Odporność organizmu - Biologia na czasie 2 (ZP)

1.Układ odpornościowy (immunologiczny) - budowa i funkcje

Narządy układu limfatycznego i komórki układu odpornościowego, które bronią organizm przed czynnikami chorobotwórczymi. Funkcje: odróżnianie komórek i cząsteczek własnych od obcych, zwalczanie infekcji i usuwanie nieprawidłowych komórek, np. nowotworowych.

2.Narządy układu limfatycznego w układzie odpornościowym

Odpowiadają za powstawanie komórek odpornościowych i ich różnicowanie. Należą do nich m.in. szpik kostny, grasica, śledziona, węzły chłonne i migdałki podniebienne.

3.Granulocyty i makrofagi

Komórki układu odpornościowego krążące z krwią i limfą. Granulocyty niszczą patogeny przez fagocytozę i za pomocą wydzielanych związków chemicznych. Makrofagi niszczą patogeny przez fagocytozę oraz prezentują antygeny limfocytom.

4.Limfocyty T i limfocyty B

Komórki układu odpornościowego odpowiedzialne za odporność nabytą. Limfocyty T m.in. rozpoznają komórki z obcym antygenem, a następnie je niszczą. Limfocyty B przede wszystkim wytwarzają przeciwciała.

5.Odporność, zakażenie i patogen

Odporność to zdolność organizmu do obrony przed czynnikami chorobotwórczymi. Zakażenie (infekcja) to wniknięcie czynników chorobotwórczych, np. bakterii i wirusów, do organizmu w celu zwiększenia w nim swojej liczebności. Patogen to szkodliwy czynnik wywołujący chorobę.

6.Odpowiedź immunologiczna

Różne reakcje odpornościowe, które zaczynają się w organizmie po wniknięciu patogenu. I i II linię obrony tworzą mechanizmy odporności wrodzonej, a III linię - mechanizmy odporności nabytej.

7.Antygeny

Cząsteczki chemiczne, które mogą się łączyć z przeciwciałami i wywoływać reakcje odpornościowe. Najczęściej są to cząsteczki białka lub cukru; u bakterii występują np. w ścianie komórkowej, a u wirusów - w osłonkach.

8.Przeciwciała (immunoglobuliny - Ig)

Białka produkowane przez aktywowane limfocyty B. Łączą się z antygenami i wskazują je komórkom układu odpornościowego. Same nie niszczą antygenu, ale uaktywniają różne mechanizmy jego unieszkodliwiania.

9.Swoistość przeciwciał

Jeden rodzaj przeciwciał wiąże się z jednym rodzajem antygenów. Wynika to z budowy: przeciwciało ma zwykle kształt litery Y, a końce jego ramion mają sekwencję aminokwasów dopasowaną do antygenu, czyli miejsce wiązania antygenu.

10.Rodzaje odporności

Odporność wrodzona (nieswoista) - bariery obronne (I linia obrony) oraz obrona komórkowa i chemiczna (II linia). Odporność nabyta (swoista) - III linia obrony, dzieli się na komórkową i humoralną.

11.Odporność wrodzona (nieswoista)

Obejmuje I i II linię obrony: bariery obronne oraz obronę komórkową i chemiczną. Działa od momentu narodzin, nie jest skierowana przeciwko określonym antygenom i uruchamia się w ciągu kilku minut.

12.Odporność nabyta (swoista)

Ma na celu rozpoznanie i zlikwidowanie patogenu (III linia obrony). Kształtuje się w ciągu życia, jest skierowana przeciwko określonym antygenom rozpoznanym przez limfocyty T i B i uruchamia się po kilku dniach.

13.Pierwsza linia obrony - bariery mechaniczne i odruchy

Uniemożliwia patogenom dostanie się do wnętrza organizmu. Skóra dzięki zwartej strukturze jest barierą mechaniczną, a pot i łój utrudniają rozwój mikroorganizmów. Rzęski i śluz (np. w drogach oddechowych) zatrzymują i usuwają patogeny. Odruchy obronne: kaszel, kichanie, wymioty i łzawienie.

14.Pierwsza linia obrony - bariery chemiczne i biologiczne

Łzy i ślina zawierają lizozym - białko o działaniu bakteriobójczym. Bakterie symbiotyczne (np. w przewodzie pokarmowym) wytwarzają substancje bakteriobójcze i grzybobójcze. Niskie pH soku żołądkowego jest zabójcze dla większości bakterii.

15.Druga linia obrony

Cząsteczki i komórki (np. makrofagi) nieswoiście niszczące patogeny, które pokonały pierwszą linię. Makrofag fagocytuje bakterię, enzymy lizosomów ją trawią, resztki są usuwane przez egzocytozę, a antygeny bakterii trafiają na powierzchnię makrofaga.

