Układ hormonalny - Biologia na czasie 2 (ZP)

1.Układ hormonalny - budowa i rola

Współpracuje z układem nerwowym w koordynowaniu i regulowaniu pracy narządów. Składa się z gruczołów dokrewnych oraz komórek wydzielniczych rozsianych w innych narządach i tkankach. Gruczoły nie są ze sobą bezpośrednio połączone - łącznikiem jest układ krwionośny, który rozprowadza hormony po całym organizmie.

2.Gruczoły dokrewne (wewnątrzwydzielnicze)

Gruczoły, których hormony trafiają bezpośrednio do krwi i krążą wewnątrz ciała. U człowieka należą do nich: przysadka, szyszynka, tarczyca, przytarczyce, grasica, trzustka, nadnercza, jajniki (u kobiet) oraz jądra (u mężczyzn).

3.Hormony

Substancje chemiczne, które pobudzają lub hamują procesy zachodzące w komórkach. Krążą we krwi po całym organizmie, ale działają tylko na komórki mające odpowiednie receptory (wewnątrz lub na powierzchni). Występują w bardzo małych ilościach, więc nawet niewielka zmiana ich stężenia wpływa na organizm.

4.Podwzgórze

Część mózgowia, która łączy układ nerwowy z układem hormonalnym i steruje funkcją wydzielniczą przysadki. Wytwarza też hormony (hormon antydiuretyczny, oksytocynę), które są transportowane do przysadki i z niej uwalniane.

5.Przysadka - wydzielane hormony

Gruczoł dokrewny położony wewnątrz czaszki. Wydziela własne hormony: hormon wzrostu, prolaktynę (PRL) i hormony tropowe (TSH, ACTH, FSH, LH), a także magazynuje i uwalnia hormony wytwarzane przez podwzgórze: hormon antydiuretyczny (wazopresynę, ADH) i oksytocynę.

6.Hormony tropowe przysadki

Hormony przysadki, które pobudzają inne gruczoły dokrewne do wydzielania własnych hormonów: TSH (tyreotropina) stymuluje tarczycę, ACTH (kortykotropina) - korę nadnerczy, a FSH i LH - gonady.

7.Prolaktyna (PRL)

Hormon przysadki, który pobudza gruczoły mlekowe kobiety po porodzie do wytwarzania mleka i hamuje owulację.

8.Hormon antydiuretyczny (wazopresyna, ADH) i oksytocyna

Hormony wytwarzane w podwzgórzu, a magazynowane i uwalniane przez przysadkę. ADH reguluje gospodarkę wodną przez sterowanie zagęszczaniem moczu. Oksytocyna u kobiet wywołuje skurcze macicy podczas porodu i wydzielanie mleka po porodzie, a u mężczyzn - skurcze nasieniowodów podczas ejakulacji.

9.Melatonina

Hormon szyszynki, który reguluje rytm snu i czuwania.

10.Tyroksyna i trójjodotyronina

Hormony tarczycy, które pobudzają metabolizm i ułatwiają wchłanianie glukozy z przewodu pokarmowego. Ich odpowiednie stężenie jest też niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego i rozrodczego.

11.Kalcytonina i parathormon

Kalcytonina (tarczyca) zmniejsza stężenie wapnia we krwi, bo blokuje jego uwalnianie z kości. Parathormon (przytarczyce) zwiększa stężenie wapnia we krwi przez uwalnianie go z kości i wzmożone wchłanianie z przewodu pokarmowego. Hormony te działają antagonistycznie.

12.Tymozyna

Hormon grasicy, który przyspiesza dojrzewanie limfocytów T.

13.Adrenalina i kortyzol - hormony nadnerczy

Adrenalina zwiększa ciśnienie krwi, częstotliwość skurczów serca, stężenie glukozy we krwi i częstotliwość oddechów. Kortyzol zwiększa stężenie glukozy we krwi, działa przeciwzapalnie i obniża odporność organizmu.

14.Insulina i glukagon - hormony trzustki

Insulina zmniejsza stężenie glukozy we krwi i powoduje jej gromadzenie w wątrobie w postaci glikogenu. Glukagon podwyższa poziom glukozy we krwi przez stymulację rozkładu glikogenu w wątrobie.

15.Testosteron

Hormon jąder. Powoduje rozwój męskich narządów rozrodczych i zwiększenie masy mięśniowej, odpowiada za męską budowę ciała, męski typ owłosienia oraz rozrost krtani.

16.Estrogeny i progesteron

Hormony jajników. Estrogeny powodują rozwój żeńskich narządów rozrodczych, odpowiadają za żeńskie proporcje ciała, barwę głosu i typ owłosienia oraz zmiany w macicy podczas cyklu miesiączkowego. Progesteron powoduje pogrubianie się błony śluzowej macicy w cyklu i umożliwia prawidłowy przebieg ciąży.

17.Regulacja tempa metabolizmu przez tarczycę

Tyroksyna i trójjodotyronina stymulują metabolizm m.in. przez: zwiększenie produkcji ciepła w tkankach, zwiększenie stężenia kwasów tłuszczowych we krwi i ich utleniania w komórkach, stymulację wnikania glukozy do komórek oraz przyspieszenie czynności serca i zwiększenie przepływu krwi przez narządy.

18.Hormon wzrostu - regulacja wzrostu organizmu

Hormon przysadki, który pobudza przemiany białek, tłuszczów i węglowodanów we wszystkich komórkach. Umożliwia wzrost ciała, bo pobudza komórki do rozrostu kości, utleniania kwasów tłuszczowych i pozyskiwania z nich energii oraz syntezy białek, głównie w tkance kostnej i mięśniowej.

19.Dlaczego wydzielanie hormonów musi być regulowane?

Hormony muszą być wydzielane dokładnie w takiej ilości, w jakiej są w danym momencie potrzebne, bo nawet niewielkie odchylenia od normy mogą zaburzyć pracę narządów. Dwa najważniejsze sposoby regulacji to ujemne sprzężenie zwrotne i antagonistyczne działanie hormonów.

20.Ujemne sprzężenie zwrotne

Mechanizm, w którym efekt końcowy danego procesu prowadzi do zahamowania tego procesu. W regulacji hormonalnej działa na osi podwzgórze - przysadka - gruczoł dokrewny: gdy stężenie hormonu we krwi wzrośnie, jego wydzielanie się zmniejsza.

21.Oś podwzgórze - przysadka - gruczoł dokrewny

Układ trzech ściśle współpracujących gruczołów. Podwzgórze odbiera informacje o zmianach w środowisku zewnętrznym i wewnętrznym i wydziela hormony pobudzające lub hamujące przysadkę. Przysadka wydziela hormony tropowe, które pobudzają gruczoł dokrewny, a ten wydziela własne hormony wywołujące reakcję na zmianę.

22.Regulacja wydzielania hormonów tarczycy - ujemne sprzężenie zwrotne

Bodziec, np. spadek temperatury otoczenia, pobudza podwzgórze do wydzielania hormonu pobudzającego przysadkę. Przysadka wydziela tyreotropinę (TSH), która pobudza tarczycę do wydzielania tyroksyny i trójjodotyroniny; rośnie tempo metabolizmu i wytwarzanie ciepła. Wysokie stężenie hormonów tarczycy hamuje podwzgórze i przysadkę, więc tarczyca przestaje je wydzielać.

23.Antagonistyczne działanie hormonów

Sposób regulacji, w którym za utrzymanie określonego stanu organizmu, np. odpowiedniego stężenia związku we krwi, odpowiadają dwa hormony działające przeciwstawnie. Przykładem jest regulacja poziomu glukozy przez insulinę i glukagon.

24.Regulacja poziomu glukozy we krwi

Przy zbyt wysokim poziomie glukozy trzustka wydziela insulinę: wątroba pobiera glukozę i wiąże ją do glikogenu, a komórki ciała pobierają więcej glukozy. Przy zbyt niskim - wydziela glukagon: wątroba rozkłada glikogen do glukozy i uwalnia ją do krwi, a komórki pobierają mniej glukozy.

25.Nadczynność i niedoczynność gruczołu

Nadczynność - gruczoł wydziela zbyt dużo hormonów. Niedoczynność - gruczoł wydziela zbyt mało hormonów. Oba stany zaburzają równowagę organizmu.

26.Objawy niedoczynności i nadczynności tarczycy

Niedoczynność u dorosłych: sucha i szorstka skóra, obwisłe powieki, zwiększenie masy ciała, przewlekłe zmęczenie; u dzieci - opóźnienie rozwoju psychoruchowego. Nadczynność: przyspieszone tempo przemiany materii, utrata masy ciała, wzmożona potliwość, nerwowość, drżenie rąk, ogólne osłabienie, bezsenność.

27.Wole

Powiększenie tarczycy - częsty objaw zarówno niedoczynności, jak i nadczynności tarczycy.

28.Choroba Hashimoto

Choroba autoimmunologiczna - układ odpornościowy atakuje tkanki tarczycy. Jest najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy i najczęstszą chorobą układu hormonalnego; dotyczy ok. 5% populacji świata, najczęściej osób w wieku 30-50 lat, a 80% chorych to kobiety.

29.Choroba Hashimoto - czynniki ryzyka i objawy

Do czynników ryzyka zalicza się m.in. predyspozycje genetyczne, nadmiar jodu i niedobór selenu w diecie oraz infekcje. Objawy są niespecyficzne, np. powiększona tarczyca, zwolniona praca serca, zmęczenie i spadek nastroju, tycie, sucha skóra, łamliwość paznokci, bóle mięśni i stawów, zaparcia, problemy z pamięcią, problemy menstruacyjne i bezpłodność.

30.Stres

Fizjologiczna i psychologiczna reakcja organizmu na działanie stresorów, czyli zewnętrznych lub wewnętrznych czynników zmieniających funkcjonowanie organizmu. Stresory zaburzają homeostazę, co wymusza mobilizację organizmu do dostosowania się do sytuacji.

31.Rodzaje stresorów

Stresory fizyczne, np. uraz, choroba, hałas, silne bodźce wzrokowe lub dotykowe, ból, zanieczyszczenie środowiska. Stresory psychiczne, np. śmierć bliskiej osoby, konflikty rodzinne, sprawdzian, wystąpienie publiczne.

32.Kontrola wydzielania hormonów stresu

Adrenalina i kortyzol powstają w nadnerczach, a ich wydzielanie kontroluje podwzgórze. Za pomocą impulsów nerwowych aktywuje ono współczulny układ nerwowy, który pobudza rdzeń nadnerczy do wydzielania adrenaliny. Za pomocą hormonów pobudza przysadkę do wydzielania kortykotropiny, która stymuluje korę nadnerczy do wydzielania kortyzolu.

33.Wpływ adrenaliny na organizm w stresie

Ujawnia się już w pierwszej minucie. Adrenalina zwiększa tempo pracy serca, podwyższa ciśnienie tętnicze i stężenie glukozy we krwi, rozszerza źrenice i oskrzela, zwiększa częstość oddechów oraz ukrwienie mózgu i mięśni szkieletowych.

34.Wpływ kortyzolu na organizm w stresie

Ujawnia się po ok. 30 minutach. Kortyzol podwyższa stężenie glukozy we krwi i ciśnienie tętnicze, obniża aktywność układu odpornościowego (hamuje reakcje alergiczne i stany zapalne) oraz zwrotnie hamuje aktywność podwzgórza i przysadki.

35.Stres krótkotrwały i długotrwały

Stres krótkotrwały („dobry”) działa mobilizująco i pomaga skupić uwagę; po ustąpieniu stresora organizm wraca do wcześniejszego funkcjonowania. Stres długotrwały („zły”) upośledza działanie organizmu - wzmaga napięcie emocjonalne, zaburza koncentrację, zapamiętywanie i zdolność podejmowania decyzji.

36.Skutki długotrwałego nadmiaru kortyzolu

Gdy stres trwa zbyt długo, może dojść do stanu wyczerpania organizmu: reakcja stresowa nie zostaje zahamowana, a poziom kortyzolu długo pozostaje wysoki. Prowadzi to m.in. do wzrostu stężenia glukozy we krwi i rozwoju cukrzycy, osłabienia siły mięśni, zatrzymania cyklu miesiączkowego i zaburzeń pracy układu odpornościowego.

37.Sposoby radzenia sobie ze stresem

Odpoczynek (np. spacer, relaksująca muzyka, sen) umożliwia regenerację, zdrowa dieta - prawidłowe funkcjonowanie organizmu, a aktywność fizyczna - wydzielanie endorfin, hormonów peptydowych poprawiających samopoczucie. Przy długotrwałym stresie warto poprosić o pomoc specjalistę, np. psychologa.