Układ moczowy - Biologia na czasie 2 (ZP)

1.Produkty przemiany materii

Zbędne lub szkodliwe związki powstające w procesach metabolicznych - końcowe produkty przemian związków organicznych: cukrów, tłuszczów i białek. Muszą zostać usunięte z organizmu.

2.Końcowe produkty przemian cukrów i tłuszczów

Dwutlenek węgla ($\ce{CO2}$) i woda ($\ce{H2O}$), bo większość cukrów i tłuszczów składa się tylko z węgla, wodoru i tlenu.

3.Amoniak i mocznik

Aminokwasy białek zawierają azot, dlatego przy ich rozkładzie powstaje toksyczny amoniak ($\ce{NH3}$). W wątrobie amoniak jest przekształcany w mniej szkodliwy mocznik.

4.Wydalanie

Proces usuwania z organizmu zbędnych lub szkodliwych produktów przemiany materii. Związki te trafiają z komórek do krwi, która transportuje je do narządów wydalniczych: układu moczowego, układu oddechowego i skóry.

5.Drogi wydalania zbędnych produktów przemiany materii

Dwutlenek węgla - przez płuca i drogi oddechowe, z wydychanym powietrzem. Woda - przez nerki, skórę, płuca i drogi oddechowe (z moczem, potem i wydychanym powietrzem). Mocznik - przez nerki i skórę (z moczem i potem).

6.Funkcje układu moczowego

Wydalanie - usuwanie zbędnych lub szkodliwych produktów przemiany materii, np. mocznika, nadmiaru wody i soli mineralnych. Osmoregulacja - utrzymywanie ilości wody i soli mineralnych w organizmie na względnie stałym poziomie.

7.Osmoregulacja

Regulacja ilości wody i soli mineralnych w organizmie, tak aby utrzymywały się na względnie stałym poziomie.

8.Budowa układu moczowego

Układ moczowy składa się z nerek i dróg moczowych: dwie nerki, dwa moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa.

9.Nerki

Parzyste narządy, które oczyszczają krew z niepotrzebnych lub szkodliwych substancji oraz produkują mocz.

10.Moczowody i pęcherz moczowy

Moczowody to przewody o długości ok. 25-30 cm, które odprowadzają mocz z nerek do pęcherza moczowego. Pęcherz moczowy to narząd o elastycznych ścianach, który gromadzi mocz spływający moczowodami.

11.Cewka moczowa

Przewód wyprowadzający mocz na zewnątrz ciała. U mężczyzn jest dłuższa niż u kobiet i służy także do wyprowadzania nasienia.

12.Budowa nerki

Nerka składa się z dwóch warstw: zewnętrznej kory nerki i wewnętrznego rdzenia nerki, zbudowanych z milionów nefronów. Mocz zbiera miedniczka nerkowa - początkowa część moczowodu. Tętnica nerkowa doprowadza krew do nerki, a żyła nerkowa odprowadza krew oczyszczoną.

13.Nefron

Podstawowa strukturalna i funkcjonalna jednostka nerki, w której powstaje mocz. Składa się z ciałka nerkowego oraz kanalika nerkowego, który uchodzi do kanalika zbiorczego.

14.Budowa nefronu

Ciałko nerkowe - kłębuszek naczyń włosowatych (kłębuszek nerkowy) otoczony torebką kłębuszka. Kanalik nerkowy - kręty przewód: kanalik kręty I rzędu, pętla nefronu i kanalik kręty II rzędu; uchodzi do kanalika zbiorczego.

15.Etapy powstawania moczu

Filtracja w ciałku nerkowym (powstaje mocz pierwotny), resorpcja w kanaliku nerkowym (odzyskiwanie potrzebnych substancji) i sekrecja w kanaliku nerkowym (wydzielanie substancji do kanalika). W efekcie powstaje mocz ostateczny.

16.Filtracja

Przenikanie części osocza wraz z niektórymi substancjami (woda, sole mineralne, aminokwasy, witaminy, glukoza, mocznik) z krwi do torebki kłębuszka. Powstaje mocz pierwotny o składzie zbliżonym do osocza.

17.Mocz pierwotny

Płyn powstający w wyniku filtracji w ciałku nerkowym. Ma skład zbliżony do osocza, ale bez białek; zawiera zarówno substancje zbędne i szkodliwe, jak i potrzebne organizmowi, np. glukozę.

18.Resorpcja

Zwrotne wchłanianie, czyli transport związków z kanalika nerkowego do krwi. Organizm odzyskuje z moczu pierwotnego potrzebne substancje: wodę, jony soli mineralnych, glukozę, aminokwasy i witaminy.

19.Sekrecja

Wydzielanie substancji z krwi do wnętrza kanalika nerkowego, np. jonów wodoru i potasu, hormonów sterydowych i niektórych leków.

20.Mocz ostateczny

Mocz powstały w wyniku resorpcji i sekrecji: gęstszy niż mocz pierwotny, o zmienionym składzie, zawiera jedynie zbędne i szkodliwe substancje. Nie ma w nim glukozy ani białek, a mocznika jest znacznie więcej niż w osoczu.

21.Wydalanie moczu

Mocz ostateczny spływa do kanalików zbiorczych, miedniczek nerkowych i moczowodów, których skurcze przesuwają go do pęcherza moczowego. Opróżnianie pęcherza kontroluje ośrodek wydalania w części krzyżowej rdzenia kręgowego - rozluźnia mięśnie zwieraczy cewki moczowej.

22.Hormon antydiuretyczny (ADH, wazopresyna)

Najważniejszy hormon regulujący ilość i stężenie moczu. Powstaje w podwzgórzu, a magazynuje go i wydziela przysadka. Zwiększa wchłanianie zwrotne wody w kanalikach nerkowych, co prowadzi do zagęszczenia moczu.

23.Regulacja przy zbyt małej ilości wody we krwi

Receptory w podwzgórzu rejestrują zbyt wysokie stężenie soli we krwi; pojawia się uczucie pragnienia, a przysadka uwalnia ADH. Kanaliki nerkowe wchłaniają więcej wody, więc objętość moczu się zmniejsza (mocz jest zagęszczony) i wraca homeostaza.

24.Regulacja przy zbyt dużej ilości wody we krwi

Receptory w podwzgórzu rejestrują zbyt małe stężenie soli we krwi. Przysadka przestaje wydzielać ADH, kanaliki nerkowe wchłaniają mniej wody, więc objętość moczu się zwiększa (mocz jest rozcieńczony) i wraca homeostaza.

25.Rola nerek w osmoregulacji

Resorpcja wody i soli mineralnych utrzymuje stały poziom soli we krwi. Niektóre jony, np. sodu i potasu, są osmotycznie czynne - ich nadmiar zatrzymuje wodę we krwi. Zbyt duża objętość krwi może podwyższać ciśnienie tętnicze.

26.Zasady dbania o układ moczowy

Dbanie o higienę osobistą, ubiór stosowny do pogody (wychłodzenie osłabia odporność narządów), unikanie nadmiaru soli, picie 1,5-2 l wody na dobę i regularne opróżnianie pęcherza moczowego (w zalegającym moczu mogą rozwijać się bakterie).

27.Badanie ogólne moczu

Podstawowe badanie diagnostyczne układu moczowego, dające też informacje o ogólnym stanie zdrowia. Obejmuje analizę właściwości fizycznych i chemicznych moczu oraz mikroskopową ocenę osadu.

28.Parametry fizykochemiczne moczu

Barwa - jasnożółta lub słomkowa. Przejrzystość - mocz klarowny; zmętnienia oznaczają komórki, śluz lub kryształki. Ciężar właściwy zależy od zagęszczenia: bardzo duży może świadczyć o odwodnieniu, zbyt mały - o niewydolności nerek. Odczyn (pH) 5-8, zależy głównie od diety.

29.Związki chemiczne w badaniu moczu

Białko nie powinno występować - jego duża ilość może świadczyć np. o niewydolności nerek. Glukoza też nie - jej obecność może wskazywać np. na cukrzycę. Ciała ketonowe pojawiają się po długiej głodówce, w anoreksji, czasem w cukrzycy. Bilirubina i urobilinogen poza normą mogą wskazywać na zapalenie wątroby lub żółtaczkę.

30.Osad moczu

Uzyskuje się go po odwirowaniu próbki moczu i ocenia mikroskopowo. Dopuszczalnych jest kilka erytrocytów, leukocytów i komórek nabłonków; większa ich ilość może świadczyć o nieprawidłowościach. Bakterii w osadzie nie powinno być.

31.Zakażenia dróg moczowych

Zwykle zakażenia bakteryjne, rzadziej wirusowe lub grzybicze. Bakterie dostają się do cewki moczowej najczęściej ze skóry lub z odbytnicy. Częściej chorują kobiety, bo mają krótszą cewkę moczową. Profilaktyka: higiena, zwłaszcza miejsc intymnych, i picie odpowiedniej ilości wody.

32.Kamica nerkowa

Choroba, w której w nerkach lub drogach moczowych tworzą się złogi mineralne - kamienie nerkowe, najczęściej ze szczawianów lub fosforanów wapnia, rzadziej np. z kwasu moczowego. Przyczyny: przetrzymywanie moczu i picie za mało wody. Profilaktyka: picie wody, ruch, dieta bogata w błonnik, mniej soli.

33.Niewydolność nerek

Stan chorobowy, w którym praca nerek jest zaburzona i ograniczona. Przyczyny: choroby nerek (np. kamica, zapalenie, zwyrodnienie nerek) oraz uszkodzenia nerek przez inne choroby, np. nadciśnienie tętnicze lub cukrzycę. W zaawansowanej postaci stosuje się dializę albo przeszczep nerki.

34.Objawy i diagnostyka niewydolności nerek

Objawy: brak apetytu, ból w klatce piersiowej, zmiana ilości wydalanego moczu, obrzęki, zaburzenia rytmu serca, krótki oddech. Diagnostyka: badania moczu i krwi, USG jamy brzusznej, urografia, tomografia komputerowa.

35.Dializa

Leczenie nerkozastępcze stosowane, gdy nerki przestają pracować lub działają niewystarczająco. Polega na oczyszczaniu krwi za pomocą błony półprzepuszczalnej. Rodzaje: hemodializa i dializa otrzewnowa.

36.Hemodializa

Najczęstszy rodzaj dializy. Nieoczyszczona krew płynie do dializatora, gdzie szkodliwe substancje przenikają z krwi przez błonę do płynu dializacyjnego, a oczyszczona krew wraca do krwiobiegu. Trwa kilka godzin i odbywa się kilka razy w tygodniu w ośrodku.

37.Dializa otrzewnowa

Dializa, w której funkcję błony półprzepuszczalnej pełni błona otrzewnowa wyściełająca jamę brzuszną. Płyn dializacyjny podaje się do jamy brzusznej przez stały cewnik; szkodliwe związki przenikają do niego z krwi. Odbywa się w domu, zwykle w nocy.