16.Trzecia linia obrony

Limfocyty B i T, które rozpoznają i swoiście likwidują patogeny. Makrofag prezentuje antygen limfocytowi T, dzięki któremu aktywuje się limfocyt B. Wytwarza on przeciwciała, które wiążą się z antygenami bakterii, więc bakterie są łatwiej rozpoznawane przez komórki odpornościowe.

17.Współpraca odporności wrodzonej z nabytą

Najpierw działa odporność wrodzona, np. makrofagi niszczą bakterie przez fagocytozę. Następnie makrofagi prezentują antygeny bakterii limfocytom T i B, a związki wydzielane przez limfocyty pobudzają komórki odpowiedzi wrodzonej.

18.Odporność nabyta komórkowa

Polega na niszczeniu komórek rozpoznanych jako obce przez limfocyty T. Limfocyty T aktywują się w obecności antygenu, przyłączają się do obcych komórek (np. zakażonych wirusem) i wydzielają substancje powodujące ich śmierć - apoptozę.

19.Odporność nabyta humoralna

Zachodzi z udziałem przeciwciał wytwarzanych przez limfocyty B. Limfocyty B aktywują się w obecności antygenu i wytwarzają przeciwciała. Te wiążą się z antygenami na powierzchni patogenu, dzięki czemu komórki odpornościowe go rozpoznają i usuwają.

20.Pierwotna odpowiedź immunologiczna

Odpowiedź po pierwszym kontakcie z antygenem. Rozwija się wolno: stężenie przeciwciał jest największe ok. 3 tygodnie od zetknięcia z antygenem, a powstałe przeciwciała są mniej liczne niż w odpowiedzi wtórnej. W jej efekcie powstają komórki pamięci.

21.Wtórna odpowiedź immunologiczna, pamięć immunologiczna i komórki pamięci

Przy kolejnym kontakcie z tym samym antygenem przeciwciał jest znacznie więcej i dużo szybciej osiągają maksymalne stężenie. Wynika to z pamięci immunologicznej: po odpowiedzi pierwotnej zostają przeciwciała i komórki pamięci (limfocyty B pamięci, limfocyty T pamięci), które umożliwiają szybszą reakcję na ten antygen.

22.Sposoby nabywania odporności swoistej

Czynny - organizm sam wytwarza przeciwciała po kontakcie z antygenem: naturalnie (po przebytej chorobie) lub sztucznie (po podaniu szczepionki). Bierny - organizm otrzymuje przeciwciała wytworzone przez inny organizm: naturalnie (od matki) lub sztucznie (w surowicy).

23.Surowica (antytoksyna)

Preparat złożony z osocza zawierającego gotowe przeciwciała, np. przeciwko laseczkom tężca (surowica przeciwtężcowa) czy jadom niektórych węży. Jej podanie daje odporność bierną sztuczną.

24.Szczepionka

Preparat zawierający martwe lub osłabione patogeny, białka (antygeny lub ich fragmenty) albo informację genetyczną o produkcji antygenu (szczepionki mRNA). Podaje się ją profilaktycznie, zanim wnikną patogeny; pobudza limfocyty do produkcji przeciwciał, co daje odporność czynną sztuczną.

25.Zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego

Osłabiona odpowiedź immunologiczna - zbyt słaba reakcja, prowadzi do niedoboru odporności. Nadmierna odpowiedź immunologiczna - układ źle identyfikuje czynnik i reaguje niewspółmiernie mocno do zagrożenia: choroby autoimmunologiczne i reakcje alergiczne. Wpływają na nie czynniki wewnętrzne i zewnętrzne.

26.Niedobór odporności i czynniki osłabiające układ odpornościowy

Niedobór odporności to stan, w którym zdolność do odpowiedzi immunologicznej jest zmniejszona lub zniesiona; sprzyja ciężkim infekcjom i chorobom nowotworowym. Przyczyny m.in.: choroby genetyczne (np. SCID - ciężki złożony niedobór odporności), zakażenie HIV prowadzące do AIDS, zła dieta i mała aktywność fizyczna, długotrwały stres i za mało snu, palenie i nadużywanie alkoholu.

27.Choroby autoimmunologiczne (autoimmunizacyjne)

Choroby polegające na autoagresji - organizm uruchamia mechanizmy odporności przeciwko własnym komórkom. Przykłady: łuszczyca, reumatoidalne zapalenie stawów i bielactwo nabyte.

28.AIDS (zespół nabytego niedoboru odporności)

Zespół chorobowy wywołany zakażeniem HIV, który atakuje limfocyty T. Po objawach podobnych do grypy lub anginy następuje kilkuletni okres utajenia, w którym spada liczba limfocytów T. W AIDS rozwijają się nowotwory i częste zakażenia, nawet drobnoustrojami nieszkodliwymi dla zdrowych.

29.Drogi zakażenia HIV i profilaktyka

Drogi zakażenia: kontakty seksualne, ciąża, poród i karmienie piersią, transfuzja zakażonej krwi, używanie zakażonych strzykawek. Profilaktyka: bezpieczne zachowania seksualne i unikanie kontaktu z zakażoną krwią.

30.Alergia i alergeny

Alergia to nadwrażliwość układu odpornościowego na określony czynnik - zbyt silna reakcja na nieszkodliwe antygeny, czyli alergeny, np. pyłki traw i drzew, roztocza kurzu domowego, jad niektórych owadów. Pierwszy kontakt zwykle jest niegroźny, kolejny wywołuje reakcje alergiczne.

31.Wstrząs anafilaktyczny

Najgroźniejsza reakcja alergiczna. Objawy: wysypka, swędzenie, świszczący, krótki oddech, niskie ciśnienie krwi i bladość. Podaje się wtedy adrenalinę i wzywa pogotowie.

32.Grupy krwi A, B, AB, 0

Wyróżnia się je na podstawie antygenów na błonie erytrocytów. Grupa A: antygen A, w osoczu anty-B. Grupa B: antygen B, anty-A. Grupa AB: antygeny A i B, brak przeciwciał. Grupa 0: brak antygenów, anty-A i anty-B. Są ważne przy transfuzji krwi.

33.Czynnik Rh

Układ antygenów na erytrocytach, z których najważniejszy jest antygen D. Gdy antygen D występuje na erytrocytach, grupę krwi określamy jako Rh+, gdy go nie ma - jako Rh-.

34.Konflikt serologiczny w zakresie Rh

Atakowanie erytrocytów płodu przez przeciwciała matki. Może wystąpić, gdy matka ma grupę krwi Rh-, a dziecko odziedziczyło po ojcu Rh+. Przeciwciała anty-RhD powstają zwykle po kontakcie krwi przy porodzie, a w kolejnej ciąży z dzieckiem Rh+ przechodzą przez łożysko i powodują aglutynację jego krwinek.

35.Zapobieganie skutkom konfliktu serologicznego

Kobiety w ciąży wykonują badanie grupy krwi i badanie na obecność przeciwciał anty-RhD. Kobietom z grupą krwi Rh- podaje się przeciwciała anty-RhD między 28. a 30. tygodniem ciąży oraz w ciągu 72 godzin od porodu, aby nie wytworzyły własnych przeciwciał.

36.Przeszczepianie (transplantacja)

Pobranie narządu z organizmu dawcy i przeniesienie go do organizmu biorcy. Narząd pochodzi od martwego dawcy (konieczne np. przy sercu) lub od żywego, od którego można pobrać szpik kostny, jedną nerkę czy fragment wątroby.

37.Zgodność tkankowa

Podobieństwo pomiędzy dawcą a biorcą na poziomie genetycznym, związane z antygenami zgodności tkankowej na powierzchni komórek, kodowanymi przez geny głównego układu zgodności tkankowej (MHC). Bliskie pokrewieństwo daje większą szansę na zgodność, a najmniejsze ryzyko odrzucenia jest, gdy dawcą jest bliźniak jednojajowy.

38.Antygeny HLA

Ludzkie antygeny zgodności tkankowej - glikoproteiny warunkowane przez ponad sto genów, dlatego istnieje wiele ich układów. Prezentują limfocytom T obce antygeny i pozwalają tolerować własne komórki. Każdy ma własny zestaw HLA, więc komórki przeszczepu mogą zostać rozpoznane jako obce i odrzucone - stąd dobór dawcy o jak największej zgodności HLA.

39.Immunosupresja

Sztucznie wywołany stan zmniejszonej lub zahamowanej odpowiedzi immunologicznej, np. za pomocą leków immunosupresyjnych. Stosuje się ją, aby zmniejszyć ryzyko odrzucenia przeszczepu i złagodzić objawy alergii czy chorób autoimmunologicznych.

40.Przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych

Stosowany np. w leczeniu białaczki. Od dawcy pobiera się komórki z krwi lub szpiku, oczyszcza i zamraża. Szpik biorcy niszczy się radioterapią lub chemioterapią (całkowita immunosupresja), po czym wprowadza się komórki dawcy - ryzyko odrzucenia jest mniejsze.