Układ krążenia - Biologia na czasie 2 (ZP)

1.Układ krążenia - budowa

Układ krążenia składa się z układu krwionośnego i układu limfatycznego. Układ krwionośny jest zamknięty - tworzą go serce (dwa przedsionki i dwie komory), które działa jak pompa, oraz naczynia krwionośne: tętnice, żyły i naczynia włosowate. Układ limfatyczny jest otwarty - tworzą go naczynia limfatyczne i narządy limfatyczne.

2.Funkcje układu krwionośnego

Funkcja transportowa: krew przenosi tlen z płuc i składniki pokarmowe do komórek, produkty metabolizmu (np. dwutlenek węgla, mocznik) do narządów wydalających, a hormony do komórek docelowych. Funkcja obronna: dostarcza przeciwciała i leukocyty. Zapewnienie homeostazy: stabilizuje pH, uwodnienie organizmu i temperaturę ciała oraz umożliwia naprawianie uszkodzonych naczyń.

3.Krew - skład

Krew jest tkanką łączną płynną, bo w znacznej mierze tworzy ją woda. Składa się z elementów morfotycznych (ok. 45% objętości krwi): erytrocytów, leukocytów i płytek krwi, zawieszonych w substancji międzykomórkowej, którą jest osocze.

4.Osocze

Płynna substancja międzykomórkowa krwi, w której są zawieszone elementy morfotyczne. Składa się głównie z wody (ok. 90%) i białek (6-8%), zawiera też jony soli mineralnych, które z wodą zapewniają odpowiednie uwodnienie i optymalne pH, oraz przeciwciała. Transportuje większość substancji przenoszonych przez krew.

5.Erytrocyty (czerwone krwinki)

Transportują gazy oddechowe, głównie tlen. Nie mają jądra komórkowego ani mitochondriów, są wypełnione hemoglobiną i mają kształt dwuwklęsłych dysków, co zwiększa ich powierzchnię i ułatwia łączenie się hemoglobiny z tlenem.

6.Płytki krwi

Fragmenty cytoplazmy komórek szpiku, niezbędne do prawidłowego krzepnięcia krwi i utrzymania ciągłości naczyń krwionośnych.

7.Leukocyty (białe krwinki) - rodzaje

Pełnią funkcje obronne. Limfocyty (T i B) nie mają właściwości żernych - uczestniczą w procesach odpornościowych i niszczą komórki nowotworowe. Monocyty przemieszczają się między tkankami i przekształcają w makrofagi, które fagocytują bakterie, wirusy i uszkodzone komórki. Granulocyty niszczą drobnoustroje przez fagocytozę, uwalniają substancje bakteriobójcze i biorą udział w reakcjach alergicznych i zapalnych.

8.Warstwy ściany tętnic i żył

Ściany tętnic i żył mają trzy warstwy: zewnętrzną z tkanki łącznej, która pełni funkcję ochronną; środkową z mięśni gładkich, których skurcze zmieniają średnicę naczyń i regulują przepływ krwi; wewnętrzną - śródbłonek, czyli jednowarstwowy nabłonek wyściełający wnętrze naczynia. Naczynia włosowate mają tylko śródbłonek.

9.Tętnice - budowa a funkcja

Transportują krew z serca do tkanek. Mają grube, elastyczne ściany z grubą warstwą mięśni gładkich, dzięki czemu mogą się kurczyć i zmniejszać przekrój, a krew płynie w nich pod wysokim ciśnieniem. Nie mają zastawek, a ich przekrój jest okrągły.

10.Żyły - budowa a funkcja

Transportują krew z tkanek do serca. Mają cienkie, wiotkie ściany z cienką warstwą mięśni gładkich, a krew płynie w nich pod niskim ciśnieniem. Wiele żył, zwłaszcza w kończynach, ma wewnątrz zastawki, które uniemożliwiają cofanie się krwi; przekrój żył jest owalny.

11.Naczynia włosowate - budowa a funkcja

Najdrobniejsze naczynia krwionośne, które zwykle łączą tętnice z żyłami i umożliwiają wymianę substancji między krwią a tkankami. Ich ściany tworzy tylko cienka warstwa śródbłonka, co ułatwia np. wymianę gazową. Krew płynie w nich wolno i pod bardzo niskim ciśnieniem, co sprzyja wymianie. Nie mają mięśni ani zastawek.

12.Sieci naczyń włosowatych - typy

Typowa sieć naczyń włosowatych - najczęstsza; leży między tętnicami a żyłami. Sieć dziwna - występuje w nerkach; krew doprowadza i odprowadza tętnica. Układ wrotny - sieci naczyń włosowatych połączone większym naczyniem, np. żyła wrotna łączy naczynia włosowate jelit z naczyniami włosowatymi wątroby.

13.Płucny obieg krwi (mały obieg)

Zamknięta pętla, w której zachodzi wymiana gazowa między krwią a pęcherzykami płucnymi. Krew odtlenowana z prawej komory płynie tętnicami płucnymi, które w płucach rozgałęziają się aż do naczyń włosowatych oplatających pęcherzyki. Tu krew staje się utlenowana i oddaje nadmiar dwutlenku węgla, a potem żyłami płucnymi wraca do lewego przedsionka.

14.Ustrojowy obieg krwi (duży obieg)

Pętla, w której utlenowana krew trafia do komórek ciała, a przechodzi do niej dwutlenek węgla. Krew z lewej komory płynie aortą do mniejszych tętnic i naczyń włosowatych tkanek ciała, gdzie zostaje odtlenowana. Potem mniejszymi żyłami, które łączą się w żyły główne (górną i dolną), wraca do prawego przedsionka.

15.Budowa serca

Serce wielkości pięści leży w klatce piersiowej między płucami. Ma dwa przedsionki i dwie komory; przegrody dzielą je na część prawą (krew odtlenowana) i lewą (krew utlenowana), a przegroda międzykomorowa oddziela komory i nie pozwala krwi się mieszać. Ściany serca buduje głównie tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca, a z zewnątrz pokrywa je łącznotkankowy worek - osierdzie.

16.Zastawki serca i kierunek przepływu krwi

Prawy przedsionek tłoczy krew do prawej komory, a ta - do pnia płucnego; lewy przedsionek tłoczy krew do lewej komory, a ta - do aorty. Zastawka trójdzielna (przedsionkowo-komorowa prawa) i zastawka dwudzielna (przedsionkowo-komorowa lewa) nie pozwalają krwi cofać się z komór do przedsionków. Zastawki w aorcie i pniu płucnym zapobiegają cofaniu się krwi z tych naczyń do komór.

17.Naczynia wieńcowe

Sieć naczyń krwionośnych oplatających serce (m.in. tętnice wieńcowe prawa i lewa). Dostarczają do mięśnia sercowego krew bogatą w tlen i substancje pokarmowe, niezbędne do uzyskiwania energii, oraz usuwają produkty metabolizmu.

18.Automatyzm serca i układ bodźcoprzewodzący

Automatyzm serca to zdolność serca do samodzielnego wytwarzania impulsów elektrycznych potrzebnych do pracy. Odpowiada za niego układ bodźcoprzewodzący, zbudowany ze zmodyfikowanych włókien mięśniowych. Węzeł zatokowo-przedsionkowy (naturalny rozrusznik) pobudza przedsionki do skurczu, węzeł przedsionkowo-komorowy przekazuje pobudzenie do pęczka przedsionkowo-komorowego, a pęczek przenosi je do komór, które się kurczą.

19.Cykl pracy serca

Powtarzająca się seria skurczów i rozkurczów przedsionków oraz komór, trwająca ok. 0,8 s. Składa się z trzech etapów: skurczu przedsionków, skurczu komór i rozkurczu serca.

20.Ciśnienie krwi

Nacisk krwi na ściany naczyń; zależy od fazy cyklu pracy serca. W fazie skurczu serce wpycha krew do tętnic i ciśnienie jest najwyższe (u dorosłego zwykle 110-130 mm Hg), w fazie rozkurczu - najniższe (zwykle 65-80 mm Hg). Optymalne ciśnienie zdrowego dorosłego, mierzone w spoczynku na tętnicy ramiennej, wynosi 120/80 mm Hg.

21.Regulacja ciśnienia krwi

Receptory w dużych tętnicach rejestrują zmiany ciśnienia i wysyłają informację do ośrodka naczynioruchowego w rdzeniu przedłużonym. Gdy ciśnienie jest za wysokie, naczynia się rozszerzają, a serce zwalnia pracę; gdy za niskie - naczynia się kurczą, a praca serca przyspiesza. Dzięki temu zostaje przywrócona homeostaza.

22.Tętno (puls)

Rytmiczne rozciąganie ścian naczyń tętniczych podczas wypełniania się ich krwią wyrzucaną z serca w czasie skurczu komór. Wyczuwa się je np. po wewnętrznej stronie nadgarstka. W spoczynku wynosi ok. 70 uderzeń na minutę i zmienia się zależnie od kondycji, wieku, warunków środowiska i stresu; jego częstość i regularność świadczą o pracy układu krwionośnego.

23.Układ limfatyczny - cechy i funkcje

Połączony z układem krwionośnym, ale otwarty (nie tworzy zamkniętego systemu naczyń) i bez pompy takiej jak serce; należy do układu odpornościowego. Chroni organizm przed drobnoustrojami chorobotwórczymi, bo powstają i dojrzewają w nim komórki odpornościowe, reguluje poziom płynów ustrojowych (np. odprowadza nadmiar wody) i transportuje do krwi tłuszcze wchłonięte z układu pokarmowego.

24.Limfa

Płyn krążący w układzie limfatycznym. Powstaje z płynu tkankowego wypełniającego przestrzenie międzykomórkowe i jest transportowana do dużych żył w pobliżu serca, dzięki czemu pośredniczy w wymianie składników między osoczem krwi a tkankami.

25.Naczynia limfatyczne

Drobne naczynia limfatyczne są otwarte - otwierają się do przestrzeni międzykomórkowych i zbierają z nich nadmiar płynu tkankowego. Duże i średnie naczynia limfatyczne przypominają żyły: mają ściany z trzech warstw i zastawki, które uniemożliwiają cofanie się limfy. Naczynia prowadzą limfę przez węzły chłonne.

26.Narządy limfatyczne - podział

Centralne narządy limfatyczne - szpik kostny i grasica - odpowiadają za dojrzewanie limfocytów T i B. Obwodowe narządy limfatyczne - śledziona, węzły chłonne, grudki limfatyczne i migdałki podniebienne - biorą udział w wykształcaniu odpowiedzi immunologicznej.

27.Grasica i szpik kostny

Grasica to gruczoł dokrewny wydzielający hormony, które regulują dojrzewanie i namnażanie się limfocytów; po okresie dojrzewania stopniowo zanika. Szpik kostny czerwony pełni funkcję krwiotwórczą - wytwarza wszystkie elementy morfotyczne krwi; u dorosłych występuje w kręgach, żebrach, mostku, obojczykach, kościach czaszki i miednicy oraz w nasadach kości długich.

28.Węzły chłonne

Filtrują limfę i zatrzymują drobnoustroje chorobotwórcze oraz szkodliwe substancje; namnażają się w nich limfocyty. Zwykle mają wielkość małego ziarna fasoli. Powiększają się, gdy rośnie liczba limfocytów - najczęściej przy infekcjach wirusowych lub bakteryjnych, ale czasem jest to objaw groźnej choroby, dlatego powiększone węzły trzeba skonsultować z lekarzem.

29.Śledziona, migdałki podniebienne i grudki limfatyczne

Śledziona magazynuje krew i uwalnia ją w razie potrzeby oraz niszczy zużyte leukocyty i starzejące się lub uszkodzone erytrocyty i płytki krwi. Migdałki podniebienne wraz z innymi migdałkami tworzą wokół gardła pierścień, który chroni przed infekcjami układów oddechowego i pokarmowego. Grudki limfatyczne to skupiska leukocytów związane z układem pokarmowym, oddechowym i moczowym (także w ścianie wyrostka robaczkowego).

30.Styl życia a choroby układu krążenia

Choroby układu krążenia są najczęstszą przyczyną zgonów na świecie (w Polsce w 2023 r. 37% zgonów). Największy wpływ na ich rozwój mają: brak aktywności fizycznej, nieodpowiednia dieta i otyłość, używki (np. papierosy, alkohol) oraz przewlekły stres. Dlatego w profilaktyce najważniejszy jest zdrowy styl życia.

31.Aktywność fizyczna i dieta a układ krążenia

Systematyczna aktywność fizyczna wzmacnia mięsień sercowy i zwiększa jego wydolność, zwiększa przepływ krwi i poprawia elastyczność ścian naczyń (zapobiega zakrzepom) oraz obniża ciśnienie tętnicze i tętno spoczynkowe. Odpowiednia dieta dostarcza związków mineralnych, witamin i nienasyconych kwasów tłuszczowych, a ogranicza nasycone tłuszcze, wysokokaloryczne cukry, szkodliwe dodatki chemiczne i sól.

32.Morfologia krwi i lipidogram

Morfologia krwi to jakościowa i ilościowa ocena elementów morfotycznych: układu białokrwinkowego (wzrost liczby leukocytów może świadczyć o infekcji, stanie zapalnym lub podejrzeniu nowotworu), czerwonokrwinkowego (np. niski hematokryt, mało erytrocytów i hemoglobiny - najczęściej anemia) i płytek krwi (krzepliwość). Lipidogram ocenia poziom cholesterolu i innych lipidów: HDL (tzw. dobry) to forma, w której cholesterol jest transportowany do wątroby, a nadmiar LDL (tzw. złego) odkłada się w ścianach naczyń.

33.EKG (elektrokardiografia)

Badanie rejestrujące aktywność elektryczną serca: elektrody na klatce piersiowej i kończynach zbierają informacje o zmianach potencjałów elektrycznych w sercu w postaci wykresu. Pozwala ocenić ogólną pracę serca i wykryć arytmię oraz zmiany chorobowe, np. zawał mięśnia sercowego lub przerost serca.

34.Pomiar ciśnienia tętniczego i niedociśnienie

Klasyczny pomiar to metoda osłuchowa: opaska uciska tętnicę, manometr rtęciowy pokazuje ciśnienie, a przez stetoskop słychać tętnienie krwi w rytmie bicia serca tylko wtedy, gdy ciśnienie w opasce jest między skurczowym a rozkurczowym. W domu używa się ciśnieniomierzy automatycznych. Pomiar wykrywa nadciśnienie i niedociśnienie tętnicze, czyli zbyt niskie ciśnienie (objawy m.in. bóle i zawroty głowy, senność, osłabienie, trudności w koncentracji).

35.Nadciśnienie tętnicze

Stale zbyt wysokie ciśnienie tętnicze: skurczowe powyżej 140 lub rozkurczowe powyżej 90 mm Hg. Przyczyny: zbyt szybkie pompowanie krwi do naczyń albo zwężenie i mała elastyczność naczyń, np. przez miażdżycę. Może prowadzić do udaru mózgu, zawału i niewydolności serca, niewydolności nerek i zaburzeń widzenia. Profilaktyka: dieta niskokaloryczna z małą ilością soli, ruch, niepalenie, nienadużywanie alkoholu, regularne pomiary ciśnienia.

36.Żylaki

Widoczne przez skórę, podłużne, często powykręcane i wybrzuszone żyły, najczęściej na podudziach. Powstają, gdy utrudniony przepływ krwi prowadzi do wiotczenia ścian żył i zastawki przestają się domykać; sprzyjają temu siedzący tryb życia, praca na stojąco, nadwaga i nadmierny wysiłek. Profilaktyka: dieta niskokaloryczna, spacery, gimnastyka, unikanie gorących kąpieli i sauny. Diagnostyka: USG dopplerowskie, angiografia.

37.Miażdżyca

Przewlekła choroba, której przyczyną jest uszkodzenie śródbłonka naczyń. W tym miejscu osadzają się złogi lipidów (głównie cholesterolu) i wapnia, tworząc blaszkę miażdżycową, która zwęża światło naczynia i zmniejsza jego elastyczność; może też powstać skrzep. Prowadzi do niedokrwienia narządów. Profilaktyka: ruch, dieta uboga w cholesterol, niepalenie. Diagnostyka: lipidogram, USG dopplerowskie, angiografia.

38.Udar mózgu - typy

Uszkodzenie mózgu i obumarcie jego fragmentów z powodu zatrzymania dopływu krwi. Udar krwotoczny (wylew) - pęka ściana tętnicy w mózgu, a wypływająca krew niszczy tkanki. Udar niedokrwienny - tętnica mózgu staje się niedrożna, np. przez skrzep, i część mózgu jest niedotleniona. Sprzyjają mu m.in. miażdżyca, choroby serca, cukrzyca, nadciśnienie, alkohol i palenie. Objawy: m.in. asymetria twarzy, zaburzenia mowy i widzenia.

39.Choroba wieńcowa i zawał serca

Choroba wieńcowa (niedokrwienna serca) to niedostateczne ukrwienie serca z powodu zwężenia naczyń wieńcowych, najczęściej przez blaszkę miażdżycową. Gdy przepływ krwi zostanie całkowicie zahamowany, tkanki za miejscem blokady obumierają - to zawał serca. Choroba może też powodować zaburzenia rytmu, np. migotanie przedsionków. Objawy zawału: m.in. ból w klatce piersiowej, skrócony oddech, zimne poty, nudności.

40.Angioplastyka i by-pass

Zabiegi spowalniające rozwój zaawansowanej choroby wieńcowej. Angioplastyka: cewnik z balonikiem rozszerza zwężone naczynie i umożliwia założenie stentu - małej sprężynki wzmacniającej ściany naczynia. By-pass to pomost naczyniowy z fragmentu innego naczynia (np. żyły odpiszczelowej), który omija zablokowane miejsce.