którego progesteron jeszcze bardziej pogrubia błonę śluzową macicy. Bez zapłodnienia ciałko żółte zanika, poziom progesteronu spada, a błona śluzowa obumiera i złuszcza się.

37.Regulacja cyklu menstruacyjnego przez układ nerwowy

Ośrodki nerwowe kory mózgu wpływają na wydzielanie hormonów przez podwzgórze, które pobudza przysadkę, a hormony przysadki pobudzają jajniki. Dlatego zaburzenia pracy układu nerwowego, np. silne przeżycia emocjonalne, mogą zaburzyć, a nawet zatrzymać cykl; ważna jest higiena psychiczna.

38.Syntetyczne żeńskie hormony płciowe

Estrogeny i progesteron wytwarzane przez przemysł farmaceutyczny. Lekarz może je zalecić przy zaburzeniach cyklu (cykle nieregularne lub zatrzymane, zbyt długie i obfite krwawienie). Stosuje się je też m.in. w hormonalnej terapii zastępczej w okresie menopauzy i w antykoncepcji hormonalnej.

39.Hormonalna terapia zastępcza (HTZ) - argumenty za i przeciw

HTZ ogranicza uciążliwe objawy menopauzy, np. uderzenia gorąca i nocne poty. Argumenty za, przytaczane w artykułach: mniejsze ryzyko złamań kości przy osteoporozie i raka jelita grubego, brak większego ryzyka przedwczesnego zgonu. Argumenty przeciw: większe ryzyko chorób serca, udaru, raka piersi i jajnika, a przy długotrwałym stosowaniu - nowotworów mózgu.

40.Zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS)

Objawy fizyczne i psychiczne występujące u niektórych kobiet w fazie lutealnej, przed menstruacją: chwiejność emocjonalna, niepokój, lęk, gorsza koncentracja, czasem bóle podbrzusza, głowy i piersi. Łagodzą je m.in. sen, picie wody, ciepłe okłady i ruch